Ньурба улууһугар «Ньурба көмүс күһүнэ» диэн үгэс буолбут, сылын аайы ыытыллар литературнай тэрээһин быйыл кэҥээн, улуустааҕы аан бастакы литература уонна кинигэ бэстибээлэ икки күн устата ньиргиччи, сүрдээх тэрээһиннээхтик ыытылынна.
Бэстибээл быйыл төрөөбүтэ 110 сыла бэлиэтэммит саха биллэр судаарыстыбаннай диэйэтэлэ Семен Сюльскэй, Ньурба сиригэр төрөөбүт-үөскээбит суруйааччы Степан Федотов, саха биир бастакы Хоһоон куота Варвара Потапова, учуонай, бөлүһүөк, хоһоон айааччы Ксенофонт Уткин-Нүһүлгэн, биллиилээх драматург, суруйааччы Иннокентий Дмитриев-Сиэн Чолбодук бэлиэ дааталарыгар ананан уонна туспа куоластаах поэт, суруналыыс Николай Харитонов-Николай Чуор «Ньурба вальса» диэн хоһооно ырыа буолбута 45 сылын чэрчитинэн ыытылынна.
«Бичик» национальнай кыһа мэлдьи бииргэ үлэлэһэр ааптардарын – Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлэ, норуот поэта Иван Васильевич Мигалкины уонна Саха сирин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, «Кэскил» хаһыат эрэдээктэрэ Евдокия Семеновна Иринцеева-Огдону кытта делегациянан тэрээһиҥҥэ көхтөөхтүк кыттан кэллилэр.
Бэстибээл туһунан санаатын «Бичик» национальнай кыһа генеральнай дириэктэрэ Август Егоров маннык үллэһиннэ:
— Дойдубут тэбэр сүрэҕэр Москваҕа Кыһыл болуоссакка сылын ахсын ыытыллар кинигэ бэстибээлиттэн кыым саҕыллан, биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр кинигэ бэстибээлин иккис төгүлүн тэрийэн ыыттыбыт. Кыым уота күөдьүйэн, дьоҥҥо кинигэҕэ уонна ааҕыыга тапталы иитиэхтиир-иҥэрэр маннык тэрээһиннэр аны улуустарбытыгар, үтүө үгэскэ кубулуйан, ыытыллан иһиэхтэрэ диэн эрэл санаалаахпыт. Ол курдук, былырыын маннык бэстибээл Өлөөҥҥө тэриллибитэ, быйыл Саха сирин биир кэрэ-бэлиэ улууһугар Ньурбаҕа ыытыллыбыта сүрдээх үчүгэй.
Ньурбаҕа «Көмүс күһүн» диэн литература күннэрэ ыытыллар буолбута 20-чэ сыл буолла. Мин култуура департаменын салайааччытыгар Розалия Тихоноваҕа бу тэрээһини бэстибээл быһыытынан ыытарга этии киллэрбиппэр сүрдээҕин сэргээн, оннук хабааннаахтык тэрийэргэ быһаарбыта. «Кыһыл болуоссат» кинигэ бэстибээлин сүрүн уратыта диэн аһаҕас халлаан анныгар уонна кыттааччыларга буор босхо тэриллэн ыытыллыыта буолар. Ньурбаҕа бу кэмҥэ төһө да халлаан тымныйдар, үгүс тэрээһин таһырдьа буолан ааста: Дьиикимдэҕэ, Сүлэҕэ, Убайааҥҥа уонна Ньурбаҕа бэйэтигэр. Дьокуускайтан, Сунтаартан тиийэ ыалдьыттар кэлбиттэр, нэһилиэктэртэн элбэх кыттааччы баар. Онон улуустар икки ардыларынааҕы таһымнаах кинигэ бэстибээлэ буолан ааста диэн этиэххэ сөп.
