Харалдьык тахсан саас кэлбитин биллэрэн, сылаас тыал сиккиэр салгына Туйаара түөһүгэр охсуллан ааста. Кини бүгүн эмиэ үлэтигэр баран иһэр. Оскуола-саад диэн, оскуоланы уонна уһуйааны холбоон биир кыһа оҥорбуттара. Онно улахан бөлөххө иитээччинэн үлэлиир. Киһи барыта үөрэ-көтө сылдьар курдук, кинилэр саҕа дьоллоох дьон суоҕун курдук туттар. Ол эрэээри Туйаара үлэтигэр кэллэ даҕаны, күйгүөрэ олорбут саҥа-иҥэ сүтэн-уостан хаалар. Симиктик дорооболоһоллор уонна бары үлэлиир хосторунан, кылаастарынан тарҕаһан хаалаллар.
Арай кини эрэ сүрэҕэ хам тута сылдьар, туохтан да күлбэт-үөрбэт, кимниин да кэпсэтиэн баҕарбат курдук. Төлөпүөнүгэр эрийэллэрин, иһитиннэрии кэлэн тыаһаата даҕаны, сүрэҕэ тохтуох курдук дьик гына түһэр… Кини күүппэт нүөмэрэ буолла даҕаны, аат харата ылан кэпсэтэр уонна суруйсар.
Кини ол хара кырыыстаах сылы умнубат. Арҕаа буолбут сэрии суоһа-суодала кинилэр олохторугар саба халыйан киирбитэ. Таптыыр кэргэнигэр Сандалга бэбиэскэ туттарбыттара. Мобилизация буолан, кинилэр нэһилиэктэригэр биэс эдэр киһиэхэ бэбиэскэ кэлэн, бары Дьокуускай куоракка айаннаабыттара. Төрөппүттэрэ уонна кэргэннэрэ атаара барсыбыттара. Баҕар сыыйыахтара диэн эрэл кыыма баара даҕаны, барыларын «годен» оҥорон, Хабаровскай куоракка көтүппүттэрэ.
Туйаара Сандалын кытары көҥүллэтэн биир күнү, түүнү бииргэ атаарбыттара. Харах уулаах сипсиэр, уураһыы, куустуһуу барыта баара. Кыыс: «Сэрэнэн сылдьаар, суруйаар-кэпсэтээр», — диирэ. Түүн уһуон олус баҕарбыттара да, халлаан сырдаан сарсыарда буолбута. Ол түүн харахтарын симпэтэхтэрэ. Аэропорт вокзалыгар Туйаара Сандал кэтит түөһүгэр умса түһэн туран, хараҕын уутун туттумматаҕа.
— Уоскуй сэгэриэм, Айыынчыкпыт уонна эн тускар баран эрэбин. Аны саас сэрии бүтүөҕэ, эргиллэн кэлиэҕим, — диэбит тапталлааҕын саҥата Туйаара кулгааҕар иһиллэргэ дылы.
Онтон ыла биэс ый ааста. Уһун кыһын утуйбут да түүнэ ахсааннаах. Ый баһыгар-атаҕар инники кирбииттэн таҕыстаҕына эрэ аҕыйах мүнүүтэ кэпсэтэн ылаллара. Сандалын социальнй ситимигэр билигин «Был 1.04.2023» диэн даата эрэ баар. Сибээскэ тахсыбатаҕа биир ый буолан эрэр.
Киэһэ ахсын: «Сандалым түүлбэр киириий! Суох буолбут да буоллаххына, биллэн ааһыый», — диэн көрдөһөн утуйар даҕаны, туох да биллибэт.
Бүгүн сэбиэдиссэй хоһугар олордоҕуна аан сэрэнэн аһыллан, дьаһалта баһылыга Егор Степанович киирэн кэллэ. Кэнниттэн оскуола дириэктэрэ Алла Саввична киирдэ.
Туйаара кинилэри көрөөт сүрэҕэ мөҕүл гынна, туох эрэ мөкү сураҕы тиэрдэ киирбиттэрин сэрэйдэ.
