Харантыын кэмигэр үгүс тэрилтэлэр онлайн эрэсииминэн үлэлииллэр. Онон докумуоннары оҥорторууга күчүмэҕэйдэри көрсүөххэ сөп. Хайаан да интэриниэти баһылаабыт буоларыҥ ирдэнэр. Ону ордук аҕам саастаах дьон сатаабаттар. Манна эдэр дьон көмөҕө кэлиэхтэрин сөп.
Дьиэҕэ олорон, нолуоктан көҕүрэтиини хайдах ылабыт?
edersaas.ru
Дьиэ кэргэн юриһа Лиза Эверстова харантыын кэмигэр бэйэ быраабын билии, судаарыстыбаттан көмөнү ылыы, дьиэ кэргэҥҥэ көмө туһунан куурустары бэлэмнээн ыытар. Чахчыта, суут-сокуон, докумуону оҥоруу ымпыктарын-чымпыктары, бэйэ быраабын туһунан билбэппит элбэх. Ону кини судургу, өйдөнүмтүө тылынан быһааран биэрэр.
Кини 2009 сыллаахха СГУ юридическэй факультетын бүтэрбитэ. Билигин Арассыыйатааҕы норуот хаһаайыстыбатын уонна судаарыстыбаннай сулууспа академиятыгар кэтэхтэн магистратураҕа үөрэнэр.
Юрист идэтинэн үлэлээбитэ уонтан тахса сыл буолла. Араас тэрилтэлэргэ үлэлээбитэ: Дьокуускай куорат дьаһалтатыгар, юстиция министиэристибэтин Саха сиринээҕи управлениетыгар, араас судаарыстыбаннай уорганнарга, бэл, саха тэлэбиидэнньэтигэр эрэдээктэринэн да үлэлээн турардаах. «Тэтим» араадьыйаҕа икки сылы быһа «Юрист Лиза сүбэлиир» диэн рубриканы ыыппыта. Устудьуоннуур эрдэҕиттэн уопсастыбаннай үлэнэн дьарыктанар.
Харантыын кэмигэр бэйэ кыаҕын арыйыы
— Онон уопутуран, бэйэбин атыннык арыйыахпын, саҥа бырайыактарынан дьарыктаныахпын баҕарарым.
Иккис кыыспын төрөөн баран «инстаграм» сирэйбэр сахалыы, нууччалыы тылынан араас юридическэй сүбэлэри уһулар буолбутум. Хас нэдиэлэ ахсын үлэ оҥостон, тиэмэлэри толкуйдаан, уһулан таһаарааччыбын. Дьон сэҥээрэн, бэйэлэрэ тиэмэлэри ыытар буолбуттара. Харантыын кэмигэр блогум өссө сайдыбыта, саҥа босуобуйалар, оҕоҕо, дьиэ кэргэҥҥэ көмөлөр тустарынан сырдатар буолбутум.
Кулун тутарга «Точка кипения» кииҥҥэ маастар—кылаас ыыппытым. Тиэмэтэ «Судаарыстыбаттан 1 мөлүҋүөнү хайдах ылыахха сөбүҋ?» диэн этэ. Дьон олус сэҥээрбитэ, элбэх киһи маастар—кылааспар сылдьыбыта. Манна хайдах 1 мөлүҋүөнү ылбытым туһунан, бэйэм уопуппар олоҕуран, кэпсээбитим, — диэн Лиза этэр.
Дьоҥҥо судургу, өйдөнүмтүө информация наада
Ити кэмҥэ Саха сирин дьахталларын түмсүүлэрин (сал. А.Е. Андреева) кытта үлэлэһэн, онлайн-куурустары оҥорбуттара. Киһи дьиэттэн тахсыбакка, интэриниэт нөҥүө юридическэй билиини ыларын ситиспиттэрэ.
Лиза онтон кынаттанан, бэйэтин куурустары бэлэмнээн барбыта. Бастакы кууруһун аата «Дьиэ кэргэн бүддьүөтүн хайдах хаҥатыахха сөбүҋ» диэн этэ. Онно бэйэтин билиитигэр—көрүүтүгэр, сокуоннарга уонна юридическэй быраактыкатыгар олоҕуран, дьиэ кэргэн кирэдьиит сууматын, хомунаалынай өҥөлөр төлөбүрдэрин хайдах кыччатыахха сөбүн, Ийэ хапытаала хайдах сөпкө туһанылларын, о.д.а туһалаах сүбэлэри кэпсээбитэ. Кууруска 74 киһи үөрэммитэ.
Аны бу күннэргэ иккис кууруһа күн сирин көрдө. Куурус аата «Иҋэҕэ судаарыстыба көмөтө» диэн.
Лиза икки кэрэчээн кыргыттардаах. Улахан кыыһа Сандаара 4 саастаах, кырата Кэрэли 9 ыйдаах.
— Куурус идиэйэтин бастакы кыыспын Сандаараны төрөөн баран, толкуйдаабытым. Оҕолоноору сылдьан, үлэбиттэн уурайбытым. Дьэ уонна санаа бөҕөҕө ылларбытым. Оҕобун хайдах иитэбин, үлэтэ суох хаалан баран, хантан харчыланабын, ипотекабын хайдах төлүүбүн диэн.
Сокуоннары үөрэппитим, ийэ туох бырааптааҕын, судаарыстыба туох көмөнү оҥорорун барытын билбитим. Оҕолоноору сылдьар ийэҕэ, уопсайынан, ийэлэргэ юрист көмөтө олус наадатын өйдөөбүтүм.