Кэнники икки сылга кэтээн көрөрбүтүнэн, Ньурба улууһа саамай ааҕар улуус кэккэтигэр киирдэ. Ону биһиги кинигэ атыытынан, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн алта улууска маҕаһыыннардаахпыт, уонна бибилэтиэкэлэр дааннайдарынан тэҥнээн көрөбүт. Ол түмүгүнэн өрөспүүбүлүкэбит үрдүнэн саамай элбэх кинигэни атыылаһар, ааҕааччыга тиэрдэр-тарҕатар бу улуус буолар. Ол иһин быйыл Ийэ тыл уонна сурук-бичик күнүгэр Опера уонна балет тыйаатырыгар ыытыллар үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын иһинэн үлэлиир Тыл политикатыгар сүбэ уонна «Бичик» кыһа быһаарыытынан Ньурба улууһугар «Саамай ааҕар улуус» диэн үрдүк аат иҥэриллэн турар. Ону тэҥэ Ньурба улууһугар хас да тэрээһиҥҥэ сылдьан илэ харахпынан көрөн, эт кулгаахпынан истэн, кинилэр ыытар үлэлэрин биһириибин, хайгыыбын. Биир өттүнэн, кэлиҥҥи кэмҥэ Ньурбаттан сүрдээх элбэх суруйааччы үүнэн таҕыста. Холобура, Галина Томская-Айыына, Май Емельянов, Баһылай Нехоруков-Дылбаны, Ангелина Данилова уо.д.а. Быйылгы биһиги арыйыыбыт Ньурба улууһуттан Дмитрий Пономарев диэн суруйааччы буолла. Кини литератураҕа, мин санаабар, уратытык, түргэнник, дохсуннук киирдэ. Кини сэһэннэрин, кэпсээннэрин хомуурунньугун таһаарбыппыт. Сүрдээх ааҕыллымтыа, уран хомоҕой тылынан суруллубут айымньылар диэн бэлиэтиибит.
Уруккуттан даҕаны Ньурба улууһуттан талааннаах, ураты суоллаах-иистээх суруйааччылар үүнэн-сайдан тахсыбыттара. Степан Федотов, Прокопий Чукаар, Сиэн Чолбодук, Варвара Потапова, Клара Васильева, Ксенофонт Уткин, Николай Чуор о.д.а. «Ньурба уоттара» диэн урут тэриллибит литературнай түмсүү уота умуллан хаалбакка, билигин даҕаны ньиргиччи үлэлии олорор. Онон туһааннаах эйгэ, үтүө үгэс баар. Ньурба улууһугар дьон элбэхтик ааҕарын биир төрүөтэ итиниэхэ сытар диэн көрөбүн. Иккиһинэн, ааҕыы үтүө үгэһин ыһыктыбакка илдьэ сылдьаллар. Литературнай түмсүүгэ балачча элбэх көхтөөх эдэр ыччат баар эбит. Үсүһүнэн, Ньурбаҕа бэйэлэрин урут олорон, айан-тутан ааспыт, билигин даҕаны айа-тута сылдьар дьоннорун, ыччаттарын сүрдээҕин өйүүллэр, үрдүктүк туталлар эбит диэн санааҕа кэллим. Онон ааҕыыга дьулуурдара уостубат, айар-тутар баҕалара ханныбат.
Ньурба улууһун дьаһалтатыгар, баһылык АлексейИннокентьевка, баһылыгы солбуйааччы Анна Улароваҕа, култуура департаменын салайааччытыгар Розалия Тихоноваҕа уонна Ньурба улууһун дьонугар-сэргэтигэр «Бичик» национальнай кыһа, ааптардарбыт уонна тус бэйэм истиҥник махтанабыт. Икки күннээх литература уонна кинигэ бэстибээлигэр үөрэ-көтө кыттан кэллибит. Икки күн устата туох да сүрдээх тэтимнээхтик, быыстала суох дьулурҕатык киэҥ-дириҥ ис хоһоонноох араас тэрээһин ыытылынна, бииртэн биир кэрэхсэбиллээх умнуллубат түгэн буолан ааста.
