“… Кини хоһоонноругар түҥ былыргы салгын уһуктарга, айылҕаны да, күнү-дьылы да ойуулааһыннарыгар букатын атын кэмнэрдээҕи сипсиэр сибигинэйэн ыларга дылы”.
edersaas.ru
Маннык тыллары СӨ Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, “Полярная звезда” уус-уран литературнай сурунаал сүрүн эрэдээктэрэ Владислав Доллонов саҥа тахсыбыт “Бухатыыр уонна Бэдэр” диэн кинигэ киирии тылыгар суруйбут. Оттон кинигэ ааптара – СӨ Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ Любовь Горохова—Сүүмэх.
Любовь Горохова-Сүүмэх икки кинигэтин (“Бухатыыр уонна Бэдэр”, “Ийэ Тыл Хотун айыыһыттаах”) сүрэхтиир күнүгэр үөрүүтүн үллэстэ, истиҥ иэйиитин иҥэринэ доҕотторун “Сэттис халлаан” эрэстэрээҥҥэ ыҥырда.
Сүүмэҕи эҕэрдэлии Иван Мигалкин салайааччылаах СӨ Суруйааччыларын сойууһун чилиэннэрэ Владислав Доллонов, Афанасий Гуринов—Арчылан, Дмитрий Наумов, Михаил Иванов—Чуона Мэхээлэ, Сардаана Сивцева-Даана Сард, Надежда Егорова-Намылы, Амматтан төрүттээх суруйааччылар: СӨ норуодунай суруйааччыта Баһылай Харысхал, Саргы Гольдерова-Саргы Куо, оскуолатааҕы учууталлара, эдэр сааһын доҕотторо, дьүөгэлэрэ, аймахтара уо.д.а. кэллилэр.
Любовь Горохова кэлбит ыалдьыттарыгар барыларыгар бэлэх туттартаабыт кинигэтиттэн хоһооннору ким баҕалаах доргуччу аахта. Ааптар бэйэтэ “Ийэ Тыл Хотун айыыһыттаах…” кинигэтиттэн “Кини Киһи” диэн Алампаҕа анаабыт хоһоонун ааҕан, Сүүмэх талааныгар сүгүрүйээччилэри уран тылын хомуһуннаах хонуутугар сиэтэн киллэрдэ… Хоһоон түһүлгэтин поэтесса тылларыгар ырыалардаах Дария Лаврова , Николай Андросов уо.д.а. бэйэлэрин ырыаларын бэлэх ууннулар.
Бүгүҥҥү киэһэ буруйдааҕын уонна ыалдьыттары сахалыы сиэринэн алҕааһын кэнниттэн Сүүмэх кылгастык олоҕун кэрдиис кэмнэрин билиһиннэрдэ.Таптал аатын илдьэ сылдьар Люба Гороховтар дьиэ кэргэттэригэр үһүс кыыһынан күн сирин көрөн, Итэҕэл уонна Эрэл диэн ааттаах эдьиийдэрин кытары дьоллоох оҕо сааһы билбитэ. Төрүттэринэн Уус Алдантан силистээх-мутуктаах аҕалара Егор Горохов Уус Дьааҥы улууһун Хаһааччыйатыгар олохсуйбут киһи. Кини тулаайах кэриэтэ иитиллибитин туһунан кэлин оҕолоругар кэпсиирэ. Егор Петрович оскуоланы бүтэрэн, үөрэҕи батыһан Дьокуускайга кэлэн баран, Амма улууһун Сулҕаччытыттан төрүттээх Айталина Николаевналыын харахтарынан хайҕаһан, сүрэхтэринэн сөбүлэһэн ыал буолан, Амма улууһун ытык-мааны ыала буолбуттара.
Люба оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан, хоһоон суруйар туһунан ыраламмат этэ. Ол эрэн, сытыы тыллаах кыысчааны эбээтэ: “Тылгын кыана туттумматаххына, улааттаххына, «эрэйдэнэриҥ» буолуо…” — диэн эппитин оччолорго истэн эрэ кэбиспитэ. Онтон кэлин улаатан баран санаатаҕына, эбээтэ барахсан ити тылларынан сиэнэ кыысчаан ийэ тыл илдьитин илдьэ сылдьар поэтесса буолуоҕун таайтаран эппит эбит.
