Бу Саҥа дьыл аҕыйах хонуктаах бытарҕан тымныытын саҕана 1987 сыллаахха буолбут түгэни санаан кэллим. Ол саҕана “Дьокуускай” сопхуоска гараас сэбиэдиссэйинэн үлэлиирим. Сэтинньи бүтүүтэ сүрдээх тымныы күннэр тураллара, ортотунан, түүн -54. Оробуочай хамыыһыйа бэрэссэдээтэлэ Тимофеев Петр Васильевич Кэбээйи оройуонун эт кэмбинээтин дириэктэрэ И.Кобяков диэн табаарыһын кытта төлөпүөнүнэн кэпсэтэн, ыалдьыттыы ыҥырда уонна Кэбээйи собото бэрсиэх буолла диэн кэпсээтэ.
Миэхэ барар массыыната быһаар, субуотаҕа барыахпыт, өрөбүлгэ төннүөхпүт диэтэ. Оччону истэн баран үөрүүнү кытта сөбүлэстим. Агрономнар сэнэх соҕус уазиктарынан барыах буоллубут. Суоппарынан Бурцев Александр сөбүлэстэ. Сопхуос прораба Леонид Васильев эмиэ барсар буолла. Ыраах айаҥҥа өйүөбүн бэлэмнэнним. Аны хайдах таҥнан барабын диэн мунаахсыйдым. Халыҥ таҥастаах уһун айаҥҥа итии массыынаҕа эрэйдэнэрим буолуо дии санаатым. Ол гынан баран, ыраах эриэйсэлэргэ айаннаабыт буолан, итииргээтэххэ таҥаһы уһулуохха да син диэммин, халыҥ таҥастаах барарга быһаарынным.
Субуота сарсыарда төрдүөн уазикпытыгар олорон үөрэ-көтө айаннаатыбыт. Халлааммыт тымныыта сүрдээх. Нам оройуонунан гаас турбатын батыһа Кэбээйигэ тиийэбит диэн былааннаах айаннаатыбыт. Нам сэлиэнньэтин ааһан, мыраан үрдүгэр Искра дэриэбинэҕэ чугаһаатыбыт. Мин төһө да уопсай кэпсэтиигэ аралдьыйдарбын, суоппар буоламмын, суолум тухары аҥар кулгаахпынан массыынам мотуорун иһиллиибин. Ол олорон хайдах эрэ арыы умайар сытын ыллым. Ити икки ардыгар Искраҕа тиийэн кэллибит, тохтоон мотуорбутун көрүнүөх диэн суоппарга эттим. Күн оройо буолбут. Биһиги таһырдьа сөрүүкүү турдахпытына, суоппарбыт тахсан, массыынам арыыта бүппүт диэн соһутта. Щубун көрбүтүм: арай кубус кураанах. Хата, биһиги дьолбутугар массыынабыт иһигэр уоннаах канистраҕа арыы баар эбит. Ол саҕана массыына арыыта, бэнсиин дэлэй, айаммытын салҕаатыбыт. Дьонум Кэбээйигэ төһөҕө тиийэллэрин ааҕаллар. Мин кэпсэтии быыһыгар наар массыына мотуорун тыаһын иһиллиибин. Аргыый суоппартан, тиийиэхпит дуо диэн ыйытабын, киһим саннын ыгдах эрэ гынар. Син балайда айаннаатыбыт, халлаан хараҥаран, биллэ тымныйан барда. Хаста да арыы умайар сыта билиннэ. Онтон массыынабыт тардыаланан баран, олох да умуллан хаалла. Массыына иһэ эмискэ чуумпурбутугар, бары бэйэ-бэйэбитин көрсөн баран саҥата суох олордубут. Онтон өйдөнөн, ситэри таҥныбакка, таһырдьа сырсан таҕыстыбыт. Бурцев массыына капотын аспыта, мотуорбут бүтүннүү арыы буолбут, щуппутугар арыыта бүппүт. Тобох арыытын кутта уонна собуоттаан көрдө, массыынабыт мых да гыммата. Мотуор клиннээбит диэн өйбөр дьэ тиийдэ. Дьонум собуоттаныа диэн кэтэһэн тураллар. Дьэ айаммыт бүттэ, түргэн соҕустук таҥна охсуҥ диэн ыксаттым.
