Дьэ, бу миигин наар суорҕан аннынааҕыны эрэ суруйар диэн хомуруйаллар. Дьиҥэ, оннук буолбатах ээ. Ааспыкка таптал 7 түһүмэҕин туһунан ырытан суруйбуппун, хата, “батсаабынан” тарҕата сылдьаллар этэ. Онон, бу да суруйуум дьоҥҥо туһалаах буолуо диэн эрэнэбин.
Олох диэн түһүүлээх-тахсыылаах. Ол да буоллар, орто сааска тиийиибитигэр, олохпут хайдах эрэ ньулуун, биир күдьүс буолан хаалар, туох да үөрдүбэт-долгуппат, барытын буолуохтааҕын курдук ылыныы, хал буолуу күлүктүүр. Эгэ, эдэр эрдэҕинээҕи курдук, утары көрөр харахтар тырымнас уоттарыттан тыыныҥ хаайтарыар диэри долгуйуу, үөһээ-аллараа тыыныы кэлиэ дуо?!.
Ол да иһин сорохтор орто саастарыгар тиийэн, олохторун тосту уларыталлар, эр дьон, нууччалар этэллэринии, “ойоҕосторугар абааһы кыбыллар”, ол эбэтэр, дьиэлэрин-уоттарын, ойохторун, оҕолорун быраҕан, атын дьууппаны сырсан бараллар, эбэтэр Испиир Испирдиэнэбистиин доҕордоһоллор, Буокка Болуодьабынаҕа ыллараллар. Ол үчүгэйгэ тиэрдибэтэ биллэр…
Киһи тоҕо олохтон дуоһуйбат, астыммат буолан хааларый? Бэйэтин олоҕун тосту уларытыан сөп дуо? Онуоха туох көмөлөһөрүй? Оттон мин биир кистэлэҥи билэби-ин… Кэпсиибин дуо?
Чэ, бастаан биир билэр киһим кэпсээбитин тиэрдиим. Истэн баран, мин улахан толкуйга түспүтүм. Эһиги да бэйэҕитигэр түмүк оҥостуоххут диэн эрэнэбин.
Барыта бэйэҕиттэн тутулуктаах
Ньукулай 50-гар чугаһаан баран, орто саас кириисиһигэр ылларбыт. Бу түгэҥҥэ диэри, олоҕу оҥостуу, дьиэни-уоту тэринии, баай-дуол умсулҕаныгар сылдьан, кини эдэр сааһа ааспытын, оҕолоро улаатан, үөрэнэ-үлэлии тарҕаспыттарын өйдөөбөккө да хаалбыт эбит. Наар үлэ, үлэ, үлэ… Кэргэнэ сааһыран, соноон, бэйэтин көрүммэт буолан хаалбыт, сыһыаннара сойон, киниэхэ наадыйбат да курдук буолбут. Үс хостоох кыбартыыра, даача, массыына – барыта баар, бэл, ипотека төлөнөн бүппүт. Дьиҥэ, хомойорго-хоргутарга төрүөт суох курдук да…
Ол эрээри, Ньукулайы туох да үөрдүбэт, долгуппат, ону ааһан, санаата түһэрэ, кэргэнин кытары “ар-бур” дэһэрэ элбээбит. Эр дьоҥҥо буоларын курдук, бастаан аһыы утаҕы амсайан, дьиҥнээх олоҕун, кыһалҕатын умна сатаабыт. Атастарын кытта булка, балыкка сылдьан, көччүйэн да көрбүт. Сылаас сыһыаҥҥа, итирдэр имэҥҥэ баҕаран, бииргэ үлэлиир дьахтарын кытта “интириигэлээн” кэбиһэн, онто “бассаап” ситиминэн бэрт кэбэҕэстик кэргэнигэр тиийэн хаалан, киһибит таһырдьа быраҕыллыбыт.
