Мэҥэ Хаҥалас улууһун Тумул бөһүөлэгэр үлэ, тыыл уонна спорт бэтэрээнэ, урут сэбиэскэй бириэмэҕэ Максим Горькай аатынан сопхуос иһинэн чэкистэр Десяткин уонна Петров бириистэригэр, Мэҥэ Хаҥалас улууһун култуура эстэпиэтэтин чэрчитинэн үгүстүк ыытыллыбыт саахымат күрэхтэһиитин элбэх төгүллээх кыайыылааҕа Анастасия Максимова үтүө аатын үйэтитэргэ саахымат турнира ааспыт нэдиэлэҕэ 14-с төгүлүн буолан ааста.
Бу үтүө үгэскэ кубулуйбут турниры Мэҥэ Хаҥалас эрэ буолбаккка, илин эҥэр улуустар саахыматы таптааччылара үөрэнэн хаалан, бары сүрдээҕин кэтэһэллэр. Сыл аайы хас эмэ уонунан кыттаачы күрэс былдьаһан, дуоһуйа оонньоон, сынньанан, сэргэхсийэн, кыайыылаахтар бириискэ тиксэн, үөрэн-көтөн бараллар. Мэнэ Ханаласка саахымат сайдарыгар бу күрэхтэһии суолтата сылтан-сыл үрдээн иһэр. Ону мэҥэлэр бэйэлэрин истэриттэн бастакынан саахымакка маастарга хандьыдаат буолбут, олохтоохтор биир эрэнэр эдэр кэскиллээх уоллара Миша Куприянов бу турниртан иитиллэн тахсыбыта да туоһулуур. Элбэх оҕо эмиэ мантан куорсун анньынан саахымат алыбар ылларан, саҥа ааттар иһиллэн эрэллэрэ үөрдэр. Бу үтүө саҕалааһын инникитин үгүс салҕааччылардаах буолуо, онтон турнир бэйэтэ өссө сайдан, кэҥээн, күүһүрэн иһиэ турдаҕа. Ол мэктиэтинэн турнир өрөспүүбүлүкэ саахымакка федерациятын сыллааҕы күрэхтэһиилэрин халандаарыгар бигэтик киирбитэ, улуус уонна Доллу нэһилиэгин салалталара, олохтоох оскуола суолта биэрэн, тэрийэр үлэҕэ сөптөөх көмөнү оҥороллоро да мэктиэлиир.
Санатан эттэххэ, бу турнир аан бастаан 2001 сыллаахха Анастасия Егоровна бу орто дойдуттан барбыта биир сыл ааспытын кэннэ оҕолорун көҕүлээһининэн ыытыллыбыта. Дьиҥэр Анастасия Егоровна урут Төҥүлү, Тумул уонна Горькай аатынан сопхуос, Мэҥэ Хаҥалас улууһун иһинэн эрэ биллэр саахыматчыт эбитэ буолуо. Ол гынан баран, култуура эстэпиэтэтин чэрчитинэн сыллата ыытыллар саахымат күрэҕэр көтүппэккэ кыттар уонна куруук кыайыылаах тахсара эбитэ үһү. Саахымакка оонньуурга кини өссө оҕо сылдьан төрөөбүт-үөскээбит сиригэр Таатта Чычымаҕар үөрэммит. Биһиги билэрбит курдук, Чычымах Саха сиригэр саахымат тэнийиитин биир бастакы сыккыһа этэ. Ол курдук, чычымахтар биир дойдулаахтара улуу Өксөкүлээх Өлөксөй саахыматы, дуобаты олус сөбүлээн оонньуура үһү. Ол туһунан Реас Кулаковскай «Аҕам олоҕо» диэн кинигэтигэр суруйбутунан, аҕата оннооҕор ыраах айаҥҥа барарыгар өйүө-тайма оннугар аҥардас саахыматы дьоҕус суумкаҕа уктан илдьэ барара үһү уонна бу оонньуу баарын тухары өлөн охтон биэриэхпит суоҕа диэн этэрэ үһү! Кэлин Чычымахтан саха бастыҥ саахыматчыттара: убайдыы-бырааттыы Владимир уонна Михаил Афанасьевтар, кинилэр балтылара Анна Афанасьева тахсыбыттара. Кинилэр аҕалара Куприян саахыматын дуоскатын ыһыктыбат оҕонньор эбитэ үһү, бэл оттуу сылдьан отууга ким сатыыр баарынан оонньуура диэн ахталлар этэ. Анастасия Егоровна Чычымахха 1926 сыллаахха төрөөбүт. 1946 сыллаахха сүүрбэ саастааҕар сэрии сылларыгар Ааллаах Үүнтэн таһаҕас таһыытыгар үлэлээбит Максимовтар аҕаларыгар Гаврил Кузьмичка кэргэн тахсан, Тумулга сүктэн кэлбит. Ол аата, Чычымахха саахыматы дьон өрдөөҕүттэн оонньуур эбиттэр уонна оҕолор даҕаны арыый эрдэ оонньуу үөрэммит буолуохтарын сөп эбит диэн түмүктүөххэ сөп.
