Бэс ыйын 20-21 күннэригэр Нам улууһугар өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо ыһыаҕа буолаары турар. Онон сибээстээн, ааспыт нэдиэлэҕэ өрөспүүбүлүкэ суруналыыстарын десанын тэрийдилэр. Суруналыыстар биллиилээх олоҥхоһут Прокопий Ядрихинскай — Бэдьээлэ аатын сүгэр Олоҥхо дьиэтигэр улуус баһылыга Юрий Слепцову, баһылыгы бастакы солбуйааччы Николай Соловьеву, Улуус мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ Иван Попову, Олоҥхо ыһыаҕын дириэксийэтин салайааччыта, Намнааҕы олоҥхо ассоциациятын бэрэссэдээтэлэ Иван Новиковы кытта көрүстүлэр.
edersaas.ru
Тутуу
Сыллата ыһыаҕынан сибээстээн, балачча тутуу барар. Намнар бэйэлэрэ бэртээхэй Олоҥхо дьиэлээхтэр эбит. Маны саҥардар итиэннэ аттыгар саха балаҕанын тутар баҕа санаалаахтар. Ыһыах ыытыллар миэстэтигэр (пааркаҕа) икки улахан туос ураһаны тутар былааннаахтар. Ону таһынан атын тутуулар, баар эбийиэктэри саҥардыы, тупсарыы, суол оҥоһуута – улууска ааҕан ситиллибэт үлэ барар.
Сыыппаралар
50 олоҥхоһут кыттыаҕа
51 култуура тэрээһинэ былааннанар
11 кинигэни таһаарыахтара
1 хаартысканан альбому бэлэмниэхтэрэ.
Аал Луук Мас
Ыһыах биир кэрэ көстүүтүнэн Аал Луук Мас буолар. Кэрэ көстүүнү куонкурустаһыы түмүгүнэн “Уран” устуудьуйа олоххо киллэрэр буолбут. Санатан эттэххэ, кинилэр сыллата дьон хараҕын манньытар ураты Аал Луук Мастары айан таһаараллар. Быйылгы хайдах быһыылаахтык оҥоһуллара кистэлэҥ. Арай, үрдүгэ 17 миэтэрэ, диаметра 6 миэтэрэ диэн биллэр.
Үлэ күөстүү оргуйар
Архитектордар Нам кыраныыссатыттан саҕалаан, Нам сэлиэнньэтигэр диэри улуус көстүүтүн тупсарарга саҥалыы көрүүлэри бырайыактыыллар. Бу ый бүтүүтэ барыта силигин ситиэхтээх дэһэллэр. «Билигин нэһилиэктэри кытта үлэ барар. Ханнык нэһилиэк ханнык улууһу көрсүөхтээҕин, чопчу хайа эбийиэк тутуутугар көмөлөһүөхтээҕин, куонкуруһу ыытыахтааҕын барытын быһааран олоробут.
Биир дойдулаахтарбыт, норуот маастара Анна Зверева, Мария Габышева Намҥа миэстэтигэр тахсан, саха таҥаһын, аһылыгын кэпсиир сэминээрдэри ыыттылар”, — диэн улуус баһылыга Юрий Слепцов билиһиннэрэр.
Ойуунускай тырыбыната уонна “саҥарар тииттэр”
Нам киинигэр Былатыан Ойуунускай тыл эппит тырыбыната баар. Тырыбына аттыгар урут тоҕус сэргэ турара үһү. Намнар быйыл ол сэргэлэри чөлүгэр түһэрэр санаалаахтар.
Кылгастык история быыһын сэгэттэххэ, “Ойуунускай тырыбыната” – намнар биир ытыктыыр сирдэрэ. Улуустааҕы хамыыһыйа сонуну киэҥник тарҕатар сириэстибэлэри кытта үлэни сүрүннээччитэ Майя Софронова: “Ойуунускай 1937 сыллаахха Нам улууһун олоҥхоһуттарын барытын түмэн, Саха сирэ тэриллибитэ 15 сылын бэлиэтээбиттэр. Ити улахан тэрээһини бүгүн саһарбыт хаартыска кэрэһилиир. Ити сыл Нам улууһугар “саҥарар тииттэр” диэн норуот ааттаабыт бастакы араадьыйа-трансляциялара оҥоһуллубуттар. Уһун күнү быһа араадьыйанан олоҥхолообуттара үһү. Ол реконструкциятын уонна хаартыскатын биир түгэн гынан Ыһыахха киллэрэр соруктаахпыт», — диэн ураты сонуну иһитиннэрдэ.