— Дьэ, Туйаара Алексеевна, тулуйа сатаа, кэргэниҥ сураҕа суох сүппүтүн туһунан биллэрии туттубут, передовойтан тахсыбыт байыастар биллэрбиттэр. Кини бөлөҕө бары сураҕа суох сүппүттэр. Тулуйа сатаа, баҕар билиэҥҥэ түбэһиэ, бааһыран саһыан, госпиталга өйө суох да сытыан сөп. Сарсын улуус киинигэр киирэҥҥин ДНК-анаалыс туттарар буоллуҥ. Учительскайга биэлсэр Ниинэ баар, киирэ сылдьаар. Чэ, ытаама, уоскуй, баҕар… — диэн иһэн баһылык куолаһа титирэстээн ылла уонна хостон тахсан барда.
Алла Саввична остуолга умса түһэн ытыы сытар Туйаараны санныттан имэрийэн уоскута сатыы олордо.
Маай бырааһынньыгын күнэ. Пааркаҕа оҕо, ыччат, улахан дьон мустан, кыра кэнсиэр, ырыа-үҥкүү дьиэрэйдэ. Аныгы фонограмманан ыччаттар, баянынан доҕуһуоллаан саастаахтар ыллаан, сааһы көрүстүлэр. Туйаара кэнсиэр көрөн баран, кыыһын Айыынчыгы сиэтэн дьиэлээн иһэллэр. Иһэ лаппа биллэр буолбут. Сандалын кытта бырастыылаһар түүнүгэр үөскээбит оҕото иһигэр улаатан, баарын биллэрэн араастаан эргийэр, мөхсөр. Имэрийэ-имэрийэ, «уоскуй» эрэ диэтэ да утуйар курдук иһийэн хаалар. Дьиэлэригэр чугаһаан истэҕинэ төлөпүөнүгэр СМС кэлэр тыаһа «чип» гынна. Туох эрэ араас өҥөлөр, сибээстэр СМС ыыттахтара буолуо диэн аахайбакка дьиэтигэр киирэн, оҕотун таҥаһын устан баран куукунатыгар киирдэ.
Онтон дьэ төлөпүөнүн ылан иһитиннэриини арыйан көрбүтэ арай: «Привет, моя крошка», — диэн биллибэт нүөмэртэн сурук кэлбитин аахта эрээри, ханнык эрэ түөкүттэр буолуо диэн санаан иһэн эмискэ долгуйан, титирэстээбит тарбахтарынан бу нүөмэргэ утары эрийбитин өйдөөбөккө да хаалла. Ыҥырар тыас ыраахтан хаста да иһиллибитин кэнниттэн эрийээччи, дьэ, ылбыта билиннэ уонна саҥарбата. Арай киһи тыынара уонна атын дьон саҥата иһиллэн ааһар. Туйаара күөмэйигэр хомуок турбутун нэһиилэ босхо ыытан: «Алло», — диэн долгуйан, бэйэтэ да билбэт куолаһын кыыкынаан таһаарда.
— Туя, мин тыыннаахпын, — диэн нэһиилэ, сэниэтэ суох, наһаа даҕаны күүппүт, кэтэспит куолаһын истээт, Туйаара ханна да барбытын билбэккэ хаалла.
Биирдэ өйдөммүтэ оронугар сытар, аттыгар биэлсэр Ниинэ систиэмэ биэрбитин кэтээн көрө олорор эбит.
— Оо, хата, өйдөннүҥ дии. Сотору санрейс бөртөлүөтэ кэлиэҕэ. Оҕоҥ куота сыспыт, улуус киинигэр эмтэниэҥ этэ. Дьэ, уонна Сандалбыт тыыннааҕын дэриэбинэ бары истибит, ийэлээх аҕата истэн үөрүү бөҕөлөр. Бастаан эйиэхэ биллэрбит, кэпсэтэн иһэн сүтэн хаалбыккар баһылыкка, миэхэ эрийбитэ. Бэйэтин төлөпүөнэ сүтэн, госпиталга сытар атын ыарыһахтан көрдөһөн эрийбит. Бэйэтэ нэһиилэ сытан эйигиттэн долгуйа сытар буолуохтаах, суруйбута буолуо, долгуйбакка ааҕаар, — диэн Нина кэпсии олордо.