Сэмэн Сюльскэй диэн уруккута умнулла сылдьыбыт биһиги биир дойдулаахпыт, Ньурба чулуу уолун 110 сааһын бэлиэтээтибит. Сюльскэй норуотугар саамай улахан үтүөтэ, хорсун гражданскай быһыыта диэн, мин санаабар, кини 1938 сыллаахха, репрессия өрөгөйдөөн турар кэмигэр, үөрэҕирии эйгэтин салайан олорон, учууталлары көмүскээн туруулаһыыта буолар. Кини кыыһа, биллэр уопсастыбаннай диэйэтэл Наталья Посельская аҕатын үйэтитии үлэтин саҕалаабытын билигин сиэнэ Сергей Августович Сюльскэй уонна Семен Семенович оҕолоро, Ньурба улууһа салҕаан, Ньурбаҕа дьоһун тэрээһиннэр буоллулар. Кини төрөөбүт алааһыгар тахса сырыттыбыт. Онно хомоҕой хоһоон ааҕылынна, үтүө тыл этилиннэ, алгыс ананна.
Дьиикимдэ нэһилиэгэр Степан Федотов, Ньурбаттан аан бастакынан Суруйааччы сойууһун чилиэнэ буолбут, бэйэтин кэмигэр таһаарыылаахтык үлэлээбит, уус тыллаах суруналыыс уонна суруйааччы, төрөөбүт алааһыгар тиийэн литература уонна кинигэ бэстибээлин арыйдыбыт. Төһө да тымныы, тыаллаах, сөрүүн күн турбутун иһин, дьон тоҕуоруһа мустуута, санаата көтөҕүллүүтэ кинилэр биир дойдулаахтарын ис сүрэхтэн үрдүктүк туталларын, ытыктыылларын бэлиэтэ буолла. Үтүө, истиҥ эйгэттэн сүрэхтиин-быардыын сылаанньыйан астынныбыт. Дьиикимдэлэр Степан Федотов төрөөбүт алааһыгар наһаа да үчүгэй комплекс тутан таһаарбыттар: балаҕаннаах, күрүөлээх-хаһаалаах, ааркалаах, Суруйааччы ыллыга диэн аллеялаах, онно сынньанар ыскаамыйалардаах, кини хоһоонноро маска кыһыллан оҥоһуллубут өйдөбүнньүктээх.
Салгыы Олоҥхо дьиэтигэр айар куттаах дьон уонна «Ньурба уоттара» түмсүү чилиэннэрэ кыттыылаах истиҥ-иһирэх, кэрэ литературнай киэһэ буолан ааста. «Ньурба уоттара» түмсүү чилиэннэрэ бэйэлэрин айымньыларын аахтылар, билиһиннэрдилэр, ону норуот суруйааччыта Иван Мигалкин тутатына хас биирдии киһи айымньытын ырытан, сүбэлээн-амалаан биэрдэ.
Бэстибээл иккис күнүгэр Убайааҥҥа саха биир бастакы поэт дьахтарын Варвара Потапова тэлгэһэтигэр, олорбут дьиэтигэр-уотугар тиийдибит. Дьиэтэ музей быһыытынан оҥоһуллубут. Онно поэтесса туттубут маллара чөкө ууруллан тураллар: бэчээттээбит массыыната, суруйбут уруучукалара, иһитэ-хомуоһа, о.д.а. Тэлгэһэҕэ тахсан, Ньурбатааҕы көһө сылдьар драмтеатр артыыстара Варвара Потаповаҕа аналлаах дууһа кылын таарыйар, куту-сүрү өрүкүтэр дьүһүйүүлэрин бары олус долгуйа иһиттибит. Варвара Потапова кинигэтин инникитин аудио барыйаанын, хайаан даҕаны бу артыыстарга хоһооннорун аахтаран, оҥорбут киһи диэн санааҕа кэллибит.