Хабыс хараҥа халлааҥҥа ый тыгар, сулустар дьиримнииллэр, тымныыта сүрдээх, кыраадыс –50 түспүт быһыылаах. Хайа диэки барабыт диэн буолла. Төттөрү барбаппыт, иннибитигэр 105 км будка баар диэн Тимофеев этэн, эрэх-турах сананан иннибит диэки бардыбыт. Ый сырдыгар суолбут үчүгэйдик көстөр. Маҥнай утаа бары бииргэ хааман истибит. Онтон улам субуруһан, бэйэ-бэйэбититтэн тэйиччи хааман истибит. Тымныыта бэрт буолан, тыынарга ыарахан, аны суолбут халтархайа бөҕө. Кэннибин хайыһан көрбүтүм, суоппарбыт Бурцев икки илиитин хоонньугар уктан баран хааман иһэр эбит. Чугаһаабытыгар: “Хайа бу үтүлүгүҥ ханнаный?” — диэн ыйыттым. Киһим: “Мааҕын Искраҕа хаалларан кэбиспиппин”, — диэтэ. Хайыахпыный, үтүлүкпүн биэрдим, бэйэм икки илиибин хоонньубар уктан баран хааман истим. Хас халтарыйдаҕым аайы охтуох курдук буоллум. Баран иһэн араас санаа үүйэ тутар, мин, суоппар киһи, ол 105 км бачча тымныыга кыайан сатыы тиийбэппитин үчүгэйдик өйдүүбүн. Айан массыыната кэлбэтэҕинэ, быстабыт.
Өр хаамыы…
Бу хааман иһэрбитин таах олорон эрэ тоҥон өлбөт туһуттан, бириэмэ уһатан иһэбит дии саныыбын. Бурцев үтүлүкпүн биэрэн, дьэ арыый охтубат буоллум. Өйдөөн көрбүтүм, тобуктарым үчүгэйдик токуруйбат буолбуттар. Дьэ, аны хайабыт маҥнай охтор диэн санаа киирдэ. Ким эрэ оҕуннаҕына, хайдах быраҕан барыахпытый дии саныыбын. Аттыгар олорон дуу, туран дуу тоҥорбут дьэ кэлэр диэн санаа өйбүттэн тахсыбат. Өйдөөн кэлэ-кэлэ, биир-биир аргыстарбын ааттарынан ыҥырабын да, ким да эппиэттээбэт курдук, баҕар, саҥам испиттэн тахсыбата буолуо.
Төһө хаампыппытын ким билиэй. Дьиэбэр чэпчэки баҕайытык, сарсын кэлиэм диэн тахсыбытым. Ону баара, бэйэбит тоҥ собо буоларбыт кэллэҕэ. Санаабар, баҕар, массыына кэлиэ диэн субу-субу тохтоон, бэргэһэбин устан иһиллиибин, туох да иһиллибэт. Түүҥҥү тайҕа иһэ уу-чуумпу. Иннибэр Леонид Васильев баран иһэр, кини иннигэр Петр Тимофеев, мин кэннибэр суоппарбыт Бурцев. Санаам буолбакка, өссө биирдэ Бурцевка үтүлүктэ биэриэххэ диэн тохтоотум. Ол быыһыгар бэргэһэбин устан иһиллиибин.
Арай санаабар, суолтан уҥа диэки ыраах туох эрэ тук-тук диэн тыас иһиллэр курдук. Бурцевтан туох эмэ тыас истэҕин дуо диэн ыйытабын, ону киһим “суох” диир. Балай да хаама түһэн баран иһиллээтэхпинэ, биир кэм тыас баар курдук. Тобуктарым тоҥон олох өҕүллүбэт буоллулар, атахтарым циркуль курдук хаамаллар. Тоҥоммун титирээн бардым, дьоммун куттуом диэн олох саҥарбаппын. Кинилэр да сүрдээх бытаардылар, бары да сылайдыбыт. Тохтоон сынньана туран иһиллээтэхпинэ, тыас баар курдук. Арай көрбүтүм, дьонум бары тохтоон тураллар, эстэн эрэллэр дии санаатым. Бары мустан туран, тыас истэҕит дуо диэбиппэр, туох эрэ баар дэстилэр. Маннык тымныыга кыра да тыас ыраахтан иһиллээччи дэстилэр. Аны уҥа диэки туох да туоруур суол көстүбэт. Буккуллубакка, иннибит диэки барыаҕыҥ диэн буолла. Иннибит диэки суксуруһан истибит, олох бытаарбыппыт билиннэ. Атаҕым эрэ хамнаатар дии саныыбын. Эмиэ бэйэ-бэйэбититтэн тэйиччи хааман субурустубут. Баран иһэн, санаабар, тугу эрэ аһара бардым диэн суол кытыытын көрбүтүм, аҕыйахта барбыт “Беларусь” тыраахтар суола баар эбит. Эмиэ тохтоон, бэргэһэбин устан иһиллиибин, ханна эрэ ыраах тук-тук диэн тыас иһиллэр.
