Сайылык – тыа сирин тирэҕэ

Ааптар: 
Бөлөххө киир:

Айсен Николаев 2018 сыл сэтинньи 6 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр ыам ыйын 22 күнүн Сайылык күнүн бэлиэтиир туһунан ыйааҕы таһаарбыта.

Төрүт үгэспит
Ас-үөл боппуруоһун быһаарыыга сүөһүттэн ылыллар бородууксуйа улахан суолталаах, онуоха окко киирэргэ бэлэмнэнэ таарыйа сайылыкка тахсан, күөх мэччирэҥи туһаныы оруоллаах. Дьэ ити иһин мындыр өбүгэлэрбит уһун, тымныы кыһын кэнниттэн баччаларга, от-мас тыллыыта, сүөһүлэрин-астарын илдьэ кыстыктарыттан сайылыкка көһөн тахсар үгэстээхтэрэ. Бу күн ыал барыта сайылыктарыгар тахсаннар, алаадьы буһараллара, сааһыт аҕалаах ыаллар кус сииллэрэ, сири-дойдуну аһаталлара, оҕо-уруу этэҥҥэ сылдьарын, сүөһү-ас этэҥҥэ турарын, уйгуну-быйаҥы биэрэрин туһугар Үрдүкү Айыылартан көрдөһөллөрө. Сайылыкка тахсыыны сэбиэскэй былаас көдьүүстээхтик туһаммыта. Холкуос, сопхуос саҕана сүөһү барыта сайылыктарга таһаарылларын түмүгэр, үүтү ыаһыҥҥа итиэннэ ыччат сүөһүнү төлөһүтүүгэ чыпчаал көрдөрүүлэр ситиһиллибиттэрэ.

Михаил Николаев өҥөтө
Сопхуостар ыһылланнар, сүөһү ахсаана лаппа аҕыйаабыта, сайылыктанар даҕаны наадата суох курдук буолбута. Дьэ маннык кэмҥэ Бэрэсидьиэн Михаил Николаев саха төрүт үгэһин сөргүтэргэ, айылҕа ситэн-хотон, силигилээн турар кэмигэр саха дьоно сайылыктарга тахсан үлэлээн-хамсаан, кыстыгы туоруур астарын-үөллэрин хааччыналларыгар анаан, итиэннэ тыа сирин сайыннарыы туһунан ыйааҕы таһаарбыта. Онон хас улуус ахсын Сир пуондата диэн тэриллэн, эстибит сопхуостар сирдэриттэн тииһинэннэр, нэһилиэктэр олохтоохторо сүөһүлэрин-сылгыларын лаппа элбэппиттэрэ, бэл, урукку өттүгэр сүөһү диэҥҥэ чугаһаабатах бүддьүөт үлэһиттэрэ сүөһү ииттэр, оҕуруот олордор буолбуттара. Үгүс ыаллар аҕа ууһунан түмсэннэр, өбүгэлэрин өтөхтөрүн сөргүтэргэ туруммуттара. Элбэх тэрилтэ эстибит, хамнас кэлбэт, сыана үрдүү турар кэмигэр сөптөөх дьаһал ылыллан, тыа дьоно бэйэлэрин үүтүнэн-этинэн хааччынар кыахтаммыттара.

Саҥа сайылыктар
Икки үйэ алтыһар кирбиитигэр сайылыктары, сайылык хаһаайыстыбаларын тэрийиигэ анаммыт «Сайылык туһунан» Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуона оҥоһуллан, 2003 сыл от ыйын 10 күнүгэр бигэргэммитэ. Бу сокуон чэрчитинэн сайылыктары саҥардыы, технологическай тэриллэринэн толору хааччыйыы хамсааһына 2006 сылтан саҕаламмыта. Ол курдук, 2006-2011 сс. бүддьүөттэн 178,9 мөл. солк. көрүллэн, онно нэһилиэктэрдээҕи кирэдьииттиир кэпэрэтииптэр үптэрэ, тустаах хаһаайыстылар (ТХПК-лар уонна бааһынай хаһаайыстыбалар) харчылара эбиллэн, улуус ахсын биэстии-алталыы, сорохторго уончалыы саҥа сайылыктар баар буолбуттара. Бу сылларга өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 126 типовой сайылык тутуллубута, 180 эргэ сайылык саҥардыллан оҥоһуллубута. Сайылыктар ынаҕы ыыр аппарааттарынан итиэннэ үүтү сойутар тэриллэринэн хааччыллыбыттара. Сопхуостар эстиэхтэриттэн умнулла сылдьыллыбыт ыанньыксыт, бостуук, учуотчут идэлэрэ саҥаттан сөргүтүллүбүттэрэ. Тыа хаһаайыстыбатын кэпэрэтииптэрэ итиэннэ бааһынай хаһаайыстыбалар бэйэлэрин сүөһүлэригэр нэһилиэнньэттэн эбии ынах хомуйан, сайылыкка таһааран ыыр, оттон соҕотуопкалыыр-астыыр кэпэрэтииптэр аппараатынан ыаммыт, анал тэрилгэ сойутуллубут, үрдүк хаачыстыбалаах үүтү тутан астыыр буолбуттара. Оҥорор бородууксуйаларын арааһын дэлэтэн, үүт туттарыллар сыанатын үрдэтэр кыахтаммыттара. Ыанар ынах 25 %-на сайылыктарга таһаарыллара ситиһиллибитэ. 2012-2016 сс. АПК-ны сайыннарыы судаарыстыбаннай бырагырааматын чэрчитинэн, 2011-2012 сс. сайылыктарга ыыр аппарааты, сойутар тэриллэри, трансформаторнай подстанциялары ылыы итиэннэ сайылыктары электро-уот ситимигэр холбооһун ороскуотун 70 %-ын толуйууга харчы көрүллэр буолбута.