«Таптал» скверигэр Николай Чуор «Ньурба вальса» диэн ырыата ылламмыта 45 сылыгар аналлаах тэрээһин эмиэ сүрдээх өрө көтөҕүллүүлээхтик ыытылынна. Зоя Ильинична Потапова, Николай Чуор кэргэнэ, вальс тылыгар ырыа матыыбын суруйбут Владимир Литвинов кытта кэлбиттэрэ тэрээһини киэргэттэ. Ол кэнниттэн Олоҥхо дьиэтигэр детектив жанрыгар 4 кинигэтэ тахсан, киэҥ сэҥээриини ылбыт ааптарбыт – уруккута милииссийэ полковнига, холуобунай розыскаҕа өр сылларга үлэлээбит, тус бэйэтэ 300-чэ өлөрүүнү арыйбыт Виталий Егоров «Адыаччы аймалҕана» диэн кинигэтин сүрэхтэниитэ буолла. Ньурбаҕа баар аймахтара, учууталлара, бииргэ улааппыт оҕолоро истиҥ-иһирэх ахтыы, санаа атастаһыытын киэһэтин оҥордулар. Виталий Михайлович хайдахтаах курдук кинилэри соһуппутун, ааҕааччыга тиийимтиэ уус-уран тыллааҕын туһунан кэпсэтии таҕыста. Маннык дьоһун кинигэ сүрэхтэниитин тэрийсибит Капиталина Михайловна Егороваҕа, Виталий Михайлович эдьиийигэр, истиҥник махтанабыт. Виталий Егоров быйылгы «Ааҕар Саха сирэ» кинигэ бэстибээлигэр «Сыл дебюта» диэн анал номинацияны ылан турар. Чахчы даҕаны кини саха литературатыгар сүрдээх сонуннук, дохсуннук киирдэ. Өссө даҕаны ааҕааччыларын үөрдүө диэн эрэнэ күүтэбит.
Онтон истиҥ-иһирэх баҕа санааларынан, алгыс тылынан, Сунтаартан кэлбит үтүө-мааны ыалдьыттар этиилэринэн бэстибээл киэҥ Ньурбаҕа, күөх Ньурбаҕа сүрдээх үчүгэйдик түмүктэннэ.
Онон мин өссө төгүл махтанабын Ньурба улууһун дьаһалтатыгар, чуолаан улуус култуура департаменын салайааччытыгар Розалия Тихоноваҕа уонна, биллэн турар, бэйэм кэлэктиибим үлэһиттэригэр. Бу «Ньурба көмүс күһүнэ» улуустааҕы литература уонна кинигэ I бэстибээлэ үрдүк таһымнаахтык ыытылларыгар биһиги эмиэ бэйэбит кылааппытын киллэрдибит. Онон өрөспүүбүлүкэбит саамай ааҕар улууһугар тиийэн, өссө төгүл бу улуус дьоно-сэргэтэ ааҕыыга, литератураҕа, кинигэҕэ чугастарын илэ харахпытынан көрөн, эт кулгаахпытынан истэн астынан, дуоһуйан кэллибит.
Салгыы кыһа сүрүннүүр эрэдээктэрэ Валерий Луковцев кэпсиир:
– Биһиги бу бэстибээл чэрчитинэн ыытыллыбыт маннык улахан тэрээһиннэргэ кыттыыны ылбыппытынан сүрдээҕин астынныбыт, тэрийээччилэргэ барҕа махталлаахпыт. Билигин даҕаны тыа сиригэр олорор оҕо-ыччат, дьон-сэргэ кинигэни, литератураны сэҥээрэллэрин көрөн-билэн үөрдүбүт. Ньурба дьоно-сэргэтэ, төһө даҕаны быыбар араас түгэннэрэ баар буолбуттарын иһин, иитэр-аһатар Бүлүү эбэлэрэ киртийэн турарын иһин, олоххо, кэрэҕэ, сайдыыга-үүнүүгэ тардыһыылара, ыччакка-оҕоҕо үтүө холобурдарын көрдөрөргө дьулуурдара улахан эбит диэммит биһиги сүрдээҕин биһирээтибит. Сотору кэмнээххэ диэри быыбар айдаанын содулугар хайдах эрэ арҕам-тарҕам, атарахсытылла быһыытыйа эҥин сылдьыбыт курдук улуус олохтоохторо наһаа түмсүүлээхтэрин, үлэҕэ-хамнаска, араас култуурунай-духуобунай тэрээһиннэргэ олус көхтөөхтөрүн хайгыы көрдүбүт.
