Баһылай Сабаакын, сэттэ уончалаах, ыал буолбут үс оҕолоох, хас да сиэннэрдээх, дьоһун ыал аҕата, оҕонньор киһи, түһүү сытан баттатан уһуктан, хараҕын аспакка эрэ түүлүн өйдүү сатыы сытта: “Бээрэ, тугу-тугу түһээн түҥнэһинним оҕолоор… Ээ сөп, Ньикииппэр улуу киһи көстөн эрэрэ…” Итинтэн сиэттэрэн түүлүн бүтүннүү өйдөөн кэллэ.
Арай түһээтэҕинэ, били сүүрбэттэн тахса сыллааҕыта олоро сылдьыбыт эргэ уопсай дьиэлэрин аан хоһугар баарбын дии саныыр. Ол олордоҕуна, таһыттан бэркэ билэр киһитэ, уруккута ааттаах атаһа Ньикииппэр Сүөдэрэп киирэн кэллэ. Онуоха Баһылай: “Бу “абааһы” туох буолан мин боруокпун атыллаатаҕай?”— диэн дьиктиргии санаабыта. Ньикииппэр саҥата суох турбахтаан баран: “Чэ, Баһылай, мин бардым. Сылдьар сирим киэҥ, тиэтэйэбин”,— диэт тахсан барбыта. Онтон баттатан уһугунна быһыылааҕа.
Баһылай, таах сытыахтааҕар түүлүн тойонноон көрөн баран, тугу да быһаарбакка: “Ээ чэ, абааһытын, өйү-санааны сынньан, ардах-хаар түүлэ ини оттон”,-диэн баран, уҥа ойоҕоһугар эргиллэн утуйардыы оҥостон, хараҕын быһа симэн сытта. Ол сытан: “Таах даҕаны, дьикти соҕус түүл, кини киһи мээнэҕэ көстүбэтэх буолуохтаах”,-диэн санаан аһарда.
Баһылай оҕонньор дьиктиргиэн-дьиктиргиир. Кини Ньикииппэрдиин эн-мин дэһиспэтэхтэрэ, уруккута ааттаах атастыы дьон биир түбэлтэттэн сылтаан атырдьах салаатыныы арахсыбыттара инньэ сүүрбэттэн тахса сыл буоллаҕа буолуо.
Былыр, сэбиэскэй эрдэххэ, били, Тооппуй Маай бырааһынньыгар итирэн охтон, чалбахха хам тоҥон баран: “Ойоох, уоккун отун, дьиэбит тымныйбыт!”, — диэн хаһытыы сытарын саҕана, Баһылай Ньикииппэрдиин Киэҥ Эбэ диэн, аатын курдук устата-туората биэрэстэнэн тайаан сытар, кус-хаас сөбүлээн тохтуур эбэтигэр андыга сыта диэн оҥостон, айгыстан-айаатаан тахсыбыттар.
Сиргэ-уокка тахсыбыт дьон сиэринэн уот оттон күөллэрин, сирдэрин, аал уоттарын иччитин, байанайдарын алҕаан, айах тутан, биллэн турар бэйэлэрэ да маппакка, күө-дьаа буолан, итийэн-кутуйан ортолуу аһыы-сии олорбуттар.
Дьэ ол олорон, Баһылай, оччолорго саҥа үөдүйэн эрэр биэстэ эстэр автомат саатын сулбу таһыйан ылан, Ньикииппэри үрдүнэн, күөл диэки туһаайан ытыалаан “лаһырҕатан” барбыт. Биэстэ ытан баран, тиэтэл муҥутаан, күөл кытыытыгар батыччахтаан киирэн балайда көрдөөн, тугу да булбакка төннөн тахсан: “Хайдах-хайдах баҕайыный доҕоор, биири баҕас төбөтүн оройунан “ыытарга” дылы гыммытым ээ, дьоҕойон, умсан хааллаҕа дуу”, — дии-дии саатын уоһун көнө дуу, токур дуу диэн тургутардыы кыҥаан көрөр. Онуоха Ньикииппэр: “Ким билэр доҕоор, мин көрөрбөр арай, үрдүбэр дыыгынаһа сылдьыбыт биэс бырдахтан биирдэрэ “мэлис” гынна. Онтон атын туох даҕаны “төбөтүн оройунан” барбытын көрбөтүм”, — диэн киһитин хаадьылаабыт. Онуоха өрүкүйбүтэ ааспакка сылдьар Баһылай уонна ордук холуочуйбутугар да тэптэрэн буолуо: “Хайа аанньа харахтаах киһиэхэ дылы, “мин көрдөхпүнэ” диэбит буола-буола”,-диэн “чалыгыр” гыннарбытын кулгааҕа эрэ истэн хаалар. Итини, кырдьык да мөлтөх харахтаах Ньикииппэр өһүргэнэ истэн: “Ээх, оттон, үчүгэй харахтаах буоллаҕыҥ, абыраатаҕыҥ…”, — диэн буолбут.