Бүгүн
Статистика чахчытынан, өрөспүүбүлүкэҕэ билигин бас билии көрүҥүттэн тутулуга суох 218,6 тыһ. ынах сүөһү, ол иһигэр 76,9 тыһ. ыанар ынах баар. Күн бүгүҥҥү туругунан, сайылыкка 36 тыһ. 326 сүөһү, ол иһигэр 17 тыһ. ыанар ынах эбэтэр ыанньык 22 %-а таһаарылынна. Биллэрин курдук, сорох хаһаайыстыбалар сүөһүлэрин сайылыкка ыам ыйын бүтүүтүгэр, бэс ыйын саҥатыгар таһаараллар, онон бу көрдөрүү өссө эбиллиэ. Холобур, былырыын сайылыкка 24,9 тыһ. ынах, эбэтэр ыанньык 25,7%-на, таһаарыллыбыта.
Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 361 сайылык үлэлиир. Бу сайылыктар аҥаардарын кэриҥэр электроуот ситимэ суох буолан, үгүстэр дизель, мотогенератор көмөтүнэн уоттаналлар, сорохтор күн уотунун үлэлиир батареяны туһаналлар. Ыанньык ынахха 303 сайылык баарыттан 198-һа толору хааччыллыылаах, 257 сайылыкка ЛЭП ситимэ баар, 54 сайылык дизелинэн, 9 сайылык мотогенераторынан, үс сайылык күн батарыайатынан үлэлиир, 38 сайылык (субан сүөһү киэнэ) уоттара суох.  Холобур, Амма улууһугар 45 сайылык баарыттан уон аҕыһа дизелинэн үлэлиир, атыттарга электро-уот ситимэ баар. Уон биир субан сүөһү сайылыгыттан ураты 34 ыанньык сайылыга бары толору хааччыллыылаахтар. Бу 45 сайылыктан сүүрбэтэ 2000 сыл кэнниттэн тутуллубуттар. Саамай элбэх сайылык киин, илин эҥээр уонна Бүлүү эргин улуустарга баар.

Сылга 20 сайылык тутуллуохтаах
Билигин ыанар ынах 25 % сайылыкка таһаарылларбуоллаҕына, Ил Дархан тыа хаһаайыстыбатын сайдыытын стратегическай хайысхаларын туһунан ыйааҕар 2024 сылга диэри эбии сүүс сайылыгы тутан, бу көрдөрүүнү 60 %-ҥа тиэрдэр соругу туруоруллар. Инньэ гынан, сыллата сүүрбэ сайылыгы тутар ирдэнэр.
Тэрээһиннээх да хаһаайыстыбалар, биирдиилээн да ыаллар саҥа сайылыктары тутуохтарын учаастактар бөһүөлэктэн ыраахтара, суол-иис мөлтөҕө, электро-уот суоҕа атахтыыр. Судургутук да санаан көрдөххө, биирдиилээн бытарыйбыт хаһаайыстыбалар аҥаардас бэйэлэрин күүстэринэн учаастак сирин түүлэһэн, сайылык туттар итиэннэ туттубуттарын да иннигэр онно уоту киллэрэр, ынаҕы ыыр, үүтү сойутар тэриллэри хааччыйар кыахтара суох. Дьэ бу иһин, сайылыгы тутууну биир-икки хаһаайыстыбаҕа найылаабакка, улуустар уонна нэһилиэктэр дьаһалталара чааһынай, бааһынай хаһаайыстыбалары түмэн, сүбэлэрин-күүстэрин холбоон үлэлииллэрэ эрэйиллэр.

Павел Шарин, тыа хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, III истиэпэннээх «Үлэ Албан Аата», «Хотугу сулус» уордьаннар кавалердара, Мэҥэ Хаҥалас улууһун Бочуоттаах олохтооҕо:

– Биһиги кыһыммыт уһун, сайыммыт кылгас. Ол эрээри, сайын күн сардаҥата күүскэ дьайан үүнээйибит хаачыстыбата үрдүк, инньэ гынан уһун кыһын ыарахан дьайыытын сайыҥҥы кэм ситэрэн биэрэр. Сайыҥҥы ыйдарга сыл устата ыанар үүт 60 %-а ыанар. Бу кэми көдьүүстээхтик туһанарга сайылыктар тирэх буолаллар, онуоха үчүгэй суол-иис, үрдүк күүрүүлээх уот ситимэ, үлэлииргэ-олорорго сөптөөх усулуобуйа баар буолуохтаах, үлэ тиэхиньикэ күүһүнэн солбуллуохтаах.

Раиса Сибирякова, «Саха сирэ» хаһыат, edersaas.ru

+1
0
+1
0
+1
0
+1
0
+1
0
+1
0
+1
0