Саас-күһүн куска-хааска сааланар дьон кыптыый кынаттаах сылтан сыл аҕыйаан иһэрин бэлиэтииллэр. Ол төрдө-төрүөтэ туохханый? Бу туһунан Ирбэт тоҥ биологическай проблемаларын институтун эдэр орнитолог-учуонайа, биология билимин хандьыдаата Евгений Шемякинныын кэпсэттибит.
Саа уонна ыарыы садаҕалыыллар
— Евгений Владимирович, эн көтөр бииһин ууһун анаан чинчийэр буоллаҕыҥ. Хаһыс сылгын дьарыктанаҕын?
— Маннааҕы университет биологическай-географическай факультетын 2011 сыллаахха үөрэнэн бүтэрэн бараммын, аспирантураҕа 3 сыл үөрэммитим. Ол кэмтэн ыла дьарыктанабын. Үлэбин Алдан хайалаах сиригэр көтөрдөр тарҕанан олохсуйууларыгар суруйан көмүскээбитим. Дьиҥэр, мин барабыайдыҥылар этэрээттэрин чинчийиигэ идэтийэбин.
— Куспут тоҕо, туохтан аҕыйыырый?
— Ол төрүөтэ элбэх. Бастатан, биллэн турар, бултааһынтан. Иккиһинэн, кус айанныыр-сылдьар суолун уларытар. Оннооҕор, саас хайдах күн-дьыл турарыттан тутулуктанан, сиргэ-ууга түспэккэ, үөһэнэн ааһан хаалыан сөп. Дьон оччоҕо “кус кэлбэтэ, суох” дии саныыллар. Саха сиригэр кус араас көрүҥэ соҕуруулуу-илиҥҥи Азия дойдуларыттан кэлэн сайылыыр. Холобур, Саха сирин арҕаа өттүгэр, Бүлүү өрүс сүнньүнээҕи улуустарга — Индияттан, киин уонна илин эҥэрдээҕи улуустарга — Дьоппуон сириттэн. Саамай улахан кыһалҕа – вирусология. Биһиги быйыл сааскыттан Новосибирскайдааҕы клиническэй уонна экспериментальнай медицина институтун кытта бииргэ үлэлээн, кустарга уонна чөкчөҥөлөргө көтөр тумуута тарҕаныытын чинчийэн-үөрэтэн эрэбит.
Саха сиригэр көтөр тумуута баар
— Бастакы түмүктэр тугу көрдөрдүлэр?
— Быйыл күһүн кустары, чөкчөҥөлөрү уонна хоптолору тыыннаахтыы тутан, эмэһэлэриттэн мазок ылан, пробалары хомуйдубут. Манна сыһыаран эттэххэ, өлбүт көтөргө вирус икки эрэ күн олорор. Оттон тыыннаах, чуолаан, айылҕа көтөрүгэр тыыннааҕын тухары сылдьыһар. Экспресс-анаалыс түмүгэ көрдөрбүтүнэн, 4 чыккымайга көтөр тумуутун вируһа баара биллибитэ. Кэлин онно эбии 3 чыккымайга көһүннэ. Биһиги, сүнньүнэн, Нам улууһун Түбэтигэр Үрүҥ Күөллээҕи заказникка тахсан үлэлиибит уонна Дьокуускай куорат тулатынааҕы күөллэргэ хомус быыһыгар тыыннаахтыы тутар-хаайар сиэккэ тэриллэри туруортуубут. Дьиктитэ диэн, сааскы пробаларга көстүбэтэ. Сайын манна кэлэн үөскээбит кустартан булулунна. Ол аата тумуу вируһа бэйэбит сирбитигэр-уоппутугар баар буолуон сөп…
— Киһиэхэ төһө кутталлааҕый?
— Нам Үрүҥ Күөлүттэн көстүбүт көтөр тумуута киһиэхэ куттала суох штаммнаах. Маннык ыарыыга оҕо-ыччат көтөр ордук сутуллар уонна, үксүн, ийэтин иһигэр сылдьан, ситэ үөскээбэккэ-сайдыбакка өлөр. Ону таһынан, бу ыарыы дьиэ көтөрүгэр тарҕаннаҕына, олус сэрэхтээх: имири эһиэн сөп. Айылҕаҕа сылдьар көтөр иммунитета күүстээх буолан, бэйэтэ ыалдьыбат, олорорун тухары илдьэ сылдьан атыттары сутуйар, тарҕатар.