Тура түһэн баран дьоммор, суол баар диэтим. Дьонум тохтоон мин диэки көрөн баран бара турдулар. Соҕотох туоруохпун эмиэ дьулайар курдукпун. Ол гынан баран, тобугум токуруйбат буолан эрэрин өйдөөн, кэбис, синэ биир дии санаан, мин туораатым диэн хаһыытаан баран, туора суолу батыһан бара турдум.
Суолум тыа быыһынан буолан, тута хараҥаран хаалла. Син хаама түһэн баран, таах сибиэ туораан диэн кэмсинэ санаатым. Тохтоон саарбаҕалыы туран тыа быыһынан көрбүтүм, дьонум миигин батыһан сүөдэҥнэһэн иһэллэр эбит. Хараҥата бэрт буолан, суолбут нэһиилэ көстөр. Улахан сырыыта суох суол быһыылаах. Төһө барбыппыт буолла, бытааммыт бэрт, наһаа ырааппатыбыт быһыылаах. Дьэ, эстии барда. Таах сибиэ туораан, улахан суолга биир эмэ массыына кэлиэ этэ, манна туора суолга туох массыыната кэлиэй, дьоммун булкуйдум диэн хомойуу бөҕө.
Эмискэ тыа быыһыгар уот көстөр курдук уонна сүтэн хаалла. Онтон тохтуу түһэн баран эмиэ көстөн ылла. Санаабар, түргэтиэхпин баҕарабын да, кыах суох. Дьонум эмиэ көрдүлэр быһыылаах. Ампаар курдук дьиэҕэ тиийэн кэллибит. Бары үөрүү бөҕө, мин долгуйан сүрэҕим бип-биллигирэс. Дьиэ муннугар кып-кыра лаампа умайара көстөр. Дьонум кэлбиттэригэр, бары дьиэҕэ киирдибит. Тыбыс тымныы дьиэ иһигэр дизель үлэлии турар. Иһирдьэ киһи тулуйан турбат буруота. Бу дьиэттэн тэйиччи икки уһун бараак дьиэлэр тураллар. Бииригэр, уһукка уот кылайар. Бараак иһэ эмиэ тыбыс тымныы, көрүдүөр түгэҕэр баар хоско лаампа умайарын көрөн киирдибит. Икки саха киһитэ биһигиттэн куттанан олороллор эбит. Хос иһэ наһаа киэҥэ суох, икки тимир орон турар. Муннукка хос үрдүгэр диэри матараастар кыстанан сыталлар.
“Бу туох диэн ааттаах сирий? Эһиги манна тугу гынаҕыт?” — диэбиппэр — бу Лабыда диэн сир, сииттэлэр уу ылар дьоннорун көһөрүөхтээхтэр диэтилэр. “Суолга хаалбыт массыынабын соһон аҕалыаххыт дуо?” — диэбиппэр саҥарбатылар. Онтон өйдөөн, массыынаҕа арыгы баар диэбиппэр, өрө мөхсө түстүлэр. Ээ, кырдьык, ааһан иһэр дьон тыыта иликтэринэ аҕала охсуохха дэстилэр. Дьонум бары уһугуннулар. Суоппарбытыгар туох баар халыҥ таҥаһы таҥыннаран, сирэйин саарпыгынан тууйа баайан, тырахтарыыһы кытта олордон ыыттыбыт.
Атаҕым аһыйара туох да сүрдээх, арыйан көрбүтүм, халбаһыы курдук кып-кыһыл буолбут, үлүйбүт быһыылаах диэн куттанным. Бурцевка уочаратынан үтүлүктэрбитин уларсан, илиитин үлүппэтэх. Мантан Сииттэҕэ диэри өссө 10‑ча км эбит. Оо, хата, биһиги дьолбутугар тутуллубут дьиэлэр эбит дэстибит. Түүн ол Сииттэҕэ диэри тиийбэт дьон этибит. Үс чаас курдугунан тыраахтарбыт массыынаны соһон тирилээн кэллэ. Массыынабытын тута тыбыс тымныы гарааска киллэрдилэр, 15 км сиргэ хаалбыт эбит. Санаабар, 40 км хаампыт курдук этибит. Массыынабытыттан аспытын киллэрэн ириэрэн аһаатыбыт, дьоммутугар арыгыбытын биэрдибит.
