Мин бу күннэргэ Саха сиригэр туризмы сайыннарыыга утумнаахтык үлэлэһэр Василий Атласов биллэрбит Дьыл Оҕуһа — Аар Мууc уобараһын айар куонкуруһугар аналлаах тус санаабын үллэстиэхпин баҕардым.
edersaas.ru
Дьэ, туризм, бренд… «харчы баһылла сытар эйгэтэ» бу быһыылаах. Барыбыт бас билэр (инньэ диир сөбө дуу?) тымныыбыт кытта былдьаһык буолла. Ол курдук, бэл, Италияттан кэлэн арыйыы бөҕөтүн оҥордулар, киинэ уһуллулар, таарыйа сүүрүктэрэ тымныыга сылдьар туһунан бэйэбитин үөрэтэ түһэн барда.
Оттон дойдутугар тиийэн ботуччу харчыламмыта чахчы. Үлүйэн өлүөхтэрин олохтоох дьон быыһаабыттара улахан кэпсэлгэ тахсыбата. Ол итальянеһы көрсөн, усулуобуйатын тэрийэн нэһилиэк дьоно син түбүгүрдэхтэрэ. Ол эрээри онтон туһамматахтара буолуо дии саныыбын. Италияҕа итинник тиийэн айбардыыр, арааһа, кыаллыбата буолуо.
“Туризм” диэн өйдөбүл барытын туран биэрии буолбатах, бэйэбит айылҕабытын, култуурабытын, олохпут укулаатын, өбүгэлэртэн кэлбит үгэстэрбитин киэн туттан көрдөрүү буолар. Ыллыбыт даҕаны, толкуйдаабакка ону-маны оҥоруу хайдаҕа эбитэ буолла? Василий Атласов ити омсолоох сыһыаны кэһэн, куонкурус биллэрбитэ сөптөөх. Ол гынан баран…диирбэр тиийэбин.
Бастакытынан, Августина Филиппова айбыт уобарастарын туһунан ахтан аһарар хайаан да наадалаах. Чысхаан – киһини курдары охсор күүһэ суох тымныы тыал. Кини улахан тымныыларга суох буолар, кырдьаҕастар туруору тымныыны ордорор этилэр. Саастаах дьон бары даҕаны оннук тымныылары өйдүүр буолуохтаахтар: тыынаргын бэйэҥ истэриҥ, силиҥ муус буолан, хаары тобулу түһэрэ. Тула өттүҥ уу-чуумпу, бэл, тыал тымныыттан саллан утуйарга дылыта. Ол аата Дьыл оҕуһа муҥутуур кэмэ буолара. Тымныы Дьыл оҕуһа буолан былыр былыргыттан тымныы символа буолан кэллэҕэ, онтон чысхаан тымныы биир кыра көрүҥэ буоллаҕа, холобура, дьыбар курдук. Сахалыы лаппа билэр киһи тыалынан оҕуһу солбуйара хайдах эрэ сатабыла суох. Чысхааны оҕус тыына диэн кубулдьута сатыыллар, ол гынан баран, тымныыны оҕус муоһун кытта сибээстииллэрин мэлдьэһэр киһи суох ини.
Аны Хаарчаанабыт. Бу нуучча култууратын кытта сибээстээҕэ көстө сылдьар. Сахалар кыыс уобараһын аһары нарын, уйан гынан көрдөрөллөрө. Хаар туһунан икки таабырыны аҕалыым: “Саас ирэр, кыһын ититэр, сайын сүтэр, күһүн тиллэр баар үһү.” Манна тыыннааҕымсытыы суох. “Маҥан сонноох киһи сытан баран, үрэхтэргэ-күөллэргэ сүүрэр үһү.” Манна кыыс уобараһынан тыыннааҕымсытыы суох, кыанар-дохсун эр киһи туһунан кэпсэнэргэ дылы. Кыһын Хотун, арааһа, Чысхаан кэргэнэ быһыылаах, Оҕус ынахтаах буолара буолуо.
Бренд даҕаны олохтоох олоҕу-дьаһаҕы көрдөрүөхтээҕэ буолуо. Чысхааннааҕар сахалар Дьыл оҕуһун кытта тымныыны ситимнииллэрэ, кини муоһа үүнэринэн-тосторунан. Ити мөккүһүүлээх буолбута киһини сөхтөрөр: ама да буолтун иһин, бэйэбит өбүгэлэртэн кэлбит итэҕэлбитин сиргэ-буорга тэпсэр сүрэ бэркэ дылы. Онон Василий Атласов Тымныы оҕуһун бренд курдук киллэрэ сатыыра сөп.
