Улуу Кыайыы 75 үбүлүөйдээх сыла туоларынан сибээстээн, Сахабыт сирэ фроҥҥа киллэрбит кылаатын, Кыайыы туһугар толук уурбут сүтүгүн, Дьоруой дьоннорун туһунан социальнай ситимнэргэ кэпсиир суруйуулар тарҕана тураллар. Ити олус наадалаах, билиҥҥи дьон кинигэ-хаһыат аахпат буолбут кэмигэр, кэм сырдатыныы буоллаҕа дии. Ол эрээри, хомойуох иһин, сыыһа-халты суруйуулар, сыыһа өйдөбүлү иҥэрэ сатааһын үөскээн хаалыыһы диэн дьиксинним.
edersaas.ru
Ол курдук, биирдэ Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Алексей Афанасьевич Миронов туһунан балай эмэ толору суруйуу батсаабынан кэллэ. Ол матырыйаал иннигэр Миронов оннугар Дьоруой Николай Саввич Степанов хаартыската туруоруллубут. Аны туран, Үөһээ Бүлүү Кэнтик диэн нэһилиэгэр күн сирин көрбүтүн туһунан суруллубут эрээри, сэрии иннинээҕи олоҕо барыта ол нэһилиэккэ ааспытын курдук өйдөбүлү биэрбиттэр. Дьиҥэ, төрөппүттэрэ олох кыһыл оҕону Бүлүү улууһун уһук нэһилиэгэр Балаҕаччыга көһөн кэлэн улаатыннарбыттара, сэттэ кылааһы бүтэртэрбиттэрэ, үлэһит киһи буолбута. Аны туран, оннооҕор Саха араадьыйатын «Эрдэһиттэр» биэриитигэр Венгрияҕа Ншеран-Керестур сэлиэнньэҕэ Миронов уҥуоҕун саҥа булбуттарын курдук кэпсээн соһуппуттара. Дьиҥэ, биллиилээх учуонай Багдарыын Сүлбэ, өссө Бүлүү педагогическай училищетыгар дириэктэрдии сылдьан, ити сэлиэнньэ оскуолатын кытта суруйсан, билэн-көрөн тиийэн, дойдутун буорун илдьэн кэриэстээн кэлэн хаһыаттарга даҕаны, икки кинигэтигэр даҕаны суруйан үйэтиппитин, кини ыччаттара, Бүлүү улууһун дэлэгээссийэтэ эмиэ тиийэн кэриэстиир түгэннэрин билээхтээбэт буоллахтара…
Дьэ, итинник балаһыанньа дьыл-күн аастаҕын аайы баар буола, дириҥии турууһу диэн санааттан, төһөнү билэрбинэн саҥа көлүөнэ дьоҥҥо анаан бу дьоҕус суруйууну хаалларарга сананным. Бастакынан Алексей Миронов биир дойдулааҕа, хас да дьоһуннаах кинигэлээх литератор, Бүлүү улууһун Балаҕаччытыттан төрүттээх фронтовик Илья Петров 1990 сыллаахха ыам ыйын 12 күнүгэр «Кыым» хаһыакка таһаартарбыт суруйуутун ааҕыаҕыҥ.
Дьоруойдар тустарынан кэпсиибит
СНАЙПЕР МИРОНОВ
Аҕа дойдубут дьылҕата быһаарыллар ыар күннэригэр киин бэчээккэ уонна фроннааҕы хаһыаттарга саха буойуннарын туһунан элбэхтик бэчээттэнэрэ. Холобура, Арҕааҥҥы фронтан «Известия» хаһыат аналлаах корреспондена 1942 сыллаахха кулун тутар 11 күнүгэр «Түүн» диэн очерканы таһаартарбыта. Онно кини маннык суруйбуттаах: «Н-скай чааска снайпердары наһаа сэргииллэр. Ити хамсааһыны ордук сахалар көҕүлээтилэр. Кинилэр, туйгун ытааччылар тииҥи харахха түһэрэллэр дииллэр. Сахалар окуопаларыгар сытан командирдарыттан «өстөөҕү тугар түһэрэбин?» диэн дьоһуннаахтык ыйыталлар.