Бэстибээл биир үтүө түгэнинэн Семен Сюльскэй туһунан олохтоохтор бэйэлэрин күүстэринэн туруорбут, оҥорбут «Сүүлүскэй норкуом» диэн документальнай киинэлэрин сүрэхтэниитэ буолла. Бу Саха сирин историятыгар дьоһун миэстэни ылар судаарыстыбаннай диэйэтэл, бэйэтин кэмигэр үөрэх сайдыытыгар олохтоохтук үлэлээн, улахан хамсааһыны оҥорон испит уонна саха классик суруйааччыларын нэһилиэстибэтин көмүскээһиҥҥэ күүскэ турунан, онтон тэптэрэн даҕаны эдэр сааһыгар хомолтолоохтук өлбүт саха биир саарынын олоҕун, үлэтин сырдатар сүрдээх үчүгэй киинэ буолбут эбит диэн үрдүктүк сыаналаатыбыт, көрөн долгуйдубут. Кини олоҕун, үлэтин сырдатар баай ис хоһоонноох хаартысканан быыстапканы Ксенофонт Уткин-Нүһүлгэн аатын сүгэр улуустааҕы норуоттар доҕордоһууларын түмэлэ, саҥа салайааччы Анна Туманова уонна Борис Борисов кыайа-хото тутан тэрийбиттэрэ олохтоохтор-ыалдьыттар улахан интэриэстэрин тарта. Бу курдук Күөх Ньурба, Киэҥ Ньурба сирэ, дьоно-сэргэтэ бэйэтин талааннарын, ытык дьонун-сэргэтин кэриэстиир эбит диэн ааспыт историятыгар, дьонугар-сэргэтигэр биһиги ытыктабылбыт, сүгүрүйүүбүт өссө улаатта. Кинилэр үлэһиттэрин, тэрээһиннээхтэрин, өбүгэ сиэринэн олус ыалдьытымсахтарын өссө төгүл көрдөрдүлэр. Бу тэрээһиннэр тустарынан наһаа сырдык, чаҕылхай өйдөбүл биһиэхэ хаалла, инники бииргэ үлэлээһиҥҥэ саҥа араас санаа арылынна, этии киирдэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлэ, норуот поэта Иван Мигалкин маннык этэр:
– Ньурба улууһун салалтата уонна «Бичик» национальнай кыһа бэстибээли олус айымньылаахтык тэрийэн ыыттылар. Мин санаабар, тэрээһиннэр үрдүк таһымнаахтык аастылар. Ньурбаттан тахсыбыт суруйааччылар олорбут сирдэринэн, суруналыыс, суруйааччы Степан Федотов төрөөбүт-үөскээбит Дьиикимдэтинэн, саха биир бастакы дьахтар поэта Варя Потапова үүммүт Убайаанынан, поэт Николай Харитонов-Чуорга анаммыт «Таптал» скверинэн сырыттыбыт. Бэстибээл уратыта диэн олохтоохтор эрдэттэн бэлэмнэнэн, кинигэни таптыылларын, ааҕалларын туоһулаан көхтөөхтүк кыттыылара буолла. Уопсайынан, маннык улуустарга «Бичик» ыытар эбэтэр кыттар тэрээһиннэрэ өрүү сэргэхтик бараллар. Ону мин суруйааччы хараҕынан көрдөхпүнэ, бу нэһилиэнньэҕэ билигин кинигэни аахпат кэмҥэ бичиктэр маннык үлэлэһэн, улуустарынан сылдьан саха ааҕааччытыгар литература суолтатын, кинигэни кытта доҕордоспут киһи өлөн-охтон биэрбэтин туһунан сырдатар үлэ ыыталлара хайҕаллаах. Уонна бэстибээл кэмигэр олохтоохтор кинигэ кыһата таһаарбыт бородууксуйатын хамаҕатык атыыластылар. Бу буолар киһи, кинигэ уонна үйэлээх доҕордоһуу, үйэлээх чиҥ билии төрдө-төрүөтэ.