***
Сандал иккитэ передовойга кырыктаах кыргыһыыларга кыттан, этэҥҥэ тыыннаах кэлбитэ. «Хорсунун» диэн мэтээлинэн наҕараадаланан, ону мэлдьи түөһүгэр анньына сылдьар. Бүтэһик сырыы кэнниттэн уон күннээх сынньалаҥҥа сытар. Өстөөх билиэ диэн төлөпүөннэрин бэрт кыратык эрэ холбоон ылаллар. Сандал кэргэнигэр Туйаараҕа, төрөппүттэригэр СМС эрэ ыыталыыр, өр кэпсэппэт. Кэргэнэ ыарахан буолбутун, УЗИ-га көрөннөр уол оҕо төрүөхтээҕин истэн, санаата көтөҕүллэн сылдьар. Үчүгэйдик аһаабакка дэлби ыран, сынньалаҥҥа дэлэй аһы харса суох аһыыр. Дивизияларыгар элбэх араас омук түмсэн кыайыыга эрэллээхтэр, хантараак баттаан кэлээччи да үгүс. Сахалар бары бииргэ күөстэнэн, түмсэн аһыыллар. Атын омуктар «эһиги аскыт наһаа минньигэс» диэн эмиэ кыттыһаллар. Булка үөрүйэх буоланнар, кабаан, куобах, туртас бултаан, минньигэс ыһаары, миин буһаран, однополчаннар бары амсайаллар. Передовойга баралларыгар сухой эрэ аһылыгы элбэҕи ылаллар, кэнсиэрбэ ыйааһын эбэр диэн наһаа ылбаттар.
Биир күн саллааттар бары бүтэһик сынньалаҥ күннэрин бэһиэлэйдик атаараары, араас күрэһи ыыттылар. Сахалар көҕүлээн, хапсаҕайдаан тустуу буолла, мас тардыстылар. Араас омуктар бары сөбүлээн күрэхтэстилэр. Бириис туруоран үөрдүлэр-көттүлэр. Киэһэ утуйар сирдэринэн тарҕаһан, чугас дьоннорун кытары кэпсэтэн уонна суруйсан, бары чуумпура иһийэн хааллылар.
Сарсыарда сүүс саллаат уоннуу киһилээх бөлөххө арахсан инники кирбиигэ бараары, дроннартан хаххаланан сиэккэнэн бүрүллүбүт араас бойубуой тиэхиньикэлэргэ олорон, хас да хайысханан айаҥҥа туруннулар. Сандал аптамаатын таһынан, оруобуна кини кустуур саатын курдук, МР-155 сааны илиитигэр тутан, БТР үрдүгэр олорон түргэнник сүүрдэн истилэр. Иннилэригэр эмиэ биир БТР барбыта. Хамандыырдар сахалары сааҕа үөрүйэхтэрин иһин, дроннары ытыалыырга диэн кинилэргэ булт саатын биэрэллэр. Сэрэйбиттэрин курдук, биир-биир дроннар кэлитэлээн бардылар. Сандал өттүнэн икки дрон атаакалаан эрдэҕинэ, кустары күөрэтэр курдук сууллары ытан түһэртээтэ. Оҕо эрдэҕиттэн кус-хаас булдугар сылдьыбыта манна эмиэ туһалыыр. Төһө да тиэхиньикэ үрдүгэр олорон ытар ыараханын, араастаан хамсыырын үрдүнэн элбэхтик эрчиллэн, үөрэнэн табар буолбута.
Сотору өстөөхтөр бырахпыт, урусхалламмыт дэриэбинэлэрин иһинэн сүүрдэн киирдилэр. БТР-ы тохтотон ыстанан түстүлэр уонна иккилии буолан арахсан, өстөөх баар сирдэрин булан ытыалаһардыы оҥостон, урусхалламмыт дьиэлэр быыстарынан баран истилэр. Аргыһа «Беркут» диэн позывнойдаах Камчатка киһитэ, уопуттаах байыас. Сандал сотору-сотору тохтоон, рациянан бөлөххө баар сахалары кытары кэпсэтэр. Өстөөх атын омук тылын билбэтин диэн, оннук бөлөх аайы араас омуктары наардаан киллэрэллэр, нууччалыы кэпсэттэхтэринэ билиэхтэрэ диэн. «Беркут» уулусса нөҥүө өттүнэн барардыы тарбаҕынан бэлиэ биэрдэ уонна суол нөҥүө ыстанна. Сандал аптамаатын бэлэм тутан, үөмэн хааман истэҕинэ, рациянан атын бөлөхтөртөн сигнал кэллэ: элбэх өстөөх утары засадаҕа сытан ытыалаһан эрэллэрин, суһаллык көмө наадатын уонна сытар сирдэрин радиустарын ыйаннар, өстөөххө кэннилэриттэн киирэн саба түһэр курдук саҥараат араардылар. Беркут бу сигналы эмиэ истэн, Сандалга сүүрэн кэлэн истэҕинэ, эмискэ туох эрэ үөһэттэн чуһуурар тыас иһилиннэ уонна чугас снаряд эстэн эрэрэ баара да, Сандал күүстээх охсууттан өрө көтөн ыраах эһиллэн эрэрин эрэ өйдөөн хаалла.