Дьэ, киһи олоҕо түҥнэһиннэҕинэ, түргэн да буолар эбит. Ол эрээри, бүдүрүйбүт киһи көнөрө бэйэтиттэн тутулуктаах. Дьоҥҥо өстүйэн, ытанан-суланан, салгыы хараҥа суолу тутуһар дуу, сырдык диэки тардыһар дуу?
Ньукулай дьиэтэ-уота суох ускул-тэскил сылдьан, аны туран, ыарахан ыарыыга ылларбытын билбит. Балыыһаҕа сытан, иллэҥсийбиччэ, дьэ, ааспыт олоҕун, элбэҕи эргитэ саныыр, туохха сыыспытын ырыҥалыы сатыыр буолбут, улахан толкуйга түһэр. Таах сытыа дуо, интэриниэти хасыһан, улуу өйдөөхтөр кинигэлэрин ааҕар, киинэлэри көрөр.
Ол онно ханна эрэ аахпытын дуу, истибитин дуу, долоҕойугар хатаан, боруобалыырга сананан, бэйэтин олоҕор туһанан көрөргө быһаарыммыт.
Хас сарсыарда аайы, хараҕын хайа тардаат, уон махтал тылларын этиэхтээх эбит. Кини кимиэхэ да махтанара суох. Барытын бэйэтэ ситиспит. Чугас дьоно да, доҕотторо да, кини тэмтэрийбитин, ыалдьыбытын кэннэ, тэйбит курдук буолбуттар, онуоха махтаныахтааҕар, кинилэртэн хомойор, өссө өстүйэр курдук эбит. Кимиэхэ махтаныай?
Чэ, күн сирин көрдөрбүт ийэлээх аҕатыгар, маанылаан, таптаан улаатыннарбыттарыгар. Кыһаллан эмтиир бырааһыгар. Ыарахан түгэнигэр өйөөбүт оҕо сааһын доҕоругар. Мөхтөр да, куруук көмөлөһө сатыыр эдьиийигэр. Уонна кимиэхэ махтаныай? Аҕала сатаан, бу күлүмнэс күннээх, күөх да күөх халлааннаах сааскы күҥҥэ, тыллан эрэр ийэ айылҕаҕа, айбыт Таҥараҕа махтанар.
Устунан кини бу буола турар түгэни сыаналыыр, өйдүүр, сүрэҕинэн ылынар буолан барбыт. Бу анараа дойдуга аттана сыһан баран, өрүттэн, тыыннаах сытара, сааскы күнү, айылҕа тылларын көрөрө, көҥүл хамсанара, дьону кытта кэпсэтэрэ – судургу эрээри, сүҥкэн суолталаах эбит ээ! Ол аата кини тыыннаах, көрөр-истэр, иэйэр-куойар кыахтаах! Олох суолтата диэн итиннэ сытар эбит…
Балыыһаттан букатын атын киһи тахсыбыта. Бэйэтэ да билбэтинэн, дьон сыһыана эмиэ уларыйбыта. Кэргэнэ бырастыы гынан, дьиэтигэр киллэрбитэ. Олоҕун аргыһын сыаналаан, истиҥник кэпсэтэн-ипсэтэн, сыһыаннара сылыйан барбыта, устунан тапталлара уһуктубута. Ньукулай билигин чыҥха атын киһи. Ол да иһин киһи олоҕун бэйэтэ оҥостор дииллэр эбит…
Олоҕу уларытар кыахтаах
Махтал улуу күүһэ олоҕу уларытар кыахтаах. Махтал киһи олоххо сыһыанын уларытар, уруккунан олорбокко, инникини кэтэспэккэ, буола турар түгэни, сибилигин баары сыаналыырга үөрэтэр.
Киһи санаата — күүстээх эниэргийэ. Өскөтүн ким эрэ эйиэхэ үчүгэйи оҥорбутугар, эн махтаммакка хаалбыккын, ол түмүгэр эниэргийэлэр эргийиилэрэ кэһиллибит, эйиэхэ тиийэн харгыстанан хаалбыт. Ол курдук, күн аайы Таҥараҕа махтанар буоллаххына, эн сырдык эниэргийэҕэр үөһэттэн харда кэлэр, оччоҕо олоҕуҥ тупсан киирэн барар.