Онтон Анастасия Егоровна саахыматы олоҕун тиһэх күннэригэр диэри эмиэ илиититтэн ыһыктыбатаҕа. Өлөр ыарыытыгар балыыһаҕа сытан быыс булла да, эр дьону кытта оонньуур эбит уонна үксүн кыайара эбитэ үһү. Ол иһин оҕолоро, чуолаан уолаттара Гаврил Гаврильевич уонна Виктор Гаврильевич Максимовтар дьиэ кэргэттэринээн ийэлэрин ытыгылаан, кини олоҕун устата арахсыспат аргыс гынан илдьэ сылдьыбыт таптыыр оонньуутугар өйдөбүнньүк турнир быһыытынан бастаан тэрийбиттэрэ. Турнир үөрүүлээх аһыллыытыгар уонна сабыллыытыгар Анастасия Егоровна өр сылларга бииргэ үлэлээбит дьүөгэлэрэ, олохтоох дьаһалта салайааччыта И.Е.Птицын уонна «Тумул» кооператив салайааччыта Т.В.Десяткина уо.д.а. өрүү кытталлар, үтүө тылынан ахталлар. Уопсайынан, турнир тэрээһинэ сүрдээх үчүгэй. Хара маҥнайгыттан оскуола оҕолорун маассабайдык кытыннарар хабааннаахтык ыытыллыбыта. Өрөспүүбүлүкэ саахымакка федерациятыттан Евгений Охотин уонна мин турнир балаһыанньатын оҥорууттан саҕалаан, саахымат инбэнтээринэн хааччыйан уонна Тумулга кэлэн күрэхтэһиини ыытарга, судьуйалыырга көмөлөһөрбүт. Турнир бэрт көхтөөхтүк барааччы, кыттаачы да элбэх буолааччы. Күрэхтэһии түмүгүн таһаарыы кэмигэр дьону, оҕолору аралдьытан Евгений Охотин саахымакка уонна дуобакка сеанс биэрэрэ.
Күрэхтэһиигэ кыттыбыт, көрбүт дьон бары биһирээбиттэрэ уонна өссө да тэрийэн ыытаргыт буоллар диэн баҕа санааларын эппиттэрэ. Ону ылынан Максимовтар турниры бастаан-утаа иккилии сылга биирдэ тэрийэн ыытан испиттэрэ. Онтон этэргэ диэри, норуот баҕатын быһа гыммакка, 2005 сылтан бэттэх сыл аайы, суол-иис баарына кулун тутар ыйга ыытар буоллулар. Ол курдук, дьон бары ылынан, улуус, нэһилиэк салалталара, олохтоох оскуола, кооператив, саахымат федерацията, ону тэҥэ атын нэһилиэктэртэн саахымат активистара, тренердэр бары өйөөннөр турнир тиһигин быспакка ыытыллар буолла. Кэнникинэн тэрээһинэ өссө тупсан чочуллан, кыттыан баҕалаах элбээн, кытааччыларын спортивнай таһымнара сыыйа эмиэ үрдээн иһэр. Ол гынан баран, аһаҕас өрөспүүбүлүкэтээҕи турнир гынартан олохтоохтор билиҥҥитэ туттуналлар. Туох да хааччаҕа суох илин эҥэр улуустарын саахыматчыттара эрэ ыҥырыллаллар, онтон атын улуустартан, Дьокуускайтан анал ыҥырыынан аҕыйах оонньооччу кыттар. Ол да буоллар, тэрээһин өттүнэн ыллахха, бу турнир билигин өрөспүүбүлүкэҕэ ыытыллар күрэхтэһиилэртэн биир бастыҥнарынан буолар.