Төһө өр сыппыта буолла, үрдүгэр дрон дыыгыныыр тыаһыттан өйдөнөн кэллэ. Төбөтө, түөһэ, уҥа илиитэ уонна уҥа атаҕын буута амырыыннык ыалдьалларын биллэ. Сэрэнэн хамсаабакка тиэрэ түһэн сытан, хараҕын аһан, кыламанын быыһынан көрбүтэ, өстөөх дрона кини үрдүгэр кэлэн турар эбит. Тыыннааҕын эбэтэр өлбүтүн чинчийэрин сэрэйэн, тыыммат да буола сатаата. Хата, сотору соҕус тыаһа улам тэйэн сүтэн хаалла. Тэйиччи ытыалаһар тыас иһиллэр. Арааһа, уолаттарым ытыалаһаллар быһыылаах диэн тураары олоро биэрбитэ, уҥа атаҕа миинэҕэ тоҕо тэбиллэн тостон туора барбытын ким эрэ жгутунан ыга баайбыт, уҥа илиитин ыарыыта ынырык, тостубут быһыылаах.
Нэһиилэ сыылла сылдьан көрүөлээтэ да, «Беркута» көстүбэт. Хата, тыыннаахпын билэн атахпын баайан, хааммын тохтоппут диэн махтана санаата. Аптамаатын ылбыта ствола алдьаммыт, арай МР саата бүтүн сытар эбит. Уҥа илиитэ бойобуой сэби туттарбат буолбут. Өстөөх кэллэҕинэ, хаҥас илиибинэн ытыалаһыам диэн, саатын көрүннэ — барыта бүтүн курдук.
Түөһүгэр сылдьыбыт рацията уонна суотабайа дрон оскуолага охсон алдьаммыттар. Өлүөҕүн — бронежилета абыраабыт. Дроннар эмиэ кэлиэхтэрэ диэн, хаҥас атаҕынан уонна илиитинэн анньынан сыыллан, суулла сытар тимир илиис олбуор анныгар саста. Бу сыттаҕына, били ытыалаһар тыастар диэки снарядтар быыстала суох кэлэн эстэр тыастара иһилиннэ, ону кытта аптамааттар тыастара ах барда. Эмиэ дроннар кэлэн дыыгынаан аастылар. Сандал бу сытан, бүгүн сарсыарда бары тыыннаах эрдэхтэринэ бүтэһигин көрбүт доҕотторун санаан, «тыыннаах эрэ буоллуннар» диэн билэр-билбэт таҥаратыттан көрдөһө сытта. Бу сыттаҕына туох эрэ тиэхиньикэлэр бирилээн ааһан иһэллэрин өндөйөн көрбүтэ — атын формалаахтарыттан өстөөхтөр буолалларын сэрэйдэ.
Сотору уоскуйа быһыытыйан уулусса кытыытыгар сытар сэрэхтээҕин өйдөөн, уруккута ыаллар тэлгэһэлэригэр хара сорунан сыыллан киирдэ. «Беркут» уонна однополчаннара сотору кэлэн ылыахтара диэн эрэнэ саныыр. Атаҕа ыалдьара ынырык, аны хаана баран мэйиитэ эргийэрэ сүрдээх. Тостубут атаҕа ыарыыны да билбэт буолбут. Дьиэ турбут онно умайан, киһи саһар сирэ көстүбэт. Арай тимир илиистэринэн оҥоһуллубут сарайга киирэн, бөх анныгар саһаары сыыллан киирэн иһэн, эмискэ аллараа хараҥанан аҥайбыт холлорооҥҥо төбөтүн оройунан түһэн хаалла. Ынырык ыарыыттан өйүн сүтэрэ сыһа-сыһа, үөһээттэн бэрт кыра сырдык киирэринэн хараҕа үөрэнэн, дириҥ кирилиэстээх умуһахха түспүтүн биллэ.