Маны сэргэ этиэм этэ: тэрээһин барыта лоп курдук чааһынан, биир тэҥнээхтик ыытыллан истэ. Өрөспүүбүлүкэ оһуохайга Дархан этээччитэ Розалия Тихонованы сатабыллаах салайааччы быһыытынан көрдүм. Хас улуус аайы сорох кыаллыбат итэҕэстэр син биир баар буолаллар. Оттон кини ылсыһан тэрийбит дьаһаллара барыта санаа хоту наһаа үчүгэйдик, тэрээһиннээхтик баран иһэллэр.
Мин ийэм аҕата Ньурба буолан, быһыыта, бу ыраах айаннарга олус сэргэхтик сырыттым. Өрүү Чомууттартан хаан тардар улууһум – эһэм дойдута буолар. Бэйэтин үтүө айылҕатынан мэлдьи араҥаччылыыр курдук.
Саха сирин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, «Кэскил» хаһыат эрэдээктэрэ Евдокия Иринцеева-Огдо санаатын үллэстэр:
– «Ньурба көмүс күһүнэ» улахан тэрээһин эбит диэн сыаналаан кэллим. Былырыын Бүөтүр Тобуруокап «Көмүс күһүнүгэр» сылдьан сыллата ыытыллар тэрээһин үчүгэйдик кыаҕырбыт, улахан таһымҥа тахсыбыт диэн көрбүппүт. Бу Ньурба бэстибээлэ ураты буолла. Суруйааччыларын, поэттарын олорбут, үлэлээн ааспыт сирдэринэн, музейдарынан, оннооҕор поэзия аллеятынан хааман, бу суруйар эйгэҕэ сылдьар дьоҥҥо наһаа туһалаах сырыы уонна интэриэһинэй кэпсэтиһии-ипсэтиһии таҕыста диэн үөрэбин. Бастатан туран, Ньурбаҕа литературнай түмсүү наһаа күүскэ сайдыбыт, «Ньурба уоттара» диэн түмсүүгэ элбэх киһи баар эбит диэн көрдүм уонна, үчүгэйэ диэн, эр дьон да, дьахталлар да бааллар. Мин наһаа үөрдүм эдэр суруйааччы уолаттар баалларыттан, сахалыы, нууччалыы суруйаллар эбит. Хайдах эрэ наһаа үчүгэй дорҕоонноох хоһооннордоохтор. Бэлиэтиэм этэ Марик Тойтонову, Михаил Булкины, ону кытта сиппит хоһоонноох ааптардар эмиэ бааллар. Маны сэргэ прозаҕа холонор, суруйар ааптардары кытта билистибит, инникитин үлэлэһиэх буоллубут.
Саамай кылаабынайа, маннык көрсүһүүлэргэ киһи киһини кытта билсэр, алтыһар, онтон тэптэн салгыы араас кэскиллээх былаан, үлэ тахсар. Мин, холобура, оҕо хаһыатыгар үлэлиир киһи быһыытынан, тугу гыныахпын, хайдах үлэлиэхпин сөбүн чуо кэпсэтэн кэллим, ол миэхэ улахан туһа.
Литература, кинигэ эйгэтигэр олохпут устуоруйатын оҥоро сылдьааччылар – бу бичиктэр. Ону сыаналыыр дьон баарыттан мин наһаа үөрдүм. Дьон билэр, киэн туттар, ааҕар эбит диэн түмүккэ кэллим.
«Бичик» НКК пресс-сулууспата