Кисиэнньэ биэс уонун саҥа ааһан эрэр «эмээхсин». Дьиҥэр, кини бу дойдуну булуор диэри эмээхсиммин дии санаммат этэ, эмээхсин диэбэт да этилэр: дьоно-сэргэтэ Мутукча диэн ыҥыраллара.
Арай манна «эмээхсин» диэн ыҥыран соһутан өлөрө сыстылар. «Номнуо эмээхсин буолбут эбиппин дуу?» — дии санаабыта. Кырдьык даҕаны, биэс уонун ааспыт, уончата оҕоломмут диэтэххэ, Кисиэнньэ эмээхсин көрүҥэ суох: сааһыттан быдан эдэр көрүҥнээх, чэпчэки-чэпчэкитик үктэнэн хаамыталаан, үлэлии-хамныы сылдьарынан да оннук. Дойдутугар-сиригэр таптаан ыҥырыллар аатын манна кэлэн бэйэтэ да умнан эрэр. Билигин үс оҕо эбэтэ буолла. Бастакы оҕото Баһылайа, баара буоллар, билигин бэйэтэ сиппит киһи, ыал аҕата буолбут буолуо этэ.
***
Данил оскуолатыттан биир саҕана бүтэн киирэр. Кисиэнньэ субу-субу остуол үрдүнэн истиэнэҕэ чыллыргыы турар чаһыны көрөн аһарар. Хотон ойоҕоһунан орохтуу барар кыараҕас ыллык суол устун уол иһэрин көрө сылдьан, аан аттыгар ыйанан турар ынах ыыр ыаҕайатын ылан утары тахсар. Хотоҥҥо туоруур суол арахсыытыгар утарыта көрсөллөр. Кисиэнньэ элэйэн эрэр тииһин көрдөрөн эйэҕэс бэйэлээхтик мичээрдиир, чараас уостара ыттаччы тардаллар. Уол төһө да сылайан иһэн, дьахтар ити мичээрин көрөөт, өрө сэгэс гына түһэр. Ол курдук саҥата суох эйэҕэс мичээринэн хардарыта бэлэхтэһэн аасыһаллар. Хаһан эмит биирдии-иккилии тылынан бырахсаллар: «Хайа, ынаххын ыы таҕыстыҥ дуу?» эбэтэр «Дьэ бүттүҥ дуу?» — диэн буолар. Кэнникинэн уол, үөрэнэн, кэтэһэр буолла. Ардыгар дьахтар эйэҕэс мичээрин ахтан, кэнники уруогун кум-хам тутан эрдэ бүтэрэн дьиэлиир. Ол күн кыайан көрсүспэккэ хаалаллар. Сорох күн Кисиэнньэ эрдэлээн хаалар. Оччоҕо уол хомойор.
Дьиэлээхтэр уҥа истиэнэҕэ баһынан туора анньыллан турар остуолу тула олорон аһыыллар. Уопсай аһыыр остуолга оллооннуу тардыллан турар ыраас килэйээҥки ыскаатар сабыылаах «үрүҥ» остуолга учуутал аһылыгын туспа тардаллар. Быйыл кыыстарын кытта бииргэ кыстаан икки ыалынан олороллор. Онон буолуо, Данилга туспа күөстүүллэр. Ийэлэрэ Кисиэнньэ остуолун уһугунан истиэнэҕэ сигэнэн, тиэргэнигэр тахсар түннүгү өҥөйөн олорон чэй кутарын сөбүлүүр. Кэнникинэн сылабаарынан күлүктэнэн олорор Данилга көстөн, уолга ойоҕоһунан олорор идэлэннэ. Ол олорон, аһылык устата хаста да сорунан өрө хонойон уол остуолун туһунан уулуссаҕа тахсар түннүгү көрөр, сиһин көннөрөр. «Уулуссаны көрөн кэлээри-бараары» харахтара таарыччы уолу имэрийэн ааһаллар.
— Учууталбыт кэргэннэнэр санаата суох дуу? — утуйаары сытан биирдэ кэпсэтии буолла.
— Ыйытыа буоллар, быһаас ыйытыа этэ. Билиҥҥи үөрэхтээх кыыс элбэҕэр эн куһаҕан ыарыһах кыыскыттан тугу туһанаары ыйытыай, үөрэнэ сылдьар кыыһы буола-буола, — Кисиэнньэ оҕонньорун саба саҥаран кэбиспитэ. — Утуй, сынньан. Түүн ыраатта.
…Мутукча бэйэтэ түбэһиэм диэбэтэх суолугар түбэһэн эрэрин билинэн муучу буола сылдьар. Учуутал уол үлэтин быыһыгар сынньана таарыйа аан дьиэҕэ таҕыстаҕына эбэтэр чэй кута олорон Данил хараҕын таба туттаҕына хайдах эрэ уҥуоҕа хамсаан ыларга дылы. Мутукча куттаммыта, барар-кэлэр сирэ суох курдук буолан кыыһын аахха үөскэ киирэн кыстыырга быһаарыммыта. Ону оҕонньоругар эппитэ. Ол уһаатар уһаан, бу Саҥа дьыл чугаһаан эрэр. Бастаан утаа оҕонньоро буолбатаҕа. Онтон Өктөөп бырааһынньыга аастын диэн буолбута. Аны тымныы түһэн «хаайбыт» аатыран олорон хаалла. Дьиҥэр, Мутукча ити уолу соҕотохтуу хаалларан киириэн тардыстан, санаата буолбакка олорор. «Айаҕар табыллыа суоҕа, тулаайахсыйыа» дии саныыр. Онтон эмиэ: «Эмиийдээх оҕону дөбөҥнүк быраҕан сылдьыллара», — диэн буолар.
***
Ол курдук олорон Дьахтар күнэ кэллэ. Данил бүгүн оскуолатыттан хойутаан киирдэ. Кисиэнньэ хотонуттан киирэн суунар тыаһын истэн, уол сууна таҕыста.
— Эмиэ суунар этиҥ дуу? — дьахтар урукумуонньукка уу кута туран бу сырыыга хайдах эрэ атыннык мичээрдээтэ.
Былыр Мутукча эдэр эрдэҕинэ сөбүлүү көрбүт өттүлэрэ табаах биэрдэхтэрэ аатыран (табаах суох сылларыгар кыһайан тарда сылдьыбыттааҕа), ытыһын хараҕын дьөлө баттаан имнэнэллэрэ.
— Мыыла наада дуо? — Мутукча өрүсүһэн уол мыылатын урут ылан ытыһыгар ууран биэрдэ.
Таптыыр сүрэх илдьитин этэн Данил уҥа ытыһын хараҕар дьахтар тарбахтара бэрт иҥсэлээхтик, олус эйэҕэстик, ол эрээри киһи хомойуох начааскыга үҥүлүйэн ыллылар. Данил кулгаахтара кытта умайда. Дьахтар кыыспыт иэдэстэрин көрөн ылаат, умса көрө оҕуста, уоран оргууй аҕай үөһэ тыынна.
Афанасий Харитонов кэпсээнэ, «Оо, таптал…»
(Айар, 2025 с.) хомуурунньуктан быһа тардыы