Бу алдьаммыт дьиэ хаһаайыттара хаһааммыт араас оҕуруот астарын кэнсиэрбэлээбиттэрэ кэчигирээн туралларын көрөн соһуйда. Биир бааҥканы арыйан туустаах уутун истэ, оҕурсутун сиэтэ. Бэйэтин ыһыктаах үрүсээгэ эһиллэн, умайан хаалбыт этэ. Саатын ботуруонун аахпыта, биир хаа хаалбыт. Хомуруйбут бронигын устан кэбистэ уонна уҥа атаҕын ынырык ыарыытын дьэ биллэ. Уҥуохтара үлтүрүйэн, аһаҕас бааһынан көрө сылдьар эбит. Төбөтүн оройунан суулларыгар уҥа илиитэ эмиэ ордук бэргээбит. Куругар сыста сылдьар кыра аптечкатыттан испириис, ыарыыны аһардар эми ылан хаҥас буутугар нэһиилэ укол бэриннэ. Соторунан амырыын ыарыыта аматыйа быһыытыйда. Бу кэмҥэ, дьэ, өрүсүһэн, иҥиирдэриттэн эрэ иҥнэ сылдьар атаҕын саха быһаҕынан быстар санаа ылынна. Быһаҕын кыыныттан ороон ылан, ыстаанын хайытан баран, ыарыытын да билбэт буолбут уҥа атаҕын иҥиирдэрин быһа сотон кэбистэ. Үйэтин тухары киһи буолан төрөөн хаампыт уонна сүүрбүт атаҕа туора мал курдук быраҕыллан хаалла диэн уйадыйан ылла да, хайыыр да кыаҕа суох. Аны буутун ортотун үөһээ өттүнэн хаан сутуллуута барбатын диэн, аптечкатын ороон, эмиэ ыарыы уҕарытар укуол бэриннэ уонна испиирдээх кыра бааталарынан сиикэй бааһын дэлби сууйда-сотто. Хаана син биир кыралаан бара сытар. Урут оҕо сылдьан бэлисипиэттэн охтон, тобугун тириитин хайа түспүтүн эһээтэ баатаҕа ииктэтэн баран, бааһын саба тутан түргэнник оһордубутун санаан кэллэ. Онон манна да туһалыаҕа диэн, оннук гынан баатаны атаҕар саба тутан, биинтэнэн тоҕус сорунан эрийэ баайда. Уҥа илиитэ улаханнык туһалаабат, хата аһаҕас тостуу буолбатах буолан эрэ син эрэх-турах сананна, арай бүтүннүү хаан туран көҕөрбүт. Хаана элбэх баран мэйиитэ эргийэн кыайан да олорбот, сыттаҕына эрэ ама соҕус. Бу сытан умуһахха баар аһы-үөлү көрбүтэ — оҕурсу, помидор, хаппыыста, сүбүөкүлэ, моркуоп бөҕө тууһаммыта баар эбит. Аны ааспыт сыллааҕы да буоллар дьаабылыка, хортуоппуй дьааһыктарга угуллубуттар. Умуһах үөһээ муннугуттан уу таммалыыр буолан, хотоолго кыра уулаах эбит. Атаҕа арыый остоҕуна эрэ кэлин үөһээ тахсарга сананна. Онуоха дылы аһыыр астаах буолан, санаата көтөҕүлүннэ.
***
Сандал умуһахха хас күн сыппытын да умунна, сөп буола-буола тостубут буутугар иигин биинтэ уонна баата нөҥүө кутан илитэр. Уҥа илиитэ иһэн баран сылдьар. Төбөтүн чэчэгэйин тириитин хайан көтөн ааспыт бааһа оһон эрэр. Дэҥ бөртөлүөттэр, сөмөлүөттэр көтөн ааһаллара иһиллэр, снаряд уонна ракета куһуурара, ыраах эстэллэрэ иһиллэр. Хаста да өстөөхтөр хайысхаларыттан байыаннай тиэхиньикэлэр ааһалларын истибитэ, тыастарыттан өстөөх сэптэрин билэр. Биирдэ сатыы өстөөхтөр саҥарсан ааһалларын истэн, саатын хаҥас илиитигэр өрө тутан кыҥаан сыппыта. Аматыйда да, туруору кирилиэһинэн аҥаар атаҕынан уонна илиитинэн көмөлөһүннэрэн таска тахсарга сананар. Наар оҕуруот аһын аһаан салҕа быһыытыйда. Сөрүүн сииктээх буолан ыарытыйан да ылар, хата ол бу эргэ таҥастары умуһахтан булан тэлгэнэн, саптан сытар.