— Вирус баарын хайдах быһаардыгыт?
— Хомуйбут пробаларбытын азокка уган, Новосибирскайга бииргэ үлэлэһэр институппут лабораториятыгар ыытан иһэбит. Онно куурусса үөскэҕэр (сымыытыгар) киллэрэн, кэтээн көрөн-чинчийэн, вирус баарын-суоҕун быһаараллар. Быйыл күһүн Соҕуруу Кэриэйэттэн учуонайдар кэлэн эмиэ матырыйаал хомуйан бардылар. Кинилэр вируһу буларга анал үчүгэй аппарааттаахтар. Саха сиригэр итинник тэрилбит суох.
— Дьааҥыга быйыл сайын биир күөлгэ элбэх хопто оҕотун өлүгэ көстүбүтэ. Ол көтөр тумуутун кытта ситимнээх буолбатаҕа буолуо дуо?
— Биһиэхэ, орнитологтарга, проба биэрбэтэхтэрэ. Эппитим курдук, тумуу вируһа өлбүт көтөргө икки күн кэнниттэн сүтэр. Онон, Дьааҥыга тахсыбыт түбэлтэҕэ вирус баарын сабаҕалыахха эрэ сөп буолуо.
Кыһыл кинигэҕэ уйус киириэҕэ
— Мороду ахсаана кэлиҥҥи сылларга биллэрдик эбилиннэ дииллэр. Туохтан сүтэ сылдьыбытай? Сорох кэпсээнинэн, ристэрин сиирин иһин кытайдар соруйан дьааттаабыттара диэн буолар…
— Мороду, сүрүннээн, Кэриэй сиригэр кыстыыр. Ол иһин соҕуруу кэриэйдэр мородунууонна моонньоҕону анаан чинчийэллэр. Саха сиригэр кэлэ сылдьыбыт сыаллара ити. Кинилэр мороду ахсаана элбээбитин бэлиэтииллэр, риһи кураанах кус, ол иһигэр мороду, сиир. Көтөр кыстыгар анаан рис үүнүүтүн 10 бырыһыанын бааһынаҕа хааллараллар эбит. Мороду эстэ сылдьыбыт төрүөтэ – көтөр тумуутуттан. Мунду курдук кыра балыгы сиир, ол балыктан сутуллубут. Оттон кытайдар кустары соруйан дьааттыылларын туһунан кэпсээн быһаарыыта арыый атын: риһи сиир үөнү дьааттаабыттарын кэнниттэн ол үөнү сиэн сүһүрбүттэр диэн сабаҕалааһын баар. Кытайга аҕыйах сылтан бэттэх кустааһын бобуллан турар. Маннык дьаһал инникитин кус ахсаана эбиллэригэр сабыдыаллыа дии саныыбын.
— Эстэр уһукка тиийбит кус баар дуо?
— Саха сирин Кыһыл кинигэтин бу сыл бүтүүтүгэр эбэтэр кэлэр сылга сөргүтэн таһаарарга былаанныыллар. Онно, орнитологтар этиилэринэн, уйус (нууччалыы аата “касатка” диэн) киириэхтээх.
— Мородуттан ураты эбиллэр суолга үктэммит көтөрдөөхпүт дуо?
— Ураанай (лысуха) сүтэ сылдьан баран, кэлин дьон хараҕар элбэхтик көстөр буолла. Бэл диэтэр, быйыл Дьокуускайга иккис Үрүҥ Күөлгэ сайылаата. Кини аймаҕа «камышница» диэн урут Саха сиригэр кэлбэт уу көтөрө Хатаска хомус быыһыгар уйаланан, сымыыт баттаан таһаарбытын кэллиэгэлэрим буллулар. Уус Алдаҥҥа Баатаҕайга күһүн 2 тыһыынчаҕа тиийэ туруйа мустар буолла. Бу “серый журавль” РФ, СӨ Кыһыл кинигэлэригэр киирэр. “Серая цапля” диэн көтөр 70-с сылларга кэлиэҕиттэн олус дэлэйдэ, өрүс арыыларыгар төрүүр.