Дьэ, итинтэн сылтаан, тылга тыл хатыһан, тылтан тыл төрөөн, устунан этиһии буолан барар.
— Оттон тугу ол-бу диэн “кулгуйа” олороҕун. Уонна кырдьыгы эппиккэ туох баарый доҕоор. Хараҕыҥ куһаҕана эмиэ мэлдьэх буоллаҕай, — диэн Баһылай чаҥкынас саҥата күөл үрдүнэн сатыылаабыт киэһээҥи чуумпуну аймаан, уҥуоргу дугдаҕа олорооччуларга тиийэ иһиллибит.
—Оо, хара сордоох! Эн киһиттэн ордук сааһыт буолан мин хараҕым куһаҕаныттан иҥинниҥ дуо? Хайа, былырыын саас бэйэҥ мончууктаргын сэриилээн баран, сирэйиҥ холлон олороро бу баар курдук ээ, ону умуннуҥ дуо, сааппат сирэй?! Тууй-мэ!-диэн ыга кыыһырбыт Ньикииппэр, тойон эрбэҕин икки тарбаҕын икки ардыгар кыбыта анньан Баһылай муннун анныгар үҥүлүппүт.
Сибилигин эрэ эйэ-дэмнээхтик аһыы-сии, күө-дьаа кэпсэтэ олорбут дьоммут аны охсуһаары, уолуктаһан тэлэкэччиһэн турбуттар. Солуурдаах чэйдэрэ тоҕо тэбиллэн төкүнүйэн таҥкынаабыт, үөрэ-көтө умайа турбут кутаалара ыһыллан хаалбыт. —Көр эрэ маны! Дөксө илиитинэн киирэрдээх… Дьэ ити буоллаҕына, сэбиэскэй суут быһаарыа! Сэбиэскэй суут ойуун сыдьаана диэ суоҕа!-диэн Баһылай ыксаабыт саҥата чаҥкынаабыт. Онуоха:
—“Сэбиэскэй суут” бу баар! “Ойуун сыдьаана” бу баар! — диэн ыга кыыһырбыт Ньикииппэр быһаҕынан быһыта баттаталаабыттыы ордоототолоон кэбиспитин ол быһылааннаах киэһэ күөл тула олорооччулар бары истибиттэрэ үһү.
Ити сарсыныгар Баһылай аҥар хараҕа дьолточчу иһэн баран: “Дьиҥинэн, “атаспын” көрдөөбүтүн биэрэрдээх этим, ону хонтуусуйам көбөн хаалан, Ньикииппэр ыт сирэйи икки гына көрөммүн, хайата дьиҥнээҕин быһаарбакка, уҥатын кытта өрө тустан эрдэхпинэ, хаҥаһа харахха чаҕылыннаран кэбистэ. Онон мэлийдибит”, — диэн кэпсээбитэ бэрт сотору Ньикииппэр кулгааҕар тиийэр.
Онуоха биирдэрэ: “Ээ, баҕайы, киһи аахсыбат урааҥхайа”,-диэн сапсыйан кэбиспит.
Дьэ, итинтэн ыла икки ардыларынан уу тэстибэт ааттаах атастыылар атырдьах салаатыныы арахсан тураллар.
Баһылай сарсыарда туран оһоҕун оттон киирэ-тахса сылдьан: “Хата, бүгүн сельхозпар бара сылдьыыһыкпын”, —диэн быһаарынна. Сарсыардааҥы чэйдэрин иһэ олорон эмээхсинигэр:
—Доҕоор, хаартым ханна эбитэ буолла. Дьону-сэргэни көрө таарыйа сельхозпар бара сылдьыам этэ, — диэтэ.
