Хоптоҕо Чурапчы улууһугар улуус киинин кэнниттэн элбэх нэһилиэнньэлээх нэһилиэгинэн буолар. Нэһилиэккэ баар тэрилтэлэртэн суруйааччы Иван Федосеев—Доосо аатынан орто оскуола саамай улаханнара. Оскуола дириэктэрэ Михаил Спиридонович Игнатьев ыҥырыытынан „Маарыкчаан“ телестудияттан уонна „Саҥа олох“ хаһыаттан бу оскуола үлэтин-хамнаһын билсэ ыалдьыттыы сырыттыбыт.
edersaas.ru
Биһигини оскуола салалтата үөрэ-көтө көрүстэ, эрдэттэн бэлэмнэниллибит анал графигынан бары эбийиэктэрин, үлэлэрин-хамнастарын билиһиннэрдилэр, үөрэнээччилэри кытары көрсүһүннэрдилэр.
Биллэрин курдук, Дириҥ орто оскуола агро хайысхалаах. Билигин манна 195 оҕо үөрэнэр, 100 үлэһиттээх. Үөрэнэр куорпуһа 3 этээстээх. Оскуола сайдан, улаатан испит устуоруйатыттан кылгастык билиһиннэрдэххэ, аан бастаан 1921 сыл сэтинньи ыйга биир кэмпилиэктээх трудовой оскуола, 1930 сыллаахха алын сүһүөх оскуола аһыллыбыт. 1968 сыллаахха 320 миэстэлээх орто оскуола тутуллубут. 1988 сыллаахха өрөспүүбүлүкэҕэ бастакынан агро хайысхалаах оскуола буолбут. 1992 сылтан „Апробация районных инфраструктур в условиях ДАСШ“ тиэмэнэн экспериментальнай былаһаакка быһыытынан үлэлээбит. 1995 сыл ахсынньы ыйга өрөспүүбүлүкэ Бастакы Президенэ М.Е. Николаев „Барҕарыы“ национальнай пуондатын өйөбүлүнэн саҥа таас оскуола тутуллан үлэҕэ киирбит.
Бу үөрэх кыһатын уратыта диэн, үөрэхтэрин бүтэрэллэригэр аттестаты таһынан 8 хайысхаҕа (идэҕэ) сибидиэтэлистибэ ылаллара буолар. Ол курдук — „А“, „В“ категориялаах суоппар, „В“, „С“, „Е“ категориялаах тырахтарыыс идэлэрин ыларга бэлэмнииллэр. 18 саастарын туоллахтарына, бу оскуолаттан ылбыт сибидиэтэлистибэлэринэн праваҕа туттарыахтаахтар. Итини таһынан мас ууһа, иистэнньэҥ, оҕуруотчут, животновод, ЭВМ операторын сибидиэтэлистибэлэрэ бэриллэллэр. Онон идэни ылар орто анал үөрэх тэрилтэлэригэр үөрэммэккэ эрэ идэ ылар, оскуоланы бүтэрээт, салгыы үлэлиир кыахтаналлар. Бу олус табыгастаах, туһалаах, олоххо үктэниилэригэр бэлэмнээх, эрэллээх буоларга бастакы хардыы быһыытынан сыаналанар. Итини киэн тутта кэпсээтилэр, олоххо киллэриигэ хайдах үөрэтэллэрин, матырыйаалынай баазаларын көрдөрдүлэр.
Аан бастаан Купчугур алааска баар кыһыҥҥы пиэрмэҕэ, мотодромҥа сырыттыбыт. Типовой хотоҥҥо 31 сүөһү турар. Итинтэн 8 ыанар ынахтаахтар, 4 тиҥэһэлээхтэр, 9 тыһаҕастаахтар, 6 борооскулаахтар. Саха, симменталь, колмогор боруодалар эбит. Билигин төрүү иликтэр эрээри, ынахтар, тиҥэһэлэр уулаахтар дииллэр, кэтэһэллэр. Хотон ыраас, чэбдик, астара-үөллэрэ кыстыгы туоратар баар. Туспа миэстэҕэ уонтан тахса куурусса турар. Икки үлэһиттээхтэр. Ынах төрөөтөҕүнэ, улахан кылаас үөрэнээччилэрэ уруоктарын аттаран сылдьыахтаахтар, сүөһүнү көрөргө, ыырга үөрэниэхтээхтэр. Сайынын Бырыы алааска баар үлэ-сынньалаҥ лааҕырыгар пиэрмэҕэ таһаарыахтаахтар. Ынах ыылларыгар икки көһөрүллэ сылдьар тэриллээхтэр (переносной дойка). Ынах сүөһүттэн ураты 5 улахан сылгылаахтар, 3 убаһалаахтар.
Бу алааска 2 гектар сиргэ хортуоппуйу ыһаллар. Былырыын 7,5 туоннаны ылбыттар. Лааҕырдарыгар тэпилииссэлээхтэр, оҕурсуну, помидору, моркуобу олордоллор. Хаппыыстаны, сүбүөкүлэни ыһаллар. Хомууртан ылбыттарын кыһын үөрэнээччилэр аһыылларыгар тутталлар. Сүөһүлэригэр анаан И.С. Сергеевтиин кыттыһан, зеленканы ыһаллар. Ыһыы, хомуур үлэтигэр бэйэлэрин МТЗ тыраахтардара үлэлиир, булуук, сеялка, от охсор, мунньар, пресстиир, о. д. а. тиэхиньикэлээхтэр. Үөрэнээччилэр бэйэлэрэ үлэлииллэр, ыһыы, хомуйуу, оттооһун ньымаларыгар үөрэнэллэр. Бу күннэргэ оҕуруотчут хайысхатыгар үөрэнэр оҕолор арассаада олордуутун саҕалаабыттар. Лааҕыр базата сыллата тупсарыллар, саҥардыллар. Үөрэнээччилэр 4 сезон устата сынньаналлар, үлэлииллэр.
