Быйыл төрүттэммитэ 375 сылын бэлиэтиир Аллараа Халыма Походскай сэлиэнньэтин аатын устуоруктар нууччалыы “поход” диэн тылтан үөскээбит диэн сабаҕалыыллар. Походскайга бэйэлэрин кэмнэригэр С.Дежнев, Д. Лаптев курдук биллиилээх айанньыттар, чинчийээччилэр экспедициялара тохтоон, аараан ааспыттара.
Нуучча айанньыттара Халыма алын өттүгэр XVII үйэҕэ тиийбиттэрэ биллэр. Ол курдук, Иван Ерастов уонна Дмитрий Михайлов (Зырян Ярило) Индигиркаттан Алаһыайга, оттон 1641 сыллаахха Михаил Стадухин Халымаҕа муоранан кэлбиттэрэ. Михаил Стадухин 1643 сыллаахха Халыма өрүс кытылларыгар Орто Халыма, онтон 1647 сыллаахха Аллараа Халыма остуруоктарын туруорбута сурукка киирбитэ. Сотору буолаат, Аллараа Халыма остуруогун таһыгар Походскай сэлиэнньэтэ олохтонор.
ХVII үйэ иккис аҥарыгар казактар мантан Нуучча ыраахтааҕытын былааһын билиммэт чукчалары кытта сэриилэһэ арҕаанан, илининэн аттаналлара үһү. Ол иһин да буолуо, ХIХ үйэҕэ диэри сэлиэнньэ олохтоохторо, туох да сыһыана суох буоллаллар, бэйэлэрин казактарынан суруттараллара үһү. Номоххо кэпсэнэринэн, чукчалар тыынан устан кэлэн Походскайга саба түһүүлэри оҥортууллар эбит. 1891 сыллаахха Халыманы чинчийбит дьон Керетово сайыымкаҕа чукчалар тиһэх саба түһүүлэрин өйдүүр кырдьаҕастары кытта көрсөн кэпсэппиттэрин суруйан хаалларбыттар. Кэлин көһөн кэлээччилэр чукчалар сирдэрин сэриилээн ыларга холонууларын тохтоппуттар.
Сэлиэнньэ бастаан Малая Чукочья диэн сиргэ турбута. Онтон өрүс уолан, итиэннэ чукчалары кытта иирсээнтэн сылтаан, соҕуруу, билиҥҥи турар сиригэр, көһөрүллүбүт. 1857 сыллаахха манна 15 дьиэ баар ыйыллыбыт.
Хотугу сири чинчийээччи Фердинанд Врангель Походскай олохтоохторо хайдахтаах да ыар кэмҥэ, улахан кыһалҕаҕа эр санааларын ыһыктыбаттарын бэлиэтээбитэ баар. Буолумуна, сүрүннээн Архангельскайтан, Ильменьтэн хаан тардыылаах нуучча дьоно күүстээх санаалаах, тулуурдаах буолан тыйыс, тымныы сиргэ олохсуйдахтара, үс үйэ устата бэйэлэрин тылларын, култуураларын, итэҕэллэрин харыстаан, бүөбэйдээн илдьэ кэллэхтэрэ. Чинчийээччи К.Нейман 1870 сыллаахха нуучча киһитэ, хоргуйуо да буоллар, таба иитиитигэр сыстыбатаҕын, аҥардас балыктааһынынан, булдунан айаҕын ииттэн олорору ордорбутун ыйбыта баар. ХIХ үйэ бүтүүтүгэр А.Гедео Халыма дьахталлара бөрүөгү, билиинэни бурдуга суох, аҥардас балык арыытыгар буспут илдьиритиллибит искэхтэн астыылларын сөҕөн суруйбуттаах.
Үс-түөрт үйэ устата тыйыс айылҕалаах сиргэ олорон, походчаннар олохтоох усулуобуйаҕа үөрүйэхтэммиттэрэ, хотугу сир төрүт олохтоохторо – юкагирдар, эбээннэр, чукчалар култуураларын сабыдыалынан тымныы сиргэ тыыннаах хаалар суолу тобулбуттара Бу кэм устата биир төрүттээх, итэҕэллээх Русскай Устье олохтоохторун кытта ыкса сибээһи тутуһан кэллилэр, аймах-уруу буоллулар.
Кэлии дьон өр кэмҥэ саҥа сиргэ-уокка чөкө арыыланан олорон бэйэлэрин култуураларын итиэннэ юкагир тылын сабыдыалынан туспа говордарын үөскэппиттэрэ. Билигин даҕаны Походскайга “минньитиллибит” нуучча тылынан саҥарар аҕа саастаах дьону көрсүөххэ сөп.
Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар Походскай олохтоохторо фроҥҥа анаан элбэх күндү түүлээҕи, балыгы туттарбыттара, сөмөлүөт эскадрилияларын, тааҥка холуонналарын тутуутугар харчы хомуйбуттара. Сэриигэ барарга да тылланааччылар бааллара. Походчаннартан А. Попов диэн киһи “Бойобуой үтүөлэрин иһин” мэтээлинэн наҕараадаламмыта биллэр.
Ааспыт үйэ 40-с сылларыгар оройуон дьаһалтата сэлиэнньэни Халыма уҥа кытылыгар көһөрөргө быһаарбыта. Ол эрэн, Походскай олохтоохторо бултаах-астаах сирдэрин суохтаан, 3-4 сылынан төттөрү көһөн кэлбиттэр. 70-с сыллар саҕаланыыларыгар сэлиэнньэ хаттаан «кэскилэ суоҕунан” ааҕыллыбыта – оскуола сабыллыбыта, олохтоох сэбиэт үлэтин тохтотуу, дьону оройуон киинигэр көһөрүү былааннаммыта. Ол эрэн 70-с сыллар иккис аҥардарыгар сэлиэнньэ иккис тыынын ылбыта. 1991 сыллаахха балыктааһынынан, булдунан дьарыгырар “Походскай” сопхуос тэриллибитэ. Билигин Походскай Хотугу сир бөһүөлэктэриттэн туох да уратыта суох – дьиэлэрин хочуолунайтан сылытыналлар, оҕо саада, атыы-эргиэн тэрилтэлэрэ, ситэтэ суох орто оскуола бааллар. Быйыл муус устар ыйга фельдшерскэй-акушерскай пуун саҥа дьиэтэ үлэҕэ киллэриллибитэ. Походскай нэһилиэгин дьаһалтатын салалтатыгар Амбарчик, Две Виски, Ермолово, Крестовая, Михалкино, Нижнеколымскай, Тимкино итиэннэ Чукочья нэһилиэнньэлээх пууннар киирэллэр.
2010 сыллааҕы дааннайынан, Походскай родовой общинатыгар 245 киһи баара. Сүрүннээн балыктааһынынан дьарыктаналлара. 2004 сыллаахха өрөспүүбүлүкэ сокуонунан походчаннар уонна русскай-устьелар Саха сирин аҕыйах ахсааннаах нэһилиэнньэтин ахсааныгар киллэриллибиттэрэ.
Роман Попов, «Саха сирэ» хаhыат, edersaas.ru
Хаартыскалар Интэриниэттэн ылылыннылар.