—Ханна үһү, оттон уурбут сиргэр долбуургар ини. Туох кинини илдьэ барбыт үһү, — диэн Настаа эмээхсин оҕонньоро хаартынан сирэйдэнэн харчы көрдөөрү гынарын бэркэ диэн билэр суола буолан, өс-саҕа буолбуттуу хардарда. — Харчы суох. Биэнсийэ кэлиэ ыраах. Кырдьык, тугу сүүйэн эбинэр киһиэхэ дылы. Туой эн сүүттэрбитиҥ-быстыбытыҥ баар буолуо, — диэтэ.
“Чэ, буоллун. Оҕонньор бэйэтигэр кыра хаһаастаах. Баһылай оҕонньор буолан баран хасааһа суоҕа диэн кэлиэ дуо? Оннооҕор кутуйах хаһаастаах”, — диэн саныы-саныы Баһылай харчытын, хаартытын сүр кичэллээхтик ис сиэбигэр уктан, дьиэтиттэн таҕыста. Таһырдьа оҕонньору Моойторук диэн ааттаах, биирин туола илик ыттарын оҕото эккэлии көрүстэ. Утары сүүрэн кэлэн, иннигэр кэннигэр түһэн, быһа кини аҕай буолбахтаан, олбуортан тахсар ааҥҥа дылы атаарда. Салгыы да барсыаҕын Баһылай: “Чөт! Кыайар…” — диэн дьаҕырыйан, үтүлүгүнэн сыыһа охсон хаалла. Олбуорун аанын кичэйэн хатаата.
Оҕонньор муус устар ыйдааҕы чаҕылҕай халлаантан уонна, ордук, отуттан тахса сыл устатыгар уларыйбакка, бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар диэри үлэлээбит, кутун-сүрүн туттарбыт тэрилтэтигэр, сельхоһугар, баран иһэриттэн санаата көнньүөрдэ. “Көр эрэ, киһи бэрдэ алта уон тохсус хаарбын санныбар түһэрэн уулларан эрдэҕим. Өссө да аҕыйах сыл барбахтаһа түспүт киһи”, — диэн саныы-саныы аргыый аҕай үөм-чүөм үктэнэн, хаар быһыта сиэһэн уу тахсыталаан эрэр сирдэрин тумна хааман, тэрилтэҕэ киирэр-тахсар будка-дьиэ таһыгар тиийэн тохтоон, муннун-күөмэйин ыраастанан силлээн-хаахтаан баран, ааны тэлэйэ баттаан, иһирдьэ атыллаата. Будка-дьиэ иһэ хаһан да буоларыныы, табах буруотунан туолан турар эбит. Оҕонньору: “Оок, Баһылай кырдьаҕас кэллэ”,-диэн күө-дьаа буола көрүстүлэр.
Түннүк анныгар ититэр турбаны тилэри оҥоһуллубут хаптаһын оронтон биир эдэр уолу: “Бу эн, эдэр киһи тур, кырдьаҕас олордун”, — диэн уолу туруоран, Баһылайы ороҥҥо олордон: “Дьэ, кырдьаҕас, кэпсиэ. Көстүбэтэҕиҥ да ыраатта, ыарытыйаҕын дуу, хайдах?” — диэн, ыйыталаһан, кэпсэтэн бардылар. Баһылай: “Ол, миэхэ, дьиэ кутуйаҕар, орон отугар туох кэпсээнэ кэлиэй. Арай, күнтэн күн иннибит кылгаан, кэннибит уһаан, мөлтөөн-ахсаан истэхпит эбээт. Кэпсээн эһиэхэ, эдэр дьоҥҥо буоллаҕа дии. Киэҥ сиринэн кэлэр-барар, куоратынан-тыанан сылдьар дьоҥҥо”,-диэн үөрэ-көтө сэһэргэһэн барда. Син ону-маны кэпсэппэхтээн иһэн, эмиэ Баһылай курдук үйэтин-сааһын тухары сельхозка үлэлээбит Кэрэмээһэп Сэмэн оҕонньор: “Баһылаай, истэ иликкин быһыылаах, Ньикииппэр эрэйдээх “куһаҕан” буолбут”, — диэтэ. “Оо, өлүү эбит доҕор”,-диэн саҥа аллайан баран, Баһылай таалан олорбохтоото. “Сордооҕум, ол иһин да түүлбэр көстөөхтөөбүт эбит”, — диэн иһигэр санаата. Итинтэн салгыы Баһылай салгын сии таарыйа, хас да маҕаһыыҥҥа сылдьан, күнүскү аһылык саҕана дьиэтигэр кэллэ. Олбуоругар киириитигэр, ытын оҕото утары сырбаҥалаан кэлэн, эккэлээн, ньилбэгэр икки атаҕынан тайанан, ол буруйугар сирэйгэ охсуллан, туора ойдо. Уонна: “Бу оҕонньор тоҕо миигин сирэйгэ оҕуста”, — диэн соһуйбут, муодарҕаабыт быһыынан түөрт атахтарыгар дьирэччи тэбинэн, кулгаахтарын чөрөтөн, батыһыннары көрөн турбахтаан баран, сүрдээҕин абаламмыттыы үрбэхтээн ылла.
