Мария Дегтярева: «Тыйаатыр — олох сиэркилэтэ, киһи тыынын үрдэтэр таҥара дьиэтэ»

Саха тыйаатырын уонна киинэтин эдэр, талааннаах артыыската Мария Дегтярева көрөөччүлэргэ ураты ис киирбэх дьүһүнүнэн, итэҕэтиилээхтик оонньуурунан биллэр. Киниэхэ тыйаатыр — олох сиэркилэтэ, үтүөнү оҥоруу кафедрата уонна киһи тыынын үрдэтэр таҥара дьиэтэ. «Эдэр саас» саайт ааҕааччыларыгар анаан Мария артыыс идэтин хайдах талбытын, Ньурба тыйаатырыгар бастакы хардыыларын уонна Саха сирин биир саамай улуу айымньытыгар — «Лоокуут уонна Ньургуһун» — сүрүн оруолу оонньуурун туһунан кэпсээтэ.

— Мария, артыыс идэтигэр хайдах кэллиҥ?

— Оҕо барыта кэриэтэ кыра сылдьан артыыс буолуохпун баҕарар этим. Ол кэннэ омук тылын баһылыыр баҕаламмытым. Онтон 11 кылааска оскуолабын бүтэрээри сылдьан, сааскы сынньалаҥмар Дьокуускай куоракка «Киношкола» диэн киинэ лааҕырыгар сылдьарга санаммытым. Манна тыйаатыр, киинэ араас үлэһиттэрэ, А.С. Борисов, Р. Дорофеев, Л. Борисова, М. Лукачевскай, С. Аманатов курдук киэҥ эйгэҕэ биллэр ситиһиилээх дьон кэлэн, артыыс, режиссер идэтин тула кэпсэтиилэри ыыппыттара. Онно сылдьаммын бэйэбин олус холкутук, аһаҕастык санаммытым. Лааҕыр кэннэ дойдубар тиийэн: «Булгуччу култуураҕа барар эбиппин!», — диэн санааҕа кэлбитим. Ол курдук, эксээмэним буолуо икки ый иннинэ омугум тылыттан аккаастанан, нуучча литэрэтиирэтин туттарарга быһаарыммытым.

— Улахан сыанаҕа тиийэр суолуҥ хайдах саҕаламмытай?

— Соҕуруу куоракка үөрэниэхпин наһаа баҕарарым да, дьонум ыраах соҕотохтуу ыыппаттарын билэр этим, ол иһин орто үөрэхтэри көрдөбүтүм. «Орто үөрэҕи бүтэрэн баран, үрдүккэ атын куоракка барыам», — диэн толкуйунан Дьокуускайдааҕы үрдүк үөрэхтэри хайыһан да көрбөтөҕүм. Бастакы уочарат Култуура кэллиэһин сэҥээрбитим. Режиссер буолуохпун баҕарабын да, киинэ режиссурата суох эбит диэммин, театрализованнай дьүһүйүү режиссуратыгар  туттарсан киирбитим. Биир сыл үөрэнээт, бу хайысха миэнэ буолбатах эбит, артыыс буолуохпун баҕарар эбиппин диэн санааҕа кэлбитим. Ол курдук, үс сыл «дьупулуом эрэ ылаары» үөрэммитим.

Ол сыллар тухары соҕуруу куорат туһунан ыра санаам сүппэтэҕэ. Кыһыл дьупулуоммун илиибэр туттум, ол гынан баран Дьокуускайым син биир ханна да ыыппата. Хааламмын Арктикатааҕы култуура уонна ускуустуба институтугар (АГИКИ) артыыс салаатыгар туттарсарга сананным. Куонкурус бөҕөнү ааһан, баҕалаах үөрэхпэр киирдим! Көнө суолу тутуһан этэҥҥэ эрэ сырыттарбын артыыс буолар буоллум диэн астыныы бөҕөтө этим.