Салгыы тугу гынабыт диэн буолла. Онуоха хачыгаар, манна рация баар, сопхуос дириэктэрин кытта кэпсэтиэххэ сөп диэтэ. Дириэктэрдэрэ, соһуйуох иһин, билэр киһибит буолан биэрдэ. Дьэ, быыһанар буоллубут диэн үөрбүппэр, Тимофеев П.В: “Наһаа эрэнимэ”, — диэтэ. 8 чааска рацияны холбоотулар, сибээс үчүгэй эбит. Тойон миигин биллэ, сотору тиийиэм диэтэ. Үөрбүт санаабар, гарааска тахсан массыынаҕа малбытын бэрийдибит. Гараас тымныыта бэрт буолан, массыынабыт ирбэтэх. Малбытын сүөкээн сааһылыы сырыттахпытына хачыгаар киирэн: “Дириэктэр кэлэн барда”, — диэтэ. “Оттон эн биһигини гарааска бааллар диэн тоҕо эппэтиҥ” диэбиппэр, эппитим диир. Гараастан сүүрэн тахсыбыппыт, уазик номнуо тэйиччи баран иһэр. Тимофеев: “Наһаа эрэнимэ диэн эппитим буолбат дуо”, — диэтэ. Мин кэлэйэн саҥабыттан маттым.
Дьэ хайдах буолабыт? Сииттэҕэ тиийиэххэ, киэҥ сиргэ туох эмэ көстөр ини дэстибит. Тырахтарыыспыт сөбүлэһэн, биһиги тоҥ массыынаҕа олорон, соһуллан Сииттэҕэ кэллибит. Дэриэбинэ ортотугар арааран баран тырахтарыыспыт барда. Биһиги буостаны ыйдаран тиийэн дойдубутугар эрийэ сатаатыбыт, сибээс суох.
Гараас сэбиэдиссэйэ диэччи буолан…
Эбиэт кэннэ “Урал” массыына тиийэн кэллэ. Тимофеев баран балачча буолан баран кэллэ. Эт тиэйэ кэлбит массыына эбит, төттөрү Кэбээйигэ барар. Эт тиэйсэр буоллаххытына, икки киһини ылыам диэбит. Инньэ гынан, сүбэлэһэн баран Тимофеев уонна Васильев Кэбээйигэ барсар буоллулар. Биһиги Бурцевтыын массыынабытыгар хааллыбыт. Хайыахпытый, тугу эмэ булар инибит дии саныыбын. Тоҥон маҕаһыыҥҥа киирэн иттэбит. Маҕаһыын сабылыннаҕына, ханна барабыт диэн санаа баттыыр. Үс чаас саҕана икки өрөһөлүү бырысыаптаах былыргы ЗИЛ‑157 массыыналар дэриэбинэҕэ сыыллан киирэн маҕаһыын аттыгар тохтоотулар. Мин ону көрөн, бу дьонтон туһа суох дии санаатым.
Суоппардар маҕаһыыҥҥа киирэн истэхтэринэ утары тиийэн кыһалҕабын эттим да, дьонум сэҥээрбэккэ ааһа турдулар. Тахсан истэхтэринэ өйдөөн, гараас сэбиэдиссэйэбин диэччи буоллум. Онуоха биир суоппар тохтоон миигин ыҥыран ылла уонна: “Бу олох нэһиилэ сылдьар көлүөһэ. Быһаарар буоллаххына, массыынаҕытын үөһэ тиэйиэххэ”, — диэтэ. Бурцев биһикки үөрэн дэгдэс гына түстүбүт. Бырысыаптарын арааран баран, массыыналарын кэннинэн суол үрдүк сиринэн астардылар. Хаптаһын булан муоста курдук оҥордулар. Биһиги бары мунньустан, массыынабытын үөһэ анньан тиэйдибит. Көрдөхпүнэ, массыынабыт наһаа үөһээ турар, охторо буолуо дии санаатым. Киэһэ 7 чааска бырысыаптарын холбонон, төрдүө буолан кэбиинэҕэ симиллэн айаммыт саҕаланна.
Тулагыга сарсыарда тиийдибит. Ыскылааттан биир көлөһөнү биэрдим, суоппарым үөрэн махтаныы бөҕө. Мин дьиэм диэки тэбинним. Дьоммор алдьанан тоҥон өлө сыстыбыт диэн кэпсээбэтим. Тимофеев уонна Васильев үһүс күннэригэр аараттан атын массыынаҕа олорсон кэлбиттэр. Моһуок бөҕөҕө түбэһэн кэллибит диэн кэпсээтилэр.
Саха ньоҕой диэбиккэ дылы, эһиилигэр биһиги Тимофеевтыын эмиэ Кэбээйигэ бараары туруннубут. Бу сырыыга биһигини кытта Жатайтан Афанасьев диэн капитан барсар буолла. Киһибит биһигиттэн саастаах буолан, уруулга мин олордум. Бу сырыыга этэҥҥэ сылдьан балык бөҕөлөөх кэллибит. Ол гынан баран, бэйэбит тоҥ балык буола сыспыппыт олох умнуллубат.