Аҕыйах ый анараа өттүгэр, 2018 сыл ахсынньы ыйын ортотугар, Бүлүү улууһугар икки киһи көҥүлэ суох бултуу тахсыбыт. Ол тахсан, биирэ мастар быыстарынан туох эрэ барыҥныырын тайах сылдьар дии санаан, алҕас киһитин ытан өлөрбүт. Маннык бэйэ сэрэҕэ суоҕуттан тахсар хомолтолоох быһылааннар сылын аайы хатылана тураллар.
Быһыы-майгы
Өрөспүүбүлүкэҕэ гражданскай саалаах-саадахтаах 92.917 киһи хонтуруолга сылдьар. Бу дьоҥҥо уопсайа 162.345 сэп-сэбиргэл баар. Бу туһунан биһиги хаһыаппытыгар анаан, РФ Росгвардиятын Саха сиринээҕи управлениетын начаалынньыгын солбуйааччы — Лицензияны биэрэр, көҥүллүүр киинин начальнига, полиция полковнига Владимир Соловьев иһитиннэрдэ.
Ааспыт 2018 сылга 92.399 бэрэбиэркэ ыытыллыбытын түмүгэр, 4431 административнай сокуону кэһии булуллубут, 6695 саа, 103.384 ботуруон былдьаммыт. Маныаха сүрүн кэһиилэринэн буолаллар – хаһаайын саатын кэмигэр көҥүлүн уһаттарбата, саҥа атыыласпыт саатын ирдэнэр болдьох кэмигэр учуокка туруортарбата итиэннэ сааны-саадаҕы харайыы, илдьэ сылдьыы ирдэбиллэрин тутуспат буолуу.
Былырыын сэпкэ-сэбиргэлгэ сыһыаннаах 86 буруйу оҥоруу чахчыта регистрацияламыт (2017 сылга 88 этэ). Көрүҥнэринэн ырыттахха, киһини соруйан өлөрүү – 14 (2017 сылга 13 этэ), сэрэҕэ суохтан өлөрүү – 2 чахчы (2017 сылга суох), күлүгээннээһин – 7 түбэлтэ (2017 сылга 2 этэ), сокуоннайа суох бултааһын (258-с ыстатыйа) – 7 чахчы (2017 сылга 8 этэ), былаас бэрэстэбиитэлигэр сэптээх-сэбиргэллээх утарылаһыы биирдии чахчы.
Биири бэлиэтээн этэр буоллахха, өскөтүн урукку өттүгэр бастакытын саа ылар киһи ирдэнэр докумуоннары хомуйдар эрэ, арыгы сокуону кэспэтэх буоллаҕына, саа ылар этэ. Оттон билигин анал үөрэҕи барара булгуччулаах.
Арассыыйаҕа хас 20-с киһи, Уһук Илиҥҥи уокурукка хас 15-с киһи, онтон Саха сиригэр хас алтыс киһи саалаах. Сокуон быһыытынан, биир киһиэхэ 5 доруоп саа, 5 буулдьанан ытар саа уонна 3 бэйэни көмүскэнэр сэби-сэбиргэл баара көҥүллэнэр.
Харайыы ирдэбиллэрэ
Саалаах киһи ону бэйэтэ да бэркэ билэр – саа анаан-минээн сейфэҕэ хатаныахтааҕын. Сейфэ туора дьон, оҕолор тиийбэт, ылбат, булбат сирдэригэр туруохтаах. Маныаха Росгвардия лицензияны биэрэр салаатын иниспиэктэрдэрэ киһи саатын хайдах көрө-харайа сылдьарын сыл устатыгар хайаан да бэрэбиэркэлиэхтээхтэр. Сэп-сэбиргэл туттуулаах быһылаан таҕыстаҕына, туһааннаах салаа полицейскайдара бэйэлэригэр сулууспанан бэрэбиэркэ ыыталлар. Онуоха ситэ көрбөтөх-билбэтэх, кэмигэр миэрэ ылбатах түгэннэрэ булулуннаҕына, бэйэлэрин дьиссипилиинэ эппиэтигэр тардаллар.
Сааны-саадаҕы, сэби-сэбиргэли сөмөлүөтүнэн илдьэргэ туһунан харайыы ирдэнэр: барытын хаатыгар, хоруопкатыгар уган, аэропорка баар анал “түннүккэ” илдьэн туттарыллыахтаах, “түннүк” үлэһитэ туппутун туһунан докумуон биэриэхтээх.