Дьэ, биир күн таска тахсарга сорунан тэриммитинэн барда. Хатан эрэр дьаабылыкалары, кыра эмин аптечкатыгар хаалаата. Укуолун эмэ барыта бүппүтэ, таблеткалар эрэ бааллар. Биир сүбүөкүлэлээх бааҥканы алдьатан аһыы түстэ, аҕыйах хаппыыста баар да, ону уктар да сиэбэ суох — ыйааһын да эбиэ, онон ылбата. Сүүрбэ ботуруоннаах, саата уонна икки гранаталаах. Бойубуой сэбэ онон бүттэ. Дьэ, онтон аа-дьуо хаҥас атаҕар тура түстэ, саатын санныгар сүктэ уонна хаҥас илиитинэн тардыһан, нэһиилэ атаҕын үөһээ үктэлгэ уура-уура тоҕус сорунан хараҥаран эрэр ыраас салгыҥҥа, таһырдьа сыыллан таҕыста.
Ый аҥаара умуһах сииктээх салгынынан тыына сыппытынааҕар үчүгэй да эбит. Өссө төгүл сэбин-сэбиргэлин, малын-салын көрүнэн баран, мантан уонча көс ыраах сытар байыаннай чааһыгар тиийэрдии сыыллан айанын саҕалаата, бэттэх сир босхолоон чугаһаабыт да буолуохтарын сөп. Түүнү быһа сынньанан ыла-ыла аанньалаах сири өппөтө быһыылаах. Тостубут атаҕа уонна илиитэ дьаралыйан ыалдьаллар. Сарсыарда сырдаан эмиэ хахха сири булан сытта, күнүс дроннар көрүөхтэрэ диэн сэрэнэр. Ол эрэн чуумпурда да, ол бу алдьаммыт кээһэммит дьиэлэр быыстарынан айанныы сатыыр. Иккис, үһүс күннэрэ-түүннэрэ эмиэ этэҥҥэ аастылар.
Биир күн түүнү быһа сыыллан иһэн, сырдаан эрдэҕинэ дьон саҥатын истэн кирийэ түстэ, саатын бэлэм тутта. Оттон дьэ өйдөөн-дьүүллээн көрбүтэ, икки өстөөх саллааттара аа-дьуо ону-маны тиҥсирийэн көрө-көрө, уулусса кытыытынан иһэллэр эбит. Автоматтарын сүгэ сылдьаллар, арааһа манна Арассыыйа саллаата суох диэн бүк эрэллээхтик тутталлар-хапталлар. Сандан хаххатын анныгар сытан, өстөөхтөр чугаһаатылар да, ытыалаһардыы бэлэмнэннэ. Булт доруоп ботуруона бронигы хоппот, онон граната быраҕаары, чугаһатардыы кэтии сытта. Дьэ, оттон өстөөхтөрө бу кэлээттэрин кытта, икки гранататын эр биир хаҥас илиитинэн кыыраталаата. Өстөөхтөрө сонно тута тыла суох баран, сууллан түстүлэр. Сандал тохтоон тыас-уус иһиллии түһэн баран, сыыллан тиийэн сэптэрин-сэбиргэллэрин чинчийдэ: биир автоматы, икки диискэни ылан сүгэн кэбистэ. Бэйэтин МР саатын хаалларда. Өстөөхтөрүн нэһиилэ сыһан-соһон суол ханаабатыгар түһэртээтэ, көстүбэттэрин курдук бөх-сах бырахта уонна түүн буоларын кэтэһэн саһан кирийдэ. Өстөөхтөр үрүсээктэриттэн ылбыт ыһыктарын сиэн абыранна, бойубуой сэптэрин онно угунна уонна сылайа эстэн, утуйан хаалла.