Баһылай дьиэтигэр киирэн, холуоһалаах хаатыҥкатын аан таһыгар устан, хоһугар ааһан иһэн, муостаҕа уу халыйбытын көрөн:
—Хайа, бу туох уутун дьиэ оттотугар халыттылар эмиэ, — диэн туохтан эмэ санаата табыллыбатаҕына буоларыныы, кыҥкыйдаабытынан киирдэ. — Дьиэни толору дьахтар баар да, биирдэ өрө тардар, сайылыыр диэн суох. Алыс сүрдээх! — дии-дии хоһугар киирэн хаартытын долбууругар уурда, харчытын тэллэҕин анныгар кистии аста. Эмээхсинэ Настаа күнүскү күөһүн өрө, остуолун-оһоҕун икки ардыгар өлөр бокуойа суох сылдьан:“Ээ, эрэйдээҕим сыыһа, эмиэ сүүттэрэн “алдьанан” кэллэ ээ, быһыыта”, — диэн санаан аһарда.
Баһылай хоһуттан тахсан, остуол кытыытыгар олоппоско олоро-олоро:
—Хайа, бу буһар күөс дуу, буспат күөс дуу. Буһар ас буоллаҕына оттон, буһар кэмэ буолла ээ. Аата, биһиэнэ буолан Кыычыкын баһа буоллаҕа, -диэтэ.
Онуоха эбэтигэр илии-атах, тылбай-өспөй буола сылдьар, бэһискэ үөрэнэр, сиэнэ Лаанчык кыыс:
—Эһээ, Кычкин төбөтө буолбатах ээ. Кычкин оҕуһун төбөтө ээ,-диэн көннөрөн биэрдэ.
—Эй, үрүмэ, сыыҥтай. Ону эйигиттэн ыйыппаттар, —диэн оҕонньор куолутунан охсурҕаланан кэбистэ. Онуоха кыыһа соруктаах ахханнык иннигэр кэлэн кыҥналлан туран:
—Мин баҕардар “сыыҥтай” да буолуум. Оттон буоллаҕына Кычкин төбөтө уонна оҕус төбөтө — это две разные вещи. Уонна буоллаҕына, ити буоллаҕына үрүөм иһин, Моойторук буолбатахпын,— диэн баран, сүрдээх баҕайытык туттан тойтоллон мунна сынтайан, уоһа толлойон турда. Онуоха, оҕонньордоох эмээхсин иккиэн тэҥинэн манньыйан, сиэннэрин таптаан ымманыһан бардылар.
—Ыы, оҕом оҕото номнуо улаатан эһээтин үөрэтэр киһи буолбут. һыллыый, кэл эрэ, сүүскүттэн сыллаан ылыым, — диэн оҕонньор сиэнин сүүһүттэн сыллаан, төбөтүттэн имэрийэн баран — чэ, һыллыай, аны эбээҕэр баран сүүскүттэн сыллат, — диэтэ. Лаанчык аны эбэтигэр сүүрэн тоһугурайан тиийэн сүүһүттэн сыллатан, төбөтүттэн имэриттэрэн, манньатын сакылаат кэмпиэт ылла.