Саха уола Алексей Миронов сэриигэ киирээри туран «Ийэ дойдум иһин биир хааппыла хааным хаалыар диэри, тыыным баарын тухары охсуһуом. Коммунистическай партия аатын үрдүктүк тутуом, кини чиэһин киртитиэм суоҕа» диэн андаҕар биэрбитэ. Алексей кэтэһиилээх Улуу Кыайыы күнэ тахсыан баара-суоҕа алта хонук иннигэр кыргыс хонуутугар охтубута. Снайпер Алексей Афанасьевич Миронов фроннааҕы сыллара оччотооҕу хаһыаттар саһарбыт страницаларыгар баалларын булан аахтым.
1943 сыл кулун тутар 20 күнүгэр «За Родину» хаһыат бэчээттээн таһаарбыта бу баар: «…Соторутааҕыга биһиги чааспыт биллиилээх снайпера, уордьаннаах Алексей Миронов 102-с фашиһын өлөрдө. Кини фашистар окуопаларын иннигэр бэйэтэ ииппит миналарын бэлиэтээбитэ уонна ол миналары снайперскай винтовкатынан ытан эспитэ. Дьэ онуоха өстөөхтөр соһуйан өндөҥөлөспүттэрэ. Ити түгэҥҥэ Миронов фашистар төбөлөрүн тобулута ытыалаабыта». Эмиэ бу хаһыакка муус устар 26-с күнүгэр «Эдэр снайперга мин сүбэм» диэн Алексей Миронов улахан ыстатыйата бэчээттэммитэ. Муус устар 27 күнүгэр «За правое дело» диэн 33-с армия хаһыатыгар «Өһү-сааһы ситиһии» диэн ыстатыйаҕа снайпер Миронов 129 фашиһы өлөрдө диэн бэлиэтэммитэ. Ити сыл от ыйын 6 күнүгэр «За Родину» хаһыакка Алексей Миронов «Аҕа дойду сэриитин» 1 степеннээх, «Кыһыл Сулус» уордьаннардаах, «Хорсунун иһин» медаллаах снайперскай винтовкатын тутан түспүт хаартыската тахсан бүтүн дивизияҕа, армияҕа биллибитэ.
Алексей Афанасьевич дьиҥнээх патриот буоларын биһиги кини дьонугар ыыппыт суруктарыттан көрөбүт. Өлөр хапсыһыыга сылдьан Бүлүү олохтоохторугар «Аан бастаан, гвардейскай эҕэрдэ тутаргытыгар көрдөһөбүн. Немецкэй-фашистскай торҕон үөрдэри кыдыйыыга хорсун быһыыны көрдөрбүтүм иһин «Аҕа дойду сэриитин» 1 степеннээх уордьанынан наҕараадалаатылар. Онон эһиги уолгут түөһүн өссө «Кыһыл Сулус» уордьан, «Хорсунун иһин» медаль, гвардейскай значок киэргэтэллэр. Киһи аймах өлөр өстөөҕө гитлеровскай адьырҕалар ыраах муора чысхаан тыалыгар дойдулаах саха уолаттарын бэргэн ытыыларыттан охтуохтара. Мин төрөөбүт оройуонум дьонноро! Кимэн киирэн иһэр Кыһыл армияны хааччыйыыга туоххутун да харыстаамаҥ! Эһиги онон өстөөх өлөр чааһын түргэтэтиэххит» диэн суруйбута. Буойун дьонугар суруйбут суруктарыттан сорох строкалар бу бааллар: «Мин биир бэртээхэй снайперы ииппитим соторутааҕыта кыргыһыы толоонугар оҕутта. Онтон олус хараастабын. Өстөөххө абам-сатам өссө ордук кыымнанна».