Атаҕын бааһа онно-манна таарыллан ыалдьан, эмиэ бэргээбитэ хас даҕаны хонно. Ыһыга бүтэн, кирдээх уу буллаҕына умса сытан иһэр. Сэниэ, күүс баранна. Күнүс утуйар кэмигэр биһиги сөмөлүөттэрбит, бөртөлүөттэрбит көтөн ааһаллар, арҕаа баран кэлэллэр быһыылаах. Туран далбаатаан биллэрэр да кыаҕа суох. Киэһэ манна түргэнник хараҥарар, туох да көстүбэт, ол да буоллар хайысхатын сүтэрбэккэ сир өтө сатыыр. Санаатыгар кэргэнэ Туйаара кыыһа Айыынчыктыын аттыгар баар курдуктар, кинини арыаллаан иһэллэрин курдук көрөр. Сылайан, хараҥа сулустаах халлааны көрө сытан: «Хайаан да эһиэхэ тиийиэҕим», — диэн сибигэнэйдэ.
Сотору халлаан сырдаан, киэҥ бааһынаҕа сыыллан киирдэ: тулата барыта аһаҕас, араас алдьаммыт-кээһэммит тиэхиньикэлэр, дьаамалар көстөллөр. Чугас айан суола ааһар эбит. Киһи саһыах тыа да, хахха да суоҕун иһин, суол кытыытыгар турар тааҥка анныгар сыыллан киирдэ уонна өлбүттүү утуйан хаалла.
Дойдутун түһүү сыттаҕына, эмискэ тыас бирилиириттэн уһуктан, биһиги бөртөлүөттэрбит көтөн ааһан иһэр тыастарын иһиттэ. Баарын биллэрээри, нэһиилэ таска тахсыбыта, хайыы үйэ ырааппыттар. Эмиэ төттөрү тааҥкатын анныгар киирээри, оҥостон эрдэҕинэ бааһына уҥуоргуттан бойобуой тиэхиньикэ бөҕө тыаһа бирилии түстэ. Оо, мин дьонум буолуохтаах, бөртөлүөттэр кэннилэриттэн хайаан да кинилэр иһэллэр диэн үөрэн, өндөйөн көрбүтэ доҕоор, дойдубут былаахтарын тэлимнэтэн «Урал» массыыналар, бойобуой тиэхиньикэлэр, матасыыкыллар иһэллэр эбит. Сандал үөрэн олорон эрэ хаҥас илиитинэн үөһээ далбаатыы олорон харахтара хараҥаран эрэрэ баара да, өйүн сүтэрэн кэбистэ.
***
Госпиталь, Доннааҕы Ростов куорат.
Сандал биир нэдиэлэ өйө суох сытан хаста да эпирээссийэлээбиттэрин эрэ кэннэ өйдөммүтэ. Атаҕын өссө үөһэнэн быспыттарын, илиитигэр тимир укпуттарын, төбөтүн уҥуоҕа хайдыылааҕын — барытын оҥорбуттарын саҥа билбитэ. Хаанын аҥаара барбытын үрдүнэн, кини хайдах уонунан биэрэстэни сыыллыбытын медперсоналлар да, атын бааһырбыт саллааттар да сөҕөллөр. 15 буолан тиийбит дьонтон кини эрэ тыыннаах хаалбытын истэн, бойобуой доҕотторун санаан, хараҕын уута сотору-сотору сүүрэр.
Өйдөммүт күнүгэр атын саллааттан төлөпүөн уларсан Туйааратыгар эрийбитэ, тапталлааҕа «алло» диэн баран сүтэн хаалбытыгар ыксаан, баһылыкка эрийбитэ. Кэлин барыта оннугар түһэн, билигин кэргэнин, кыыһын кытта кэпсэтэ, суруйса сытар. Ийэтэ барахсан долгуйан нэһиилэ кэпсэппитэ. Аҕата уонна балта киниэхэ дойдутун аһын аҕала, көрсө иһэллэрин истэн кэтэһэ сытар. Туйаарата балыыһаҕа киирэн тахсыбыта, кэлсиэн баҕарбыта да, «кэлимэ, харыстан» диэн бэйэтэ боппута.
***
Туйаара кыыһын, чугас дьонун, Сандал ийэтин уонна кини аймахтарын, доҕотторун кытта Дьокуускай аэропордугар туран улахан сөмөлүөт кэлэн түспүтүн көрдүлэр. Пассажирдар субуруһан тахсан, аэровокзалга киирэн кэллилэр. Элбэх дьон быыһыттан кэлээскэҕэ олорон аҕатыгар үтүллэн иһэр Сандалы үөрэ айхаллыы көрүстүлэр. Сыллаһыы, куустуһуу, харах уута, үөрүү-көтүү оргуйан олордо.
Виктор Васильев, Үөһээ Бүлүү, Сургуулук.