Дьыл оҕуһа… Кини бэйэтэ сылдьыбат, хаһаайыннаах – Дьыл диэн. Бу саха норуотун поэтическай эрэ көрүүтэ буолбатах, бу норуот тыйыс усулуобуйаҕа күнүнэн-сылынан бэйэтин олоҕун дьаһанар ньымата буолар. Хайдахтаах курдук дириҥник, барытын ааҕан-суоттаан биһиги өбүгэлэрбит олорбуттарын сөҕөҕүн эрэ. Аныгы дьон итинник инникибитин өтө көрөн дьаһаммаппыт, күннээҕинэн эрэ сарахачыһабыт, муода диэн муҥурданабыт, аныгы диэн ходьороҥноһобут, омук киэнэ диэн өлө-тиллэ барабыт. Бу мин сайдарбар, оҕолорум инники кэскиллэригэр наада дуо диэн ырыта түһүөххэ баара, дьиҥинэн.
Бастаан, оҕо эрдэххэ, сылы кэмнэринэн араарарга үөрэтэллэрэ, онтон “сыл” уонна “дьыл” диэн өйдөбүл киирэрэ. Сыл – төгүрүк сыл (12 ый): саас, сайын, күһүн, кыһын. Дьыл — кыһыҥҥы саамай тыйыс ыйдар. Дьыл ыйынан эрэ буолбакка, хонугунан ааҕыллара. Дьыл оройо тохсунньу 31 күнүгэр түбэһэрэ. Бу күн оккун-маскын көрүнэҕин, хаһааскын арынаҕын.
Бу күн ийэм хайаан да саламаат буһарара (саламаатын хаһаастан кыракый дьэдьэннээх арыынан тумалыыра), сүөһү төбөтүн буһаран сиирбит. Ити күнтэн Дьыл оҕуһун уларыйыытын ааҕан барыллара. Тохсунньу 31-гэр тымныы муоһа кыларыйар дииллэрэ, олунньу 12 күнүгэр бастакы муоһа, иккис муоһа олунньу 24-гэр тостон түһэллэрэ, онтон моонньоох баһа быстара, “көҥдөй көхсө күр гына түстэ” диэн буолара. Сорохтор Муустаах муораҕа ыыталлара, сорохтор сир анныгар муус чэлгиэҕэ иҥэрэллэрэ. Нөҥүө сылыгар хаһаайына Дьылы кытта эмиэ, кини оҕуһа буолан, төннөн кэлэрэ. Дьыл оройунан аахтахха, сахалар аҕыс ыйы Дьыл бас билиитигэр биэрэллэрэ. Онтулара сөптөөх дьаһаныы эбит. Сүөһү алтынньыга хотоҥҥо киирэрэ, ыам ыйыгар хара хахсаат буоллаҕына, эмиэ кыһыҥҥылыы аһатаргар тиийэҕин. Оннукка ото суох буоллаххына, сүөһүгүттэн көрө матаҕын, дьылыҥ эмиэ араастаах.
Мин санаабар, Гаврил Угаров көрүүтэ олоххо ордук чугас. “Эһээ” диэнэ эрэ хайдаҕа эбитэ буолла. Бу персонажтарбыт таҥастарын да иккиһин эргитэн көрүөххэ баар этэ. Тоҕо нуучча Тымныы оҕонньорун үтүктэбит? Бу сиппит-хоппут, бэйэтин норуотун олоҕу көрүүтүн илдьэ сылдьар уобарас.
Биһиги айылҕабыт атын, усулуобуйабыт эмиэ туспа дьаһаныыны ирдиир, онуоха сөптөөх норуот философията, мифологията баар. Тоҕо ону тэпсэн туран, тугу эрэ толкуйдуу сатыахтаахпытый? Бу боппуруоска бары кыттыһан, тугу билэрбитин кэпсээтэхпитинэ эрэ туох эмэ тахсыаҕа. Бренд биир эрэ киһи сирэйэ буолбатах, биһигини барыбытын таарыйар дии саныыбын. Били сирдьиттэрин көтөр түүлээх бэргэһэтин кэтэн турар индеецтэр курдук буолаайабыт: ким баҕарар кэлэн, фон курдук, убаастабыла суох, хаартыска эрэ киэргэлэ гынара табыллыбат.
Анна ВЕТРОВА,
Дьокуускай к.
«Саха сирэ» хаһыат, edersaas.ru
Хаартыска — интэриниэттэн.