Алексей сэриигэ сылдьан бэйэтин курдук хорсун снайпердары бэлэмнээбитэ. Кинилэр элбэх өстөөҕү кыдыйбыттара. Онон А.Миронов аата-суола 33-с армияҕа киэҥник сураҕырбыта. 1943 сыллаахха бэс ыйын 26 күнүгэр кини командованиета «123 гитлеровскай фашиһы кыдыйбытын иһин А.А. Мироновка Советскай Союз Геройун аатын биэрэргэ» диэн көрдөһүү түһэрбитэ. Ити докумуоҥҥа олоҕуран киниэхэ Аҕа дойду Улуу сэриитин 1 степеннээх уордьана туттарыллыбыта.
Кини ыараханнык бааһыран, госпиталларга уһуннук эмтэнэн, ситэ үтүөрбэтэр да фроҥҥа дьулуспута. 1945 сыллаахха тохсунньу 13 күнүгэр баҕа санаата дьэ туолбута. Кини фроҥҥа барбыта. Биһиги биир дойдулаахпыт Алексей Миронов дивизия снайпердарын түмсүүтүгэр кыттара уонна араас омук буойуннарын үөрэтэрэ.
Туйгун снайперы, хорсун буойуну биир дойдулаахтара дириҥник кэриэстииллэр, Бүлүү куорат маҥнайгы нүөмэрдээх Г.И. Чиряев аатын сүгэр оскуолатын оҕолоро А. Миронов көмүллүбүт сиригэр баар оскуола оҕолорун кытта суругунан сибээстэһэллэр. Буойун биир дойдулаахтара бүгүн хайдах олороллорун, дойду олоҕор тугунан кытталларын туһунан кинилэргэ кэпсииллэр.
И. ПЕТРОВ,
сэрии, үлэ ветерана.
1990 сыллаахха
Улуу Кыайыы 45 сыла бэлиэтэнээри турара. Ыам ыйа субу чугаһаан кэлбитэ. Оччотооҕуга Андрей Саввич Борисов Саха сирин биэс улууһун хабар быыбардыыр уокуругуттан талыллан, ССРС норуодунай дьокутаатынан үлэлиирэ. Бүлүү улууһун Бэтэрээннэрин сэбиэтин салайааччыта Афанасий Иннокентьевич Николаев барахсан араас хайысханан саха үс буойуна Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун үрдүк аатыгар сэрии кэмигэр түһэриллэн баран ылбатах докумуоннарын чөкөтөн, туруорсуу бөҕөнү туруорса сылдьар кэмэ этэ. Баартыйа да лииньийэтинэн, араас дьокутааттарынан, бэл, РСФСР бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлэ Власов кэлэ сырыттаҕына кытта туруорсан мэлийэн сылдьара. Оннук биир суругу дьокутаат Андрей Борисов көмөлөһөөччү сэкирэтээрин быһыытынан, дьокутаакка тириэрдээр диэн, миэхэ биэрбитэ. Итинтэн ыла Андрей Саввич бу дьыаланан быһаччы дьарыктаммыта. Ханна, хайдах, туох диэн туруорсубутун, суруйбутун миэхэ биллэрэн иһэрэ. Ол барыта Дьоруой Н.С.Степанов туһунан “Төлөнүллүбүт иэс» диэн кинигэбэр сиһилии киллэриллибитэ. Онтон дьэ:
«ГЛАВНОЕ УПРАВЛЕНИЕ КАДРОВ Министерства обороны СССР 103160/4/ Москва, К-160
№173(5) 51636 от 24 апреля 1990 г.
Верховный Совет СССР
Москва, Кремль
Народному депутату СССР
Тов. Борисову А.С.
Уважаемый Андрей Саввич!
Ваше ходатайство о присвоении звания Героя Советского Союза воинам-якутянам Кондакову Н.А., Миронову А.А., Степанову Н.С за заслуги и отличия в период Великой Отечественной войны рассмотрено, изучено и направлено в Комиссию Президиума Верховного Совета СССР по государственным наградам для принятия окончательного решения.
С уважением
Зам. Начальника управления
Ю. Розов.»
