Аҕыйах сыллааҕыта дойдубар тиийэ сырыттым. Кырабар манна начаалынай оскуоланы бүтэрээт, дьонум тэйиччи ыраах улууска көһөн олохсуйаннар, дойдубар сылдьыбатаҕым ыраатан, кырдьаҕастар өлөн-сүтэн, билэр да дьонум аҕыйаабыттар.
Ол эрээри, дойдум барахсан кэнники сылларга тупсубута сүрдээх. Урукку самнайбыт оскуолам дьиэтэ барахсан билигин ыскылаат буолан чөкөйөн тураахтыыр эбит. Оччотооҕу сэрии сылларыгар ыраах үрэх баһыттан үөрэнэ киирбит оҕоҕо, миэхэ, ити оскуолам түннүктэрэ улахаттара сөхтөрбүттэрин өйдүүбүн. Билигин оҕолор икки мэндиэмэннээх, көмпүүтэр кылаастаах, хайыы-үйэ орто оскуола буолбут үтүөкэннээх таас дьиэҕэ үөрэнэллэр. Ити эрэ буолуо дуо, дойдум дьоно байылыаттык олорор бэлиэлэрэ. Көбүс-көнө уулуссаларга сарайдаах, мансардалаах дьиэлэр бөҕө кэккэлээбиттэр. Сотору-сотору араас мааркалаах массыыналар, мотоцикллар төттөрү-таары элэҥнэһэн ааһаллар.
Мин аан бастаан кыыс кэрэтин киниэхэ эрэ таба көрбүтүм. Таптаан буолбатах. Хайдах эрэ, кини аттыгар сылдьан саҥатын истиэхпин, туттарын-хаптарын көрүөхпүн баҕарарым.
Ити курдук, хаһан эрэ сүүрбүт-көппүт кырдалым дьоһуннаах тутууларынан туолбут бөһүөлэк буолбутун көрөн киэн тутта, үөрэ-көтө иһэммин, былыр өрдөөҕүтэ бииргэ үөрэммит табаарыспын Өлүөскэни, билиҥҥитинэн Алексеев Алексей Алексеевиһы (Үс Өлөксөйү) көрсө түстүм. Өлүөскэ биһикки маҥнайгы кылаастан бииргэ үөрэммиппит. Начаалынай оскуоланы бүтэрэн баран мин ийэбин кытта атын улууска көһөн хаалбыппыт. Онно тиийээт, Куталаах сэттэ кылаастаах оскуолатыгар интэринээккэ олорон үөрэнэр буолбутум. Өлүөскэ эмиэ манна интэринээккэ олорон үөрэнэ кэлбит этэ. Биһиги үөрүү бөҕө буолан, биир хоско ороммутун кэккэлэһиннэри тардан бииргэ утуйан, оскуолаҕа биир паартаҕа олорон үөрэнэн, сэттэ кылааһы бииргэ бүтэрбиппит. Онтон ыла олохпут суола арахсыбыта…
Өлүөскэ биһиккиэҕэ сэттиһи бүтэрэр сылбытыгар буолбут биир түбэлтэни букатын умнубаппын. Доҕорбун кытта хаһан да иирсибэт этибит. Уруокпутун бииргэ ааҕарбыт. Өрүү бииргэ сылдьарбыт. Ол саҕана кыргыттар, бука бары, ырыанньык оҥостор дьаллыктаахтара. Онтукаларын уолаттарга уруһуйдаталлара. Таһа олус сиэдэрэй өҥнөөх сибэккинэн дьэргэйэрэ. Өссө сорохтор ырыалары кытта киэргэтэллэрэ. Оччоҕо үлэҥ «манньата» үрдүү түһэрэ. Таһын эрэ киэргэтии манньата — ытыс аҥаара лэппиэскэ. Оттон ис өттө ойууламмыт ырыанньык эбии төлөбүрэ — биир өлүү саахар эбэтэр арыы. Дьэ, уруһуйдаан биэрдэххинэ, кыргыттар эрэйдээхтэр бэйэтэ да кэмчи аһылыктарын харыстаабаттара. Мин уруһуйдуур дьоҕурдаах буолан, «эбии аһылыкка» тиксэрим. Ону Өлүөскэни кытта аҥаардаһан сиирбит. Ити курдук доҕордуу этибит биһиги.
Сэттискэ үөрэнэр сылбыт тиийэн кэлбитэ. Интэринээт асчытынан биһиги саастыы кыыс сиэннээх, Огдооччуйа диэн тулаайах эмээхсин үлэлии кэлбитэ. Кинилэр иккиэн интэринээт дьиэтигэр сыһыары тутуллубут учууталлар уопсайдарыгар кыракый хоско олохсуйбуттара. Туйаараҕа бу орто дойдуга айан ыыппыт аанньала кэрэни кэмчилээбэккэ бэлэхтээбит этэ. Кини кугастыҥы уһун хойуу суһуоҕа көхсүгэр долгуннура оонньуура, буспут моонньоҕон курдук хап-хара киэҥ харахтара үөрүүнэн тырымнаһаллара. Кыысчаан кэрэчээн сэбэрэтин кытара кыыспыт иэдэстэрэ киэргэтэллэрэ. Туйаара туттардыын-хаптардыын, саҥалыын-иҥэлиин, быһыылыын-таһаалыын ити көрүҥэр сөп түбэһэрэ.
Мин аан бастаан кыыс кэрэтин киниэхэ эрэ таба көрбүтүм. Таптаан буолбатах. Хайдах эрэ, кини аттыгар сылдьан саҥатын истиэхпин, туттарын-хаптарын көрүөхпүн баҕарарым. Туйаара биһиги кылааспытыгар үөрэнэрэ, математикаҕа мөлтөһүөр этэ. Онон киэһэ өттүгэр уруогун биһиэхэ киирэн толороро. Таарыччы биһиги ырыанньык оҥорорбутун кэрэхсээн көрөрө. Биирдэ мин Марыына диэн кыыска оҥорбут ырыанньыкпын көрөн баран: «Куолаа, мин ырыанньыкпын киэргэтэн биэриий», — диэтэ. Мин итини эрэ кэтэһэ сылдьыбыт киһи үөрүүнэн сөбүлэстим. Эчи, көрдөспүтэ да нарынын… Хас да күн кыһаныахпынан кыһанан, ойуу-бичик бөҕөнү түһэрэн киэргэттим эбээт! Хас да хонон баран бэлэм буолла. Сарсыарда оскуолаҕа Өлүөскэлиин эрдэ кэлэн Туйаараны кэтэстибит. Кыыспыт да уһуннук кэтэһиннэрбэккэ, бу тиийэн кэллэ. «Оо, үчүгэйиэн! Иһин эмиэ киэргэппиккин дии! Манньаҕын киэһэ уруок ааҕарга киллэриэм», — диэтэ минньигэс баҕайытык мичээрдээн кэбиһэ-кэбиһэ.
Киэһэ уруок ааҕыытыгар киирэн кумааҕыга сууламмыт тугу эрэ миэхэ туттаран кэбистэ, «Куолаа, бу манньаҥ, махтал!» — диэтэ. Кумааҕыны арыйбытым, улахан баҕайы буспут эттээх уҥуох эбит. Аттыбар олорор Өлүөскэм, мэктиэтигэр, саҥа аллайда.
(Салгыыта бэчээттэниэ).
Николай Васильев.
«Чолбон». — 2017. — сэтинньи