Саалаах хаһаайын көтөн тиийбит сиригэр ити докумуонун көрдөрөн, баайын-малын ылыахтаах. Манна сыһыаран эттэххэ, сөмөлүөтүнэн илдьэргэ 5-кэ диэри саа, 400-кэҕэ диэри ботуруон көҥүллэнэр.
Сокуоннайа суох харайыыга туох киирэрий?
Бастакытынан уонна үгүс түбэлтэҕэ көстөрүнэн, урут ылыллыбыт, регистрацияламмакка хаалбыт эргэ саа.
Иккиһинэн, саа хаһаайына өллөҕүнэ, ол саа оҕотугар дуу, аймаҕар дуу көҥүлэ суох тигистэҕинэ.
Бу барыта оперативнай үлэ түмүгэр быһаарыллар. Син ол курдук, анал маҕаһыыннар көҥүлэ суох биир да сааны атыылаатахтарына, лицензиялара быһыллар.
Маны тэҥэ, хантан эрэ булуллубут саа, ботуруон, ытар, дэлби тэбэр тэрил эмиэ сокуоннайа суохтук харайыыга киирэллэр.
Саа кимиэхэ көҥүллэммэтий?
Сыл иһигэр административнай сокуону икки төгүл соруйан кэспит;
Сууттаммыт;
Сокуоннай сааһын ситэ илик;
Олорор сирэ суох;
Психическэй ыарыылаах дьоҥҥо.
Уонна, биллэн турар, докумуоннара ситэ хомуллубатах буоллаҕына.
Сааны бэлэхтээһин
Нэһилиэстибэ быһыытынан кэлбит сааны бэйэ аатыгар суруттарарга, бэйэҕэ көһөттөрөргө бастаан олохтоох Росгвардия уорганын начальнигын аатыгар сайабылыанньа суруллар. Доруобуйа туругун туһунан 002 уонна 003 пуормалаах ыспыраапка, полиция участковай боломуочунайын уонна лицензияны биэрэр салаа иниспиэктэрин аахталара, госпошлина төлөммүтүн туоһулуур квитанция, хаартыскалар, булт билиэтэ баар буолуохтаахтар.
Сааны ылааччы киһи сууттамматах уонна саа харайар сейфэлээх буолуохтаах. Саатын ыллаҕына, икки нэдиэлэ иһигэр учуокка туруохтаах.
Киһи олоҕун ханнык эмит бэлиэ түгэнигэр сааны бэлэхтиир үгэс баар. Бэлэхтээһин нотариус нөҥүө оҥоһуллуохтаах. Бэлэх биэрээччи “бу сааны бэлэхтиибин, миигин учуоттан устуҥ” диэн сайабылыанньа суруйуохтаах .
Лицензия сааны бэлэх ылар киһи аатыгар суруллуохтаах. Нотариуска кини бу докумуонун туппутунан тиийиэхтээх.
Сааны-саадаҕы туттуу быраабылалара
- Бастатан туран, саа-саадах хаһаайына саата куруук иитиилээх сылдьарын, ытарга бэлэмин курдук санаан, сэрэнэн тутуохтаах-хабыахтаах.
- Саатын бүтүннүү иҥэн-тоҥон хас биирдии чааһын хасыһан, үчүгэйдик үөрэтэн, ыһары-хомуйары лаппа сатыыр буолан баран биирдэ ытарга бэлэмнэниэхтээх.
- Хас биирдии саа-саадах, сэп-сэбиргэл анал пааспарыгар суруллубут ирдэбиллэри булгуччу тутуһуохтаах.
- Саа уоһун ытыан иннинэ уонна ытан баран бэрэбиэркэлиэхтээх. Баҕар, туох эмит сыыс эҥин киирэн хаалбыт буолуон сөп.
- Саа эстибэтэҕинэ, сомуогун 5 сөкүүндэ буолан баран биирдэ арыйыахтаах.
- Сааны-саадаҕы анал хаатыгар уган, оттон ботуруоннары сааны кытта бииргэ, аттыгар ууран, тиэйэ сылдьыахха сөп.