Бу орто дойдуга киһи туох сыаллаах кэлэрий? Байаары-тайаары, аһаары-сиэри эрэ буолбатах буолуохтаах. Таҥара киниэхэ Олох диэн күндү баайы биэрбитин сыаналаан, махтаныахтаах, ол бэлэҕи толору туһаныахтаах, дууһатын сырдык иэйиилэринэн байытыахтаах эбит. Оттон махтал – ол сырдык иэйиилэртэн биирдэстэрэ. Таптыыр диэн талаан дииллэр, таптал ылбычча киһиэхэ бэриллибэт буоллаҕына, ким баҕарар кыраттан, махталтан саҕалыан сөп. Ол эрээри, махтал уонна таптал аҕас-балыстыылар, сиэттиһэ сылдьаллар үһү. Махтал таптал аанын арыйан биэрэр. Ол иһин олоҕун уларытыан баҕарар киһи махталтан саҕалыыра оруннаах…
Киһи оҥорбут сыыһатын өйдөөн, ол түгэнтэн уруок ылан, махтанар буоллаҕына, бэйэтин дууһатын эмтиир, тапталы үөскэтэр. Салгыы сайдарыгар күүс-уох эбиллэр. Махтанар киһи дьону кытта сыһыана тупсар, сүргэтэ көтөҕүллэр, олоххо тардыһыыта күүһүрэр. Бэйэтэ да дьиктиргиэн иһин, дьон киниэхэ сыһыана уларыйан барар эбит.
Кыраттан кыйыттыбакка, хомойбокко-хоргуппакка, барытыгар үчүгэйи булан көрөр, махтана сылдьар киһи доруобуйата тупсар, үйэтэ уһуур. Махтал – киһи дууһатын духуобунай баайа. Ол да иһин бары итэҕэллэргэ махталга улахан болҕомто ууруллар.
Махтал күүһэ сүдү, дьиктилэри оҥорор, олоҕу уларытар кыахтаах. Сатаан махтанар киһи санаатын күүһэ сырдык эниэргийэни үөскэтэн, кини тугу баҕарарын (чэгиэн доруобуйаны, дьолу, баайы-дуолу, о.д.а.) тардан ылыан сөп. Ол иһин олоҕо уларыйан киирэн барар.
Олоххо хомолто, бөрүкүтэ суох быһыы мэлдьи баар. Ол эрээри, хобдох түгэннэр киһиэхэ уруок быһыытынан бэриллэллэр. Туохха эрэ үөрэтэллэр, сөптөөх суолу ыйаллар, муударай буоларга көмөлөһөллөр. Ол төрүөтүн өйдөөн, дьылҕаҕа, үрдүкү күүстэргэ махтаныы киһини духуобунай өттүнэн сайыннарар.
Баары сыаналаабат идэлээхпит. Олоххо баар саамай күндү сыаннастар киһиэхэ босхо бэриллэллэр – доруобуйа, үтүө санаа, чугас киһи таптала, эрэллээх доҕоттор, оҕоҥ минньигэс сыта, көҥүл, ыраас салгын, чаҕылхай күн… Маны сүтэрдэхпитинэ эрэ, сыаналыыбыт дуо? Олох бу бэлэхтэрин сыаналыыр, махтанар киһи – дьоллоох. Ол аата Таҥара бэлэҕин ылынар, үтүөҕэ тардыһар. Үтүөнү оҥорор, таптыыр уонна махтанар буоллахха, итини барытын бэйэҕэр тардан ылаҕын.
Онон, боруобалаан көрүҥ: хас күн аайы 10 махтал тылларын булан, анал тэтэрээккэ сурунан иһиҥ. Аҕыйах ыйынан бэйэҕит туруккутун, олоххутун тэҥнээн көрөөрүҥ – туох эрэ уларыйбыт дуу, суох дуу? Оттон мин, тулуйан аахпыккытыгар махтанабын.
Сылаанньыйа Сыллыыраба.