диэн сурук тигинээн кэлбитэ. Ити кэнниттэн биһиги, чахчы да, утуйар уубут умнуллубута. Андрей Саввич миэхэ түүннэри төлөпүөннүүр буолбута. Онно ити Розовы уонна Людмила Щвецова диэн Үрдүкү Сэбиэт наҕараадаларга хамыыһыйатын биир тутаах үлэһитин кытта (Кэлин Москва бырабыыталыстыбатын солбуйааччы бэрэссэдээтэлэ буолбута быһыылааҕа) күүскэ үлэлээбитэ, туох-ханнык кэпсэтиһиилэр буолбуттарын туһунан миэхэ иһитиннэрэн иһэрэ. Мин ыраах Бүлүү куоракка олорор киһи, ону истэ-истэ дьыалабыт ЫЙААХ буолаары Горбачев остуолун диэки сыҕарыйан иһэрин эппинэн-хааммынан сэрэйэргэ дылы этим…
ОНТОН ДЬЭ!
1990 сыл ыам ыйын 5 күнэ үүммүтэ. Бүлүү оройуонун норуодунай дьокутааттарын сиэссийэтэ сарсыарда саҕаланан, күнүс эбиэттии тарҕаспыттара. Мин «Социалистическая Якутия» хаһыат собкора уонна ССРС норуодунай дьокутаатын көмөлөһөөччүтүн быһыытынан сиэссийэни истэр эбээһинэһим этэ. Эбиэт кэмигэр дьиэбэр аһыы олордохпуна Андрей Саввич төлөпүөннээн Дьоруойдарбыт туһунан ЫЙААХХА Михаил Горбачев илии баттаабытын, ол туһунан Андрей Саввич Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлигэр Михаил Ефимович Николаевка сиэссийэ кэмигэр (оруобуна ити күн Дьокуускайга эмиэ Үрдүкү Сэбиэтин сиэссийэтэ буола турара) сурук ыытан дьокутааттарга биллэрбиттэрин туһунан өрөгөйдөөбүт куолаһынан кэпсээбитэ.
Салгыы аһыы олорор турук суох буолбута, оройуонум дьокутааттарыгар хайдах биллэриэхтээхпин сурунан тахсыбытым. Мунньах иннинэ бэрэссэдээтэл Н.М. Унаровка «биллэрии ааҕыам» диэн сэрэтэммин, инники тыл биэрэригэр көрдөспүтүм.
Дьокутааттар иннилэригэр тахсан баран күөмэйбин бүөлүү анньан кэбиспит хомуоктан иҥнэн, сатаан саҥарбакка тэпсэҥнээмэхтээн баран, Андрей Борисов илдьитин суруммуппун сиэппиттэн хостоон таһааран ааҕа сатаатым… долгуйарым сүрдээх, быыһыгар ытамньыйаары да гынар курдукпун… Онтон дьэ син ситэри аахтым быһыылаах… Саала ойон туран ытыс таһыныыта буолла, үөрүү-көтүү, айманыы, биир кэм үөрбүт, өрөгөйдөөбүт сирэйдэр…
АММАҔА КОМАНДИРОВКА
Ити саас от-мас тыллан көҕөрөн эрдэҕинэ Бүлүү оройуонун салалтата миигин бэйэтин бэрэстэбиитэлин быһыытынан командировкалаан Аммаҕа ыыппыта. Сөмөлүөтүнэн тиийэн түһээппин кытта тута олохтоох мусуой дириэктэрэ Михаил Андреевич Семеновка туттаран кэбиспиттэрэ. Ол күн арыалдьыттарбын кытта «Промкомбинат» диэн ааттанар чугас сиргэ илдьэн Дьоруой Миронов төрөппүт кыыһын уонна оҕолорун кытта көрүһүннэрбиттэрэ. Дьиэлэригэр соторутааҕыта баһаар буола сылдьыбыт этэ. Оҕо-уруу бөҕө, кыараҕастык, кырыымчык соҕустук олорор эбит этилэр.