“Тугу эрэ ирдэһэн
Ырааппыт санаабын
Күөйэн ылабын, —
Өрө тыына
Тулабын көрөбүн,
Оо, баар эбээт
Ыксабар –
Ханна да куоппатах
Дьол эгэлгэтэ,
Олох эриэккэһэ!”
Ити курдук, эдэркээн кыыс төрөөбүт ийэ тылыгар биһиктэнэн, олох устун айаннаан испитэ. “… Оттон дьахтар быһыытынан арылларбар уонна бу кинигэлэрим күн сирин көрүөхтэрин быатыгар таҥара бэлэҕин — кэргэммин Георгий Матвеевы көрсүбүтүм”, — диэн туран, Сүүмэх саха норуодунай суруйааччыта Леонид Попов тылларыгар “Илиибэр эн илииҥ баар курдук” диэн норуот билиниитин ылбыт ырыаны истиҥ иэйиилээхтик толордо. Онон, ыалдьыттар бу күн Сүүмэх илбистээх иэйиилэр, хомуһуннаах хоһооннор кутуллан киирэр поэтессалара эрэ буолбатаҕын, нарын-намчы куоластаах ырыаһыт буоларын кэрэһиттэрэ буоллулар.
“Таптала суох
Хоһуйуом этэ дуо –
Хайдах хоһуллуо этэй
Хомоҕой хоһоонум?
Таптал тыллара суох
Ыллыам этэ дуо –
Хайдах ыллыа этэй
Ийэ Кутум?”
“Бухатыыр уонна бэдэр”
“Бухатыыр уонна бэдэр” саҥа поэма сахалыы урукку үгүс айымньылартан уратыта диэн Сүүмэх номоҕун сүрүн дьоруойа Боотур айылҕа маанылаах кыыла – сытыы харахтаах, дэгиэ тыҥырахтаах, сыыдам-сырса эрэллээх Бэдэр доҕордоох…
…Суруйааччы айар үлэтин таһыма суруйар-ойуулуур дьоҕурун кыаҕа тулалыыр эйгэни ойуулууруттан көстөөччү. Сүүмэх поэт быһыытынан айылҕаны, айылҕа оҕолорун – көтөрү-сүүрэри олус ылыннарыылаахтык, киһи хараҕар көстөн кэлэн курдук гына этитэлиир. Кыргыһыы, өлөр өлүү ынырык көстүүлэрэ бу баардыы ойууланаллар, уодаһыннаах өстөөх кырыга кэрээнэ суох, ону Сүүмэх литератураҕа баар натурализм көрүҥүн дьүөрэ суруйар-ойуулуур:
“Ийэҕин чупчуруун тумустаах
күтэр кыыл тириитэ сирэйдээх
Сидьиҥнэр таас хайа иэнигэр
Илдьири тэпсэннэр иэдьэгэй
иэннээннэр сиэтилэр,
Аҕаҕын – арҕаһын
туруоран хаһан да
Адьарай аһыылаах өстөөҕүн
утары көрбөккө
Умсары түстүн диэн хараҕын үөллүлэр,
Төбөтүн тириитин тыыннаахтыы
Саралыы тарданнар суор-тураах
тоҥсуура оҥорон,
Ситэри сэймэктээн
таас хайа хаспаҕар
Быраҕан эрэллэр”…
диэн Владислав Доллонов ааптар айар талаана арыллан, суруйааччы быһыытынан маастарыстыбата сайдан иһэригэр өссө биирдэ итэҕэйбитин туһунан этэр.
Оттон Сүүмэх: “Тыл араастаах. Ол тыллартан ураты үрдүк тыл баар — Ийэ тыл. Ийэ тыл куруук үтүөнү үөскэтэр, кэрэни-сырдыгы төрөтөр, харыстыыр, араҥаччылыыр. Дьиҥ Ийэ тылынан саҥарыы, этии киһи кутун-сүрүн эмтиир, инники олоҕун оннук түстүүр айылгылаах”, — диэн айыыһыттаах санаанан бииртэн-биир кинигэлэри бэчээккэ бэлэмнээн, иннин диэки эрэллээхтик хардыылыыр.
Надежда ЕГОРОВА, “Саха сирэ” edersaas.ru