—Дьэ, эмээхсиэн, куһаҕан сонуну истэн кэллим. Ньикииппэр эрэйдээх өлөөхтөөбүт, — диэтэ Баһылай уонна тугу истибитин кэпсээн биэрдэ.
—Оо, эрэйдээхтэриэ, — Настаа эмээхсин Ньикииппэр дьонун Сүөкүлэлээҕи үчүгэйдик билэр буолан, аһынан саҥа аллайда. Баһылай салгыы бөөлүүҥҥү түүлүн кэпсээтэ уонна:
—Хаһан эрэ үөлээннээҕим этэ диэн, кэлэн, бырастыылаһан бараахтаата быһыылаах, — диэн баран, хараастан саҥата суох ах баран олорон: “Киһи сааһырдаҕын ахсын уйан буолан иһэр дииллэрэ кырдьык дуу, үөдэн”,-дии санаата.
Сарсыныгар Баһылай үлэ чааһа саҕаланыыта, сельхоһугар тиийдэ. Сэмэн оҕонньор хайы-үйэ кэлэн олорор эбит. Баһылайы: “Дьэ оҕонньор, биһиги манна киһи истибэтэҕин истэн испит иирэн, таспыт дьалкыйан олоробут”-дии көрүстэ. Баһылай, эмиэ туох үлүгэрин иһитиннэрээри гынна диэн, Сэмэни дьиксиммиттии көрөн, тохтоон турда. Онуоха Сэмэн туоһу буолуҥ, диэбиттии, дьон сирэйин-хараҕын көрө-көрө:
—Ньикииппэрбит доҕор, һэ-һэ… эчи киһи итэҕэйиэ да суоҕун курдук. Ньикииппэрбит тиллибит үһү… ээй, тиллибит буоллаҕай, өлбөтөх, утуйа сыппыт үһү, — диэтэ. Итинниги эрэ истиэм диэбэккэ турбут Баһылай: “Бу оҕонньор оонньоотоҕо баҕас тугун толооһой. Дьоҕойон, итирик дуу, үөдэн”, — дии санаата. Онуоха Сомсуон диэн сыбаарсык уол:
—Летаргическай утуйуу диэн баар үһү. Оннук утуйбут киһи сүрэҕэ тэбэрин, тыынарын дэбигис быраас да быһаарбат буолар эбит. Ньикииппэр оннук утуйбут буолуон сөп үһү. Хата, киһиҥ бэҕэһээ киэһэ “тэп” курдук ойон турбут, — диэн кэпсээтэ.
Баһылай, дьэ кырдьык да харааччы бутуллан, итэҕэйиэн дуу, итэҕэйимиэн дуу билбэккэ олордоҕуна, Дьөгүөр Баһылайап диэн Ньикииппэр чугас ыала киһи киирэн кэллэ. —Хата, бу Дьөгүөр бэйэтинэн тиийэн кэллэ. Ньикииппэр сордоох туһунан арааһы кэпсээннэр, биһиги манна харааччы бутуллан олробут. Эн, ыала киһи, кэм тугу эмэ билэн эрдэҕиҥ, — диэн Баһылай таайтара соҕус туоһуласта. Онуоха Дьөгүөр: “Дьэ, кырдьык, дьиибэ түбэлтэ буолла. Истэн олордоххут буолуо”,-диэн баран, күлэн кэбиһэ-кэбиһэ, манныгы кэпсээтэ.
—Бэҕэһээ киэһэлик, түөрт чаас саҕана, Ньикииппэр эмээхсинэ Сүөкүлэ оһоҕун отто сырыттаҕына, түгэх, бокуонньук сытар хоһуттан: “Ычча, тоҕо тымныытай бу. Хайа, аны хоруопка укпуттар дуу”, — диэн оҕонньорун саҥата илэ-бааччы иһиллибит. Сүөкүлэ онтон куттанан, ыала Тордуох оҕонньордооххо тахсан, тугу истибитин кэпсээбит. Онуоха Тордуох: “Ол эмиэ туохпутуй?! Дьэ мин тахсан көрдөҕүм!” — диэн, сонун-бэргэһэтин үрдүгэр түһэн, тахсан, Сүөкүлэлээх дьиэлэрин аанын аһан, аҥар атаҕын уган иһэн көрдөҕүнэ, Ньикииппэрэ оһох отто олорор үһү. Ону көрөн, Тордуох, киһи эрэ буоллар, чаҕыйан аанын төттөрү сабаат, дьиэтигэр ойбут.