Ол иһин ийэлэргэ анаан бу кууруһу оҥордубут.
Ийэ туох бырааптааҕын, дэкириэт уоппуската хайдах төлөнөрүн, саҥа босуобуйалар уонна төлөбүрдэр, Ийэ хапытаалын туһунан кэпсиибин.
Дьон-сэргэ сокуоннары наһаа интэриэһиргиир, эбии юридическэй билиини ылыан баҕарар эбит диэн өҋдөөтүм.
Күн аайы араас дьон суруйаллар, ыйыталаһаллар, юрист көмөтүгэр наадыйаллар. Чуолаан судаарыстыбаттан кэлэр көмөнү интэриэһиргиир эбиттэр. Холобур, нолуогу хайдах төнүннэриэххэ сөбүй диэн наһаа элбэх киһи туоһулаһар.
Дьиҥэ, туһааннаах информация саайтарга, араас социальнай ситимнэргэ баарын үрдүнэн, нэһилиэнньэ өйдөнүмтүө, чуолкай, киһи өҋдүүр тылынан суруллар, тарҕанар информацияны ирдиир эбит.
Билиҥҥи кэмҥэ сокуону, быраабы билэр киһи араас судаарыстыбыннай көмөнөн туһаныан сөп, этэргэ дылы, дьиэлэнэн-уоттанан, оҕолонон, бур-бур буруо таһааран, дьоллоохтук, байылыаттык олоруон сөп.
Судаарыстыбыннай эрэ буолбакка, бэйэ кыаҕы туһанан, үөрэнэн, бэйэ дьыалатын тэринэн, киһи сайдар, олоҕун суолун устун эрэллээхтик хардыылыыр.
Юрист сүбэтэ
Нолуоктан көҕүрэтии
Сокуон быһыытынан, ипотекалаах дьон нолуоктарын сорох чааһын төнүннэриэхтэрин сөп, нууччалыы эттэххэ, «налоговый вычет» диэн.
Үлэтигэр дуогабардаах, хамнаһыттан НДФЛ нолуогу төлүүр киһи, ипотекалаах буоллаҕына, 260 тыһыынча солкуобайга диэри төлөөбүт нолуогун төнүннэриэн сөп. Оттон кэргэнниилэр иккиэн 520 тыһыынча солкуобайга диэри ылыахтарын сөп. Ипотекаҕа бу нолуоктан көҕүрэтиини олоххо биирдэ эрэ оҥорторуохха сөп. 2014 сыл кэнниттэн ипотеканан дьиэ ылбыт буоллаххытына, 260 тыһыынча солкуобай буолуор диэри, хас да кыбартыыраҕа туһаныаххытын сөп.
Оттон ипотеканан 2014 сыл иннинэ дьиэ ылбыт буоллаххытына, “вычеты” атын кыбартыыраҕа көһөрөр кыаххыт суох.
Нолуок кодексатын быһыытынан, “вычеты” үс инники сылга оҥотторуохха сөп. Ол эбэтэр, быйыл оҥорторор буоллаххытына, 2017, 2018, 2019 сылларга үлэлээбит хамнаскытыттан төлөөбүт нолуоккутун төнүннэриэххитин сөп.
Ипотеканы төлөөбүт харчыттан нолуогу төнүннэрэргэ 3 НДФЛ декларацияны туттарыахха наада.
Онно ирдэнэр докумуоннар:
кыбартыыра эбэтэр чааһынай дьиэ докумуоннара (сибидиэтилистибэ эбэтэр “ЕГРН выписката”);
ипотека дуогабара;
дьиэ төлөбүрүн докумуоннара (расписка, чектэр);
2 НДФЛ ыспыраапка; ипотека төлөбүрүн туһунан баан ыспыраапката;
кэргэнниилэр туттарар буоллахтарына, ыал буолуу сибидиэтэлистибэтэ;
баан счетун реквизиттэрэ.
Аны онон муҥурдаммакка, ипотекаҕа төлөөбүт бырыһыантан, 390 тыһыынча солкуобайга диэри эмиэ нолуок харчытын төнүннэриэххэ сөп. Ол эбэтэр барыта холбоон 650 тыһыынча солкуобайы ылыахха сөп. Бэйэм ипотекалаах эрдэхпинэ, нолуокпун төнүннэрэн, 200-тэн тахса тыһыынчаны ылбытым.
Билигин харантыын кэмигэр дьиэҕэ да олорон, харчы ылыахха сөп. Нолуок уорганын саайтыгар киирэн сайабылыанньа ыытарга, бастаан Тус кэбиниэти арыйыахха наада. Ол кэбиниэккэ Госуслуги.ру сайт логинынан уонна парольгутунан киирэҕит. Онтон электроннай цифровой илии баттааһынын (ЭЦП) оҥорторуоххутун наада. Ону нолуок саайтыгар киирэн төлөбүрэ суох оҥортороҕут.
Онтон 3-НДФЛ декларацияны толорон ыытаҕыт. Туһааннаах докумуоннаргытын саайтка киллэрэҕит. Камеральнай бэрэбиэркэ кэнниттэн, 3-4 ый буолан баран, счеккутугар нолуогу төннөрүү харчыта түһэр. Бу кэм үчүгэйэ диэн, бириэмэни сүтэрбэккэ, уочаракка олорбокко, барытын дьиэттэн оҥоруохха сөп.
Ангелина Васильева, «Саха сирэ» хаһыат, edersaas.ru