Онон Максимовтар дьиэ кэргэттэрэ ийэлэрин Анастасия Егоровна үтүө аатын үйэтитиигэ сүрдээх сөптөөх көрүҥү булан, төрөөбүт дойдуларыгар, дьонноругар-сэргэлэригэр, чуолаан саахымат оонньуутун алыптаах эйгэтигэр кыра оҕолору сыһыарарга, үүнэн иһэр кэнчээри ыччаты саахымакка уһуйарга бары өттүнэн туһалаах дьоһун бырайыагы олоххо киллэрэллэрэ улахан хайҕаллаах дьыала диэн этэбин.
Мин бэйэм чааспын бу турниры хара ааныттан тэрийиигэ быһаччы кыттыгастаах буоламмын, 14 турниртан 13-гэр кытынным, сороҕор судьуйа, кэлин үксүн кыттааччы быһыытынан. Ол сылдьан көрдөхпүнэ мэҥэ оонньооччулара үксүлэрэ саахымакка да, дуобакка да тэҥҥэ оонньууллар. Тыа сирин атын да улуустарыгар итинник хартыына үгүс. Ол иһин садуобаҕа (саахымат, дуобат, баарыс) кинилэр бары балайда күүстээхтэр уонна бу көрүҥү сүрдээҕин сөбүлүүллэр, күрэхтэһиилэргэ көхтөөхтүк кытталлар. Онон биһиги Гаврил Максимовтыын айбыт садуобабыт Саха сиригэр саахыматы да, дуобаты да сайыннарарга күрэхтэһии табыгастаах көрүҥүнэн буолар.
Түмүккэ быйыл буолан ааспыт күрэхтэһии туһунан кылгастык билиһиннэрдэххэ, хаһан да буоларын да курдук турнирга илин эҥэр улуустарын уонна Дьокуускай куораттан түөрт бөлөҕүнэн барыта 68 оонньооччу кытынна (ити күн Майаҕа оҕолорго улахан күрэхтэһии буолбатаҕа буоллар, быдан үгүс кыттааччы кэлбит буолуо этэ).