— Айылҕабыт уларыйан, атын көтөрдөр кэлэллэрэ элбээтэ быһыылаах. Холобур, скворец төһө алдьатыылаах дуу, туһалаах дуу көтөрүй?
— Кырдьык, урут биллибэт көтөрдөр кэлэр буоллулар. Саха сирин арҕаа өттүгэр Сунтаарга, Мииринэйгэ, Ленскэйгэ сорока уйаланар буолла. Скворец үөнү-көйүүрү сиир, ол иһин соҕуруу оҕуруоттарыгар уйа тутан биэрэллэр. Саас эрдэ кэлэр буолан, бөх тоҕуллар сиригэр мустар. Отонноох үүнээйилэри сиир диэн сорохтор абааһы көрөллөр. Көтөр маҥнай кэлэригэр хара баһаам буолар. Холобур, чиибис хайдах курдук элбэх этэй. Кэлин тарҕанан, хоту сыҕарыйан, оннун булла.
Куска сааланары икки саас бобуохха!
— Евгений Владимирович, түмүккэр тугу этэрдээххин?
— Кус бултаммат сиригэр эбэтэр хоту сааһыт аҕыйах түбэтигэр үөскүүр. Холобур, Дьокуускай куорат тулатынааҕы күөллэргэ сааланыы бобуллар буолан, сайын кус сүрдээҕин төрүүр-ууһуур. Онон мин, анаан дьарыктана сылдьар исписэлиис буоларбынан, куһу-хааһы бултааһын эспэримиэн быһыытынан, сатаатар, икки саас бобулларыгар баҕарабын. Оччоҕуна куспут төһө эбиллэрэ илэ-чахчы биллиэх-көстүөх этэ дии саныыбын.
Ыспыраапка
Саха сиригэр көтөр кынаттаах 291 көрүҥэ баарыттан 200-чэтэ атын сылаас дойдулартан кэлэн сайылыыр, үөскүүр. Ол иһигэр кубалар 42 тыһ., хаастар 210 тыһ., кустар 9,5 мөл. ахсааннаахтара биллэр. Кыһыл кинигэлэргэ Саха сиригэр үөскүүр 63 көрүҥ киллэриллэн турар: РФ Кыһыл кинигэтигэр – 25, Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр – 50.
Чахчылар
Көтөр тумуутугар киһи сутуллубут түбэлтэтэ аан маҥнай Гонкоҥҥа 1997 с. бэлиэтэммитэ. Онно 18 киһи ыалдьыбытыттан 6 ыарыһах өлбүтэ. Ол H5N1 штаммнаах вирус буолара быһаарыллыбыта. Көтөр тумуутугар маассабайдык сутуллуу 2003 с. саҕаламмыта. Кытайга 2013 с. муус устарга H7N9 тумуу турбутугар 453 киһи сутуллан, 175 ыарыһах кыайан быыһамматаҕа.
Эксперт санаата
Мородуну көҥүллүүргэ уолдьаста
Юрий Борисов, “Байанай” сурунаалы тэрийэн таһаарааччы:
— Кыһыл кинигэҕэ Саха сиригэр үөскүүр кустартан уйуһу эбэтэр чааппара көҕөнү уонна орулуоһу киллэриэххэ диибин. Орулуос ойуурга мас көҥдөйүгэр уйаланар, онтун саас-сайын сир ахсын уот сиэн, биллэрдик аҕыйаата. Өссө күлтэн киириэн сөп. Ол оннугар мородуну Кыһыл кинигэттэн таһаарарга уолдьаста. Хоту халыҥ үөрүнэн кэлэр дииллэр. Киһи чыккымайтан кыайан араарбат буолан, ыстарааптанааччы даҕаны элбэх.
Василий НИКИФОРОВ, «Саха сирэ» хаһыат, edersaas.ru