Ыһыах уратыта
Хас биирдии олоҥхо ыһыаҕар дьон туох эрэ саҥаны, уратыны, сонуну көрдүүр. Бу да сырыыга намнар эмиэ итини ситиһэргэ үлэлэһэллэр. Ол курдук, Гуманитарнай чинчийии институтун учуонайдара былырыын Нам улууһун нэһилиэктэрин кэрийэн, эспэдииссийэни ыыппыттар. Ол түмүгүнэн олоҥхо историятыгар сыһыаннаах матырыйаалы түмэн, кинигэ таһаарыахтаахтар эбит. Анал бөлөх ол кинигэ матырыйаалларынан сценарий торумун бэлэмнээбит.
Иккис сүрүн уратытынан, пааркаларыгар Нам улууһун биллиилээх олоҥхоһуттарын, худуоһунньуктарын, суруйааччыларын ааттарынан аллеялары арыйар соруктаахтар.
Үсүһүнэн, Эҥсиэли хочотуттан, Нам оҕонньортон саҕалаан, биллэр-көстөр дьоннорун туһунан ыалдьыттарга билиһиннэрэр санаалаахтар.
Кыбытык тигии
Урукку өттүгэр “ыһыах истиилэ” диэн тылы истэ иликпин. Баҕар, мин кулгааҕым таһынан ааспыта эбитэ дуу. Намнар дьон өйүгэр-санаатыгар хаалар тэрээһини толкуйдуурга кыһаллаллар. Маныаха кинилэр биир дойдулаахтара, норуот маастардара Анна Зверева, Марфа Новгородова көмөлөрүнэн ыһыах истиилинэн — кыбытык тигиини тобулбуттар. Бэртээхэй толкуй! Саха былыр-былыргыттан таҥалай, кыбытык тигиилээҕэ. Кыбытыктаах араас футболкалар барыйааннарын айан эрэллэрин суруналыыстарга көрдөрдүлэр. Онон ыһыах киэргэтиитин барытын биир истиилинэн оҥорор былааннаахтар.
Маллаах иһиккэ – Ньургун Боотур
Биһиги тиийиибитигэр улуус тарбахтарыгар талааннаах дьоно Олоҥхо дьиэтигэр мустан, маастар-кылаастары ыыта олороллоро. Манна ким суоҕуй?! Туоһунан тигээччи, тимир ууһа, күөсчүт, ситии хатааччы… Ааҕан ситиллибэт. Ыһыаҕынан сибээстээн, Тамара, Валентин Васильевтар улахан маллаах иһити тикпиттэр итиэннэ бырааттарын, Нам улууһун Хатырыгыттан төрүттээх, үгүс кинигэлэр ааптардара, талааннаах худуоһунньук Иннокентий Пестрякову кэриэстээн, олоҥхоҕо анаммыт үгүс үлэлэриттэн “Ньургун Боотуру” талан ойууга түһэрбиттэр. “Бу иһити икки ый курдук тиктибит. Барыта былыргылыы тигии. Уруккулар эмиэ сурааһын уруһуй диэн түһэрэллэр эбит. Уруһуйдаан баран, мүлтүгүр тимиринэн ыга баттааммыт түһэрдибит. Ол кэнниттэн кырааскалаан баран сотуллар, уруһуйа хаалар. Дьон сүрүннээн ыаҕайаны сакаастыыр. Сир аһа буорту буолбат, ууламмат. Табыгастаах буоларын курдук туоһунан тутаахтыыбыт. Манна убаҕас аһы да кутуохха сөп. Тэстибэт. Оттон бу сүктэр кыыс хоппотун Мандар Уус кинигэтиттэн оҥордубут. Саамай үлэтэ – ситии хатыыта. Онон иккиэн көмөлөөн кыайа-хото тутабыт. Туоһу айылҕаттан көрдөһөн, сиэри-туому барытын тутуһан хастыыбыт”, — диэн Валентин Титович кылгастык кэпсиир.
Людмила ПОПОВА, «Саха сирэ” хаһыат, edersaas.ru
Семен АРГУНОВ, Иннокентий ИВАНОВ уонна ааптар хаартыскаҕа түһэриилэрэ.