Бу сырыыга турнир олохтоох оскуолаҕа ыытылынна, биир үөрэх күнүн көһөрөн туран. Онон киэҥ-куоҥ, сырдык-ыраас саалаҕа оонньуу барбыта кыттааччылары да, көрөөччүлэри да астыннарда. Турнир аһыллыытыгар Доллу нэһилиэгин баһылыга И.В.Птицын, оскуола дириэктэрэ М.В. Иванова кыттыыны ыллылар. Турнир саҕаланыан эрэ иннинэ соһуччу кутурҕаннаах сурах тиийэн кэлбитэ. Ол курдук, ити сарсыарда 9 чааска бары билэр ытыктыыр киһибит, бу турнир тэрээһинигэр элбэхтэ үлэлэспит өрөспүүбүлүкэ биир күүстээх саахыматчыта уонна тренерэ Евгений Константинович Охотин ыарахан ыарыыттан бу күн сириттэн барбытын туһунан бары саахыматы таптааччылар соһуйа да, харааста да иһиттибит. Кини кэриэһигэр биир мүнүүтэлээх чуумпуран туруу оҥоһулунна…
Турнир бары бөлөхтөргө 7 турдаах швейцарскай систиэмэнэн 15-тии мүнүүтэлээх оонньонно. Кыра саастаах үөрэнээччилэргэ 11 саастарыгар диэри 11 оҕо, ол иһигэр биэс уол уонна алта кыыс. Кинилэр үксүлэрэ бу бастакы турнирдара буолар. Бу бөлөххө Чурапчы оҕолоро күннээтилэр. Ол курдук, уолаттарга Оконешников Ньургун 7-тэн 7 очукуону ылан, турнирга саамай бастыҥ түмүгү көрдөрдө. Кини кэнниттэн Осипов Сандал (эмиэ Чурапчы) 5,5, Колесов Айвар (Таатта, Ытык Күөл) 4 очукуолаах иккис-үһүс миэстэни ыллылар. Бу турнирга саамай кыралара, Чурапчыттан сылдьар 5 саастаах Оконешников Айсиэн эмиэ 4 очукуону ылан соһутта уонна дьон биһирэбилин ылыан ылла. Турнир сабыллыытыгар өссө «Эдэр кэскиллээх оонньооччу» диэн анал бириискэ туох эрэ оонньууру буолбакка, хаһаайыстыбаҕа сүрдээх наадалаах туттар тэрили биэрбиттэрин уол сөбүлээбэтэҕин биллэрдэ…
Үрдүкү саастаах үөрэнээччилэргэ 17-лэр этэ (9 уол, 8 кыыс). Уолаттарга бастакы миэстэни Майаттан Назаров Денис, иккиһи Тааттаттан Посельскай Айаал иккиэн 6 очукуолаах, үсүһү 4 очукуолаах Суола Мэлдьэхсититтэн Колесов Дима (өрөспүүбүлүкэ 1996 сыллааҕы чөмпүйүөнүн Колесов Владимир уола) ыллылар. Назаров Денис диэн сытыы-хотуу уол тахсан эрэр эбит диэн биһирии көрдүм, этэргэ дылы, хараҕа уоттаах…
Кыргыттарга Таатта нарын куолара аҥардастыы аатырдылар: Егорова Туйаара, Цой Вика 5-тии уонна Яковлева Наташа 4 очукуону ылан, наҕарааданы, бирииһи барытын хомуйдулар. Манна даҕатан эттэххэ, Мэҥэ Хаҥалас оҕолоро спартакиадаҕа кыттар буолан кэлбэтэхтэрэ.
Бэтэрээннэр уонна дьахталлар холбоһуктаах бөлөхтөрүгэр 14 оонньооччу кытынна. Өрүү буоларын курдук, бэтэрээннэргэ олохтоохтор маастара табылынна. Ол курдук, бастакы миэстэни Алексеев Василий (Павловскай) — 5, иккиһи Климентов Николай (Майа) – 4,5 очукуолаах ыланнар, Дьокуускайтан кэлэн былырыын соһутан бастаабын Жу Александры үһүс миэстэҕэ үтэйдилэр.
Бу бөлөххө 5,5 очукуону ылан, эр дьон иннигэр түспүт Охлопкова Мария (Дьокуускай) дьахталлар ортолоругар бастакы миэстэҕэ тахсан, сууйуллубут таҥаһы ыгарга туттуллар центрофуганы бириистэнэн үөрдэ-көттө. Иванова Ольга (Суола Мэлдьэхси) – 4 очукуолаах иккис уонна Майаттан Ильина Айта үһүс миэстэни ыллылар. Манна дьон үксэ, ордук турнир тэрийээччилэрэ бу турнирга кыра эрдэҕиттэн оонньоон буһан-хатан тахсыбыт Ильина Айта үгүс кыргыттар курдук, оскуола кэнниттэн саахымакка интэриэһэ сүппэтэҕин көрөн сүрдээҕин үөрдүлэр, астыннылар.