- Дьиэҕэ сааны уонна ботуруоннары хатанар күлүүстээх сейфэлэргэ, тимир ыскааптарга биитэр бөҕө матырыйаалтан оҥоһуллубут уонна тимиринэн иилэммит мас дьааһыктарга, кураанах сиргэ уура-харайа сылдьыллыахтаах.
- Ботуруоннары туспа, хааларыгар уонна сылаас сиртэн, ититэр прибордартан 1 миэтэрэттэн ыраах сиргэ ууруллуохтаах.
Бобуллар:
* Саа иитиитэ да суох буоллаҕына, киһи, дьон, дьиэ кыылын-көтөрүн, дьиэлэр диэки туһаайан тириир. Дьээбэлэннэҕэ аатыран, оннук саанан тирии оонньуур дьон баар буолуон сөп.
* Ботуруону патронникка күүһүнэн уга-киллэрэ сатыыр.
* Икки уостаах сааттан иккиэннэриттэн тэҥҥэ уонна халбархай балаһыанньаҕа туран ытыы.
* Чопчу сааҕа сөп түбэспэт ботуруону туттуу.
* Болдьоҕо ааспыт, алдьаммыт-кээһэммит, саарбах көстүүлээх ботуруоннары туттуу.
* Сааны-саадаҕы бэйэ өрөмүөннээһин, механизмнарын уларытыы.
* Сааны-саадаҕы, ботуруоннары түргэнник умайар матырыйааллары кытары биир сиргэ харайан туруоруу.
* Арыгы иһэн, наркотик туттан, эмп иһэн баран, ол дьайыытыгар сылдьан, сааны харайыы, илдьэ, тиэйэ сылдьыы.
Сааны туттаран, харчы аахсыы
Регистрацията суох, хантан эрэ булуллубут саа, ботуруон, ытар, дэлби тэбэр тэрил сокуоннайа суох харайыыга киирсэр буолан, Росгвардия лицензияны биэрэр киинин полицейскайдарыгар эбэтэр ис дьыала уорганнарын үлэһиттэригэр туттарыллыахтааҕын билигин үгүс эр киһи билэр. Харчыга. Кистээн харайа, илдьэ сылдьыбыт киһи холуобунай эппиэккэ тардыллар.
Гражданин аҕалан биэрбит саатын-саадаҕын хамыыһыйа тутар, онтон бэрэбиэркэ барар (ханна эмит регистрацияламмыт, уоруллубут, буруйу оҥорууга кыттыбыт эҥин буолуон сөп). Ол кэнниттэн хамыыһыйа “харчы төлүүргэ” диэн быһаарыы таһаарар, ол харчы баан каартатыгар, счеттарыгар түһэр. Харчыны СӨ бырабыыталыстыбата төлүүр.
Маныаха биири бэлиэтээн эттэххэ, сэби-сэбиргэли туттарыан баҕалаах дьоҥҥо Росгвардия уонна полиция үлэһиттэрэ дьиэлэригэр тиийэн, бэйэлэрэ боротокуоллаан, хомуйан, илдьэ барыахтарын эмиэ сөп. Оннук гыналлар даҕаны.
Бойобуой сэп-сэбиргэл:
Гранатомет, миномет, пулемет — 8000 солк.
Аптамаат — 8000 солк.
Бинтиэпкэ, карабин – 8000 солк.
Бэстилиэт, револьвер – 8000 солк.
Сулууспа сэбэ-сэбиргэлэ:
Бэстилиэт, револьвер — 5000 солк.
Гражданскай сэп-сэбиргэл:
Буулдьанан ытар саа, аптамаат, карабин – 8000 солк.
Булт саата – 6000 солк.
Газовай бэстилиэт, револьвер, сигнальнай бэстилиэт – 4000 солк.
Бэйэ оҥоһуута:
Буулдьа саа, сарбыдах саа – 7000 солк.
Булт саата, сарбыдах саа – 5000 солк.
Боеприпастар:
Сэнэрээт, миинэ, граната – 5000 солк.
Илии гранатата – 3000 солк.
Ботуруон – 15 солк.
Дэлби тэбэр веществолар – 3000 – 4000 солк.
Вера МАКАРОВА, «Саха сирэ» хаһыат, edersaas.ru
Хаартыска: РФ Росгвардиятын управлениетын пресс-сулууспата