Автодром хаарын күттэрбиттэр. Бу күннэртэн сылыйдаҕына, суол быраабылатын үөрэтиигэ, тиэхиньикэни ыытыыга дьарыктаныахтаахтар. Кирилл Пестерев, Владимир Неустроев массыынаны, тыраахтары ыытан, быраабыланан эргиирдэри, миэстэҕэ туруорууну көрдөрдүлэр.
Туһунан дьиэҕэ биисинэс-инкубаторга сырыттыбыт. Уруккута тустуу саалатын дьиэтин граны ылан, саҥардан оҥорбуттар. Тигинэччи үлэлиир эбит. Мас ууһун сыаҕар араас станоктар, иистэнэр сыахха тигэр, сииги чиҥэтэр (оверлочнай) массыыналар, животноводство хоһугар микроскоптар, үүт анаалыһын бэрэбиэркэлиир тэриллэр бааллар. Атын да хосторго үөрэтэргэ аналлаах араас тэриллэр тураллар. 1979 сылтан интэринээт аһыллан үлэлиир, билигин 30 оҕо олорор. Дьиэ истиин-тастыын ыраас, олорорго үчүгэй, табыгастаах усулуобуйа тэриллибитэ тута биллэр. Былырыын сайын быстах өрөмүөнү ыыппыттар, электропроводкалара эргэрбитин уларыппыттар. Иһирдьэ туалеттаахтар, санузел үчүгэйдик үлэлиир. Аны сайын хапытаалынай өрөмүөнү ыытарга былаанныыллар.
Оскуолаҕа үөрэҕи таһынан оҕо интеллектуальнай, эт-хаан өттүнэн сайдарыгар улахан болҕомто ууруллар. Пиэрмэҕэ баран иһэммит, 8-с уонна 1-кы кылаастар хайыһардыы сылдьалларын көрөн, тохтоон кэпсэттибит. Оҕолор сибиэһэй салгыҥҥа сылдьан улаханнык сэргэхсийбит, үөрбүт-көппүт көрүҥнээхтэр. Кыралар былдьаһа-былдьаһа кэпсииллэр. Ким аҕата, ким убайа хайыһар ылан биэрбитин киэн тутта этэллэр. Биир дойдулаахтара, олимпийскай чөмпүйүөн Павел Пинигин оскуолаҕа попечитель эбит, 15 хайыһары бэлэхтээбит. Төрөппүттэр оҕолоругар ылан биэрбиттэр. Онон спорт бу көрүҥүнэн дьарыктаныыга толору кыахтар үөскээбиттэр.
Тустуу сиэксийэтигэр икки бөлөҕүнэн 30 оҕо дьарыктанар. Чурапчытааҕы интэринээт-оскуола филиалын быһыытынан үлэлииллэр. Павел Титович Пинигин аатынан спорт саалатыгар дьарыктана сырыттахтарына тиийдибит. Тириэньэр кыра бөлөх нэдиэлэҕэ 3-4 төгүл, улахаттар күн аайы дьарыктаналларын кэпсиир. Ерлан Камалов, Ваня Посельскай, Айал Эверстов, Лука Далбаев, о. д. а. курдук араас таһымнаах күрэххэ бастаабыт, призердаабыт тустууктардаахтар. Өрөспүүбүлүкэ, Арассыыйа таһымыгар ситиһиилэммит Герман Попов, Далан Илларионов, Олег Фомин интэринээт-оскуолаҕа киирэн үөрэнэ сылдьаллар, үүнэллэр-сайдаллар.
Муусукаҕа, ырыаҕа дьоҕурдаах, баҕалаах оҕолор А.В. Посельская аатынан муусука оскуолатыгар дьарыктаналлар. Биһиги тиийиибитигэр үҥкүүгэ кыра кылаастар уонна улахаттар бөлөхтөрө тус-туһунан дьарыктана сылдьаллара. Бары анал таҥастаахтар, имигэстэрэ, сатыыллара сүрдээх. Байааҥҥа өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкурустар кыайыылаахтара Дьулус Васильев оонньуурун, гитаранан ыллыылларын иһиттибит.
Оскуола ааспыт сайын хапытаалынай өрөмүөнү барбыт. Тастары-истэри сырдык кыраасканан сотуллубут, кэбиниэттэр сырдыктар, аныгы ирдэбилгэ эппиэттиир миэбэллээхтэр. Дириэктэр өрөмүөнү ыытыыга үбүнэн көмөлөспүт улуус салалтатыгар, үөрэх управлениетыгар, төрөппүттэргэ махталын биллэрэр.
Бу кылгас суруйуубар Дириҥ агрооскуолатын үлэтэ барыта кыайан сырдатыллыбата. Түмүктээн эттэххэ, оскуолаҕа оҕо орто үөрэҕи таһынан, тыа сирин олоҕор идэни ылан, бэлэмнээх тахсарыгар олус үчүгэй усулуобуйа тэриллибит. Манна Чурапчы улууһуттан эрэ буолбакка, атын сиртэн кэлэн эмиэ үөрэниэххэ сөп. База толору эппиэттиир, интэринээккэ олордоллор. Оскуола кэлэктиибэ кэлэн үөрэнэргитигэр ыҥырар.
Алексей СЛЕПЦОВ.