Турнир сүрүн бөлөҕөр – эр дьоҥҥо 26 оонньооччу кытынна. Манна соторутааҕыта 60 сааһын туолбут бу ыстатыйа ааптара бэтэрээннэр бөлөхтөрүгэр көһөртөн туттунна. Ол үрдүнэн 7-тэн 6 очукуону ылан баран, иккис эрэ миэстэҕэ тиксибититтэн хомойдо… Ол оннугар эмиэ итиччэ очукуолаах Иван Спиридонов бастакы миэстэни быһаарар тыҥааһыннаах киирсиигэ адьаһын маат ылыахча ылбакка олорон, оонньууну дэлби буккуйан, утарсаачытын чаһытын былааҕын түһэрэн, турнир кыайыылаҕынан тахсан Хатастан илдьэ кэлбит бары дьиэ кэргэттэрин улаханнык үөртэ. Үһүс миэстэни Дьокуускайтан кэлэн кылаабынай судьуйанан үлэлии-үлэлии Вячеслав Гаврильев ылла. Кини Попов Алекасандры (Таатта), Баишев Александры (Мэҥэ Хаҥалас) уонна Петр Литвинцеви (Дьокуускай) кээписиэнинэн сабырыйда.
Сүрүн турнир бүппүтүн кэннэ аны ким баҕалаахтарга садуобаҕа блиц-турнир буолла. Онно барыта 34 оонньооччу кытынна. Турнир түмүгүнэн Климентов Николай (Майа) 7-тэн 6,5 очукуону ылан эрэллээхтик бастаан, Гаврил Максимов дьиэ кэргэнэ туруобут мультиварканан наҕараадаланна. Инньэ гынан, дьоммор хата бэрт бэлэхтээх тиийэр буоллум диэн астынан барда. Иккис-үһүс миэстэни 5,5 очукуолаах Прокопий Романов (Төхтүр) уонна Павел Цыпандин (Майа) ыллылар. Дьахталлар ортолоругар ордук көрдөрүүлэнэн Ильина Айталина, Мосориннар дьиэ кэргэн туруорбут анал бириистэринэн наҕараадаланна.
Онон быйылгы күрэхтэһии сүрдээх көхтөөхтүк ааста. Кыайыылаахтар бары уонна атын да оонньооччулар араас анал бириистэргэ тиксэн астынан бардылар. Быйылгы турнир тэрээһинин биир уратытынан сүрүн ороскуоту олохтоох дьаһалта уйуммутун (баһылык И.В.Птицын), бириистэри туруорууга биирдилээн хаһаайыстыбалар, урбаанньыттар көхтөөхтүк кыттыбыттарын бэлиэтиэххэ сөп. Онтон биир күн икки турниры кудуххайдык ыытарга кылаабынай судьуйа Вячеслав Гаврильев уонна турнир туох баар боротокуолун, суругун-бичигин толорооччу, наҕараадатын, бирииһин аттарыыны мэлдьитин олус чуолкайдык быһаараччы турнир солбуллубат сэкирэтээрэ Татьяна Максимова (Анастасия Егоровна кийиитэ) сүрүн күүс буоллулар.
Эһиил баччаларга Анастасия Егоровна Максимова үтүө аатын үйэтитэр турнир 15-с төгүлүн өссө үрдүк таһымнаахтык ыытыллыа диэн бары бүк эрэнэбит. Анастасия Егоровна саахымакка бастаан дьиэ кэргэттэриттэн саҕалаан, кэлин нэһилиэккэ уонна үлэлээбит сопхуоһун таһымыгар тиийэ саахыматы уһуйууга быһаччы үтүөлээх эбит буоллаҕына, билигин кини үтүө аата саахыматы Мэҥэ Хаҥаласка, илин эҥэргэ эрэ буолбакка, бүтүн өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн сайыннарыыга үлэлиир уонна үлэлии да туруо диэн астына бэлиэтиибит.
Дмитрий МОСОРИН, күрэхтэһии кыттыылааҕа.