Нөҥүө күнүгэр Амма оройуонун дьаһалтатын сарсыардааҥҥы былаанныыр мунньаҕар кытыннарбыттара. Онно мин Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Алексей Миронов төрөппүт кыыһа Луиза Алексеевнаны көрсүһэ кэлбиппин уонна Амма оройуонун олохтоохторугар Саха омуга үс саҥа Дьоруой буойуннардаммытын туһунан сиһилии сэһэргии кэлбиппин эппитим. Ону таһынан, оройуонум салалтата Дьоруой Миронов кыыһыгар олорор үчүгэй усулуобуйаны тэрийэллэригэр, Дьокуускайга аҕатын Сулуһун ыла киирэр сырыытын дьоһуннаахтык тэрийэллэригэр көрдөһөрүн тириэрдибитим. Улуус дьаһалтата миэхэ анал массыына биэрэн, мусуой үлэһиттэрин арыаллатан, олохтоох тэлэбиидэнньэ үлэһиттэрин сыһыаран, Амма нэһилиэктэригэр сырытыннарбыттара.
Ол саҕана телеоператор Иннокентий Каменевы кытта үс Дьоруойтан биирдэстэрэ, Саха омук тиһэх тыыннаах Дьоруойа Николай Саввич Степанов туһунан «Төлөнүллүбүт иэс» диэн телевизионнай киинэбин уһулбут кэммит этэ. Онон олохтоох тэлэбиидэнньэ үлэһиттэрэ мустубут дьоҥҥо ол киинэни көрдөрөллөрө, оттон мин дьоруойдар тустарынан уонна бүлүүлэр дьоруойдар дьыалаларын хайдах туруорсан ситиспиттэрин туһунан кэпсиир уонна докумуоннар куоппуйаларын көрдөрөр этим. Ону таһынан, Амма буойуна Виктор Николаевич Захаров эмиэ сэрии кэмигэр Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун үрдүк аатыгар түһэриллэ сылдьыбытын кэпсээн, онон аммалар кини дьыалатын эмиэ туруорсалларыгар ыҥырарым. Аммалар тута дьоһуннаах дьаһаллары ылбыттара. Сабыс саҥа тутуллан эрэр таас дьиэттэн биир кыбартыыраны Луиза Алексеевнаҕа биэрбиттэрэ. Кыһыныгар бүлүүлэр тыраахтарынан киниэхэ от тиэйэн илдьэн биэрбиттэрэ (Ол дьыл Аммаҕа отунан кырыымчык этилэр).
ДЬОРУОЙДАР ЫҺЫАХТАРА
Сайыныгар Бүлүүгэ Дьоруойдар төрөөбүт-үөскээбит нэһилиэктэригэр Дьоруойдарга аналлаах ыһыахтар ыһыллан ньиргийбиттэрэ. Ол курдук, икки Дьоруойдаах Балаҕаччыга Степановка уонна Мироновка аналлаах ыһыах тэриллибитэ. Ол үөрүүлээх өрөгөйдөөх түгэҥҥэ ыраах сытар Балаҕаччы төһө да суола-ииһэ мөлтөҕүн үрдүнэн, чугастааҕы нэһилиэктэр дьонноро түмсүбүттэрэ, улуус салалтата уонна ыраахтан-чугастан ыалдьыттар бөҕө кэлбиттэрэ. Онно Миронов кыыһа Луиза Алексеевна оҕолорун, сиэннэрин, күтүөттэрин илдьэ кэлэн мааны ыалдьыт буолбуттара. Кини ити төрөөбүт нэһилиэгин буоругар үйэ аҥаара буолан баран үктэммитин туһунан миэхэ интервью биэрэригэр эппитэ.
Сотору буолан баран Үөһээ Бүлүү Кэнтик нэһилиэгэ эмиэ, Алексей Афанасьевич Миронов аан маҥнай күн сирин көрбүт сирэ буоларын быһыытынан, Дьоруой аатынан ыһыах ыспыта. Онно нэһилиэк салалтата Бүлүүттэн анал дэлэгээссийэни ыҥыран ыалдьыттаппыта. Ол дьон иһигэр мин эмиэ баар буоламмын, САХА НОРУОТА бэйэтин Дьоруойдарынан киэн туттан хайдахтаах курдук үөрбүтүн, өрөгөйдөөбүтүн көрбүт дьоллоохпун!
Николай КРЫЛОВ, суруналыыс,
СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.
Хаартыска: интэриниэттэн