—Хата хайаан кини киһи чаҕыйбыта эбитэй. Хомуньуус бэрдэ этэ буоллаҕа дии, — диэн истэн олорооччулартан ким эрэ тыл кыбытта. Онуоха:”Бэйи, эн тохтоо, киһини сүгүн кэпсэтиннэр”, — диэн буойдулар.
—Бэккэ бэт түбэстэҕэ эбээт, — диэн баран, Дьөгүөр кэпсээнин салҕаата. — Дьэ, Тордуох дьиэтигэр тахсан, төлөпүөнүн үрдүгэр түһэр. Милииссийэҕэ эрийэр: “Маннык уонна маннык буолла. Бу курдук аадырыска, маннык ааттаах-суоллаах кырасданьыын, өлөн баран оһох отто олорор. Дьону куттуур. Онон бэрээдэги кэһэр. Ону кэлэҥҥит миэрэтэ ылыҥ”, — диэн. Онуоха дьуһуурунай милииссийэ: “Өлөн баран оһох оттуу иһин тутар-хаайар, холуобунай эппиэтинэскэ тардар бырааппыт суох. Итирбэт-кутурбат, айдаарбат-куйдаарбат буоллаҕына бэйэҕит быһаарсыҥ”,-диэн тимир-тамыр куолаһынан эппиэттэн баран туруупкатын ууран кэбиһэр. Тордуох милииссийэлэртэн тугу да туһаныа суох буолан, аны, скорайга эрийэр: “Алдьархай буолла! Киһи тилиннэ! Маннык аадырыска. Ону кэлэн быһаарсыҥ, хайдах манныгый?!”-диэн. Онуоха диспетчер кыыс: “Дедушкаа, психдиспансерга учуокка тураҕын дуо?”-диэн ыйыппыт. Тордуох өс киирбэх: “Суох, турбаппын”,-дии түспүтүгэр, “Оччоҕуна баран хайаан да тураар!”,-диэт туруупкатын талыр гына быраҕан кэбиспит.
Дьэ, ити кэнниттэн киэһэ биэс саҕана Тордуох миэхэ киирэн кэллэ. Мин бастаан утаа эмиэ итэҕэйбэтим. Оҕонньорбун да уорбалыы санаан ыллым. Онтон, сүбэлэһэн, “баран көрүөххэ” диэммит, Ньикииппэргэ тиийэн, дьиэҕэ киириэхпитин дьулайан, түннүгүнэн өҥөҥнөһө сылдьарбытын Ньикииппэр бэйэтэ көрөн, тахсан: “Дьэ, бука диэн куттанымаҥ. Абааһы да, үөр да буолбатахпын, илэ бэйэбинэн сылдьабын. Алҕас быһыы буолбут”, — диэн илэ-бааччы саҥарбытыгар эрэ чугуруҥнаһа-чугуруҥнаһа чугаһаан тиийэн, өссө да итэҕэйбэккэ туппахтаан көрдүбүт. Ити курдук”, — диэн Дьөгүөр кэпсээнин түмүктээтэ.
—Дьэ, буолар да эбит, — диэн Баһылай бэркиһээбиттии саҥа аллайда. — Оттон биһиги манна “улуу дьаалыбыт” өлөн түҥнэһиннэ диэн аһыйаммыт, тэҥҥэ эрэ өлбөккө олоробут дии. Ээ, киниэнэ буолан баран кэм киһиттэн таһынан буолуо. Көр, ити тухары майгыта куһаҕана. Өлөр буоллаҕына, оттон, сүгүн өлүөн. Эмиэ өлөр, эмиэ тиллэр… Дэриэтинньик! — диэтэ. Онуоха онтон-мантан иилэ хабан ылан саҥаран, күлсэн бардылар. “Куһаҕан киһи өлбөт доҕоор”, “Хата, сорох-сорохпутун иннигэр уктара буолуо оҥоробун”, “һэ-һэ, эйиэхэ өлөн ааттаах ээ…”
Иван Кузьмин