Үөрэхпитин бүтэрбиппит кэннэ, кууруһунан барыбытын Ньурба тыйаатырыгар анаатылар. Сорохтор куотунан атын хайысханан бардылар, оттон ким драмтыйаатыр суолун тутуһар дьон — Ньурбаҕа айаннаатыбыт. Хаһан да Бүлүү эҥэр диэки сылдьыбатах киһи санаатыгар, төннүбэттии баран иһэр курдук толкуйдар сүгүннээбэттэрэ. Ол эрээри, сабыс-саҥа Ньурба тыйаатырыгар тиийбит эдэр артыыстарга биир сыл иһигэр оруол арааһын биэрэн оонньоппуттарыгар режиссердарбар махталым муҥура суох.

— Саха тыйаатырын сыанатыгар «Лоокуут уонна Ньургуһун» испэктээкилгэ сүрүн оруолга хайдах тиксибитиҥ?

— Саха тыйаатырыгар иккис сылбын үлэлии сырыттахпына, Герасим Семенович Васильев: «Саҥа састаап киллэрэбин», — диэн миигин уонна Белолюбскай Васяны бэһис састаабынан ылбыта. Бу миэнэ маҥнайгы уонна билигин соҕотох сүрүн оруолум буолар.

— Лоокуут уонна Ньургуһун сыһыаннарын хайдах көрөҕүн? Сценаҕа хайдах тиэрдэҕит?

— Уоллаах кыыс бэйэ-бэйэлэрин наһаа күүскэ таптыылар, ол эрээри хас биирдиилэрэ туспа иитиилээхтэр, майгылаахтар. Ол иһин үтэн-анньан көрөр да түгэннэрэ бааллар. Холобур, бастакы кэпсэтиилэригэр Ньургуһун: «Итиччэ таптыыргын, ытыктыыргын киниэхэ эн тоҕо эппэккин?» — диэн ыйытар. Кини Лоокуут бэйэтин сөбүлүүрүн билэр эрээри, көнөтүк этиттэриэн баҕарар. Ону Лоокуут түргэнник бэриниэн баҕарбат. Маннык «чараас» түгэннэр испэктээкилгэ олус элбэхтэр.

Биһиги икки састаап буолан тэҥинэн тахсыбыппыт. Биирбит репетициялыыр кэмигэр иккис састаап көрөөччү саалатыгар олорон көрөр уонна бэйэтигэр: «Маннык оҥордоххо ордук эбит», — диэн бэлиэтээһиннэри оҥорор. Артыыс көрөн үөрэнэр. Туораттан бэйэҥ оҕолоргун көрөн, сүбэлэһэн үлэлиир быдан таһаарыылаах эбит.

Аны туран, бастакы састаапка оонньообут Ньургуһун — Елизавета Потапова, Лоокуут — Петр Баснаев биһиги оонньуурбутугар Далбардааҕыны (Ньургуһун ийэтин) уонна Күһэҥэй оҕонньору оонньообуттара. Кинилэри кытта тэҥҥэ оонньуур биһиэхэ туспа улахан эппиэтинэс. Ону таһынан биһиги иннинээҕи түөрт састаап барыта тулабытыгар сылдьан репетициялыырбытын, оонньуурбутун көрөллөрө, сүбэлииллэрэ, көмөлөһөллөрө олус долгутуулаах этэ.

— Эн санааҕар, ити устуоруйа бүгүҥҥү көрөөччүнү тугунан тардарый?

— Саха тыйаатырын устуоруйатыгар «Лоокуут уонна Ньургуһун» маҥнайгы турбут испэктээкиллэртэн биирдэстэрэ буолар. Күн бүгүҥҥэ диэри толору сааланы хомуйа турар — билиҥҥи дьалхааннаах кэмҥэ саха киһитин кистэлэҥ, уйаҥ тапталын, бэйэ-бэйэҕэ истиҥ сыһыанын киэҥ эйгэҕэ арыйыытын уонна тиэрдиитин кытта сибээстээх дии саныыбын.