Мин саҥаһым өлбүтүн билэр дьоммуттан көмүллүбүтэ уонча хоммутун кэнниттэн истибитим. Кини өлбүтүн туһунан хаһыакка биллэрии тахсыбатаҕа: көннөрү дьон бу аан дойдуттан итинник нам-нум бараллар. Ол эрээри…
Биһиги кинини бары Дьэбдьиэ диэн ааттыырбыт, дьиҥнээх аата Дуня, Евдокия буоллаҕа, нууччалыыта. Кини учуутал кыыһа этэ, мөлтөхтүк үөрэнэн, кэлин тулаайах хаалан, 19 сааһыгар сэттэ кылааһы бүтэрэн баран, төрөөбүт бөһүөлэгэр Кыһыл Сыырга сайын үрэххэ сөтүөлүү сылдьан, Капитону кытары билсибит. Оччотооҕу кэм үгэһинэн ол-бу сыбаайбата мачайа суох быһа кэргэн кэпсэтэн, мин убайым Капитон сотору биһиэхэ иккиэн бииргэ түспүт хаартыскаларын ыыппыта. Онон 1935 сыллаахха мин ыраах Кыһыл Сыыр бөһүөлэк кыыһа саҥастанан хаалбытым. Капитон онно учууталлыыра.
Холбоспуттарын иккис сылыгар мин ийэбинээн тахсан кинилэргэ, Лена өрүс барахсан үрдүгэр турар обургу бөһүөлэккэ, сайылаабыппыт. Дьэбдьиэ эдэр, сымнаҕас дьахтар этэ, индиянка курдук хара бараан эрээри, кэрэ урсуннаах сирэйдээҕэ. Уһуннук, хойукка диэри утуйара, туран эбиэт өрөрө, дьиэтин хомуйара, иллэҥ кэмигэр бөппүрүөскэ тарда-тарда, таах олороро. Ыалга сылдьыбата, кинилэргэ ким да кэлбэтэ. Өйдүүбүн чуумпу, ыраас дьиэни, чаһы чыллыргыыр тыаһын, баара-суоҕа биллибэт саҥаспын Дьэбдьиэни, сымыыт курдук маарыннаһар хонуктары…
Убайым Капитон сайын сынньалаҥар, кыһын да тоҕоос көһүннэр эрэ Якутскай куоракка киирэрэ, өр буолара, кини аттыгар Дьэбдьиэ баарын, бииргэ куоракка киирсибитин хаһан да өйдөөбөппүн. Капитон соҕуруу сылдьан, Крым, онно «Хараҥаччы уйата» диэн дыбарыас, Москва, метро, Оружейнай палата сэһэннээх кээлтэ. Дьэбдьиэй Кыһыл Сыырыттан быкпатаҕа. Онно кинилэр үһүө олороллоро: биһиги колхоз суоччута, таайбыт, уоспаҕа кэбиттэрбит сирэйдээх, доҕолоҥ Бүөтүр уонна Капитоннаах Дьэбдьиэ. Хаһаайыстыба диэн суоҕа. «Тыыннаах харамайтан аҕыйах кутуйахтаахпыт уонна муостаах сүөһүттэн сүүсчэкэ таракааннаахпыт», — диэн Капитон күлэр буолара. Хамнастарынан, үлэ күнүнэн олороллоро. Учуутал кэргэнэ Дьэбдьиэ, 7 кылаас үөрэхтээх эрээри, икки эрэ киһини аһатара, таҥастарын сууйара, дьиэ көрөрө, хаһан да ханна да үлэлээбэтэҕэ… «Мин Дьэбдьиэм — саамай типичнэй дьиэ хаһаайката», — диэн Капитон айдаарар буолара.
Оҕолоро суоҕуттан Дьэбдьиэни буруйдаан, Капитон сэрии иннинээҕи сылларга түҥ-таҥ сылдьыбыт. Дьэбдьиэлиин иирсибит, быраҕаары тииспит кэмнээҕэ. Биһиги бары Дьэбдьиэни аһынарбыт, көмүскэһэрбит. Ийэм сайын аайы Кыһыл Сыырга тахсара.
Сэрии бастакы сылыгар Капитон туох эрэ наадаҕа куоракка киирбитигэр (кини ити кэмҥэ оскуолаттан уурайан, Совет суруксутунан талыллан үлэлии сылдьыбыта) арай киниэхэ сурук кэлбит, «ыксаллаах» диэн бэлиэлээх. Дьэбдьиэ аахпыт. Таһынааҕы дэриэбинэ дьахтара Капитоҥҥа суруйбут: «Тылгар турбатыҥ, кэргэн ылыах буолан баран, албыннаатыҥ, онон кыыскын ыл — кини аата Катя, сааһа балтараата», — диэн муокас номохтоох сурук буолар.
Капитон куоракка уонча хонуохтааҕа, Дьэбдьиэ барытын Бүөтүргэ кэпсиир уонна ол оҕону баран аҕал диэн көрдөһөр. Арай Капитон куораттан тахсыбыта — Дьэбдьиэ сиргэ көбүөрү тэлгэппит, моонньугар мыс курдук мап-маҥан кыра оҕону олордон баран, үөрэ-көтө, күлэ-сала аттыы сылдьар. Оҕо туһунан үөрэ кэпсиир. Кыратык да кыыһырбат, тугу да сураспат, сэмэлээбэт, хата, наһаа ис киирбэх, эҕэрдэлэс.
Итинтэн ыла Дьэбдьиэ күнэ-ыйа оҕолоро Кээчиис буолар, кинини биэбэйдиир, атаахтатар. Капитон, сэриигэ биир да бааһы ылбакка, 1945 сыллаахха Япония диэкиттэн төннөн кэлбитэ. Кинини ааттаах доҕордуу дьон, дьүдьэйбит, хаппыт Дьэбдьиэ уонна модьуруу улааппыт кыыһа Катя, көрсөллөр. Бастакы түүн, кыыс тыҥыргаан, үһүөн биир ороҥҥо утуйан тураллар.
Капитон эмиэ түбүктээх олоҕу саҕалыыр, учууталлыыр, оскуола директора буолар. Катя оҕо үөрэнэр. Дьэбдьиэ күнүн ыаһаҕа — эмиэ дьиэтэ, Бүөтүр, Капитон, Катята. Бэл киинэҕэ сылдьыбат, маҕаһыыҥҥа да үксүн кырдьары билбэт иҥиир-ситии доҕолоҥ Бүөтүрү сырытыннарар. Капитон кэлэрэ-барара элбэх: Кавказтаан кэлэр, онтон Польшаны туристаан көрө сылдьар. Ол тухары Дьэбдьиэ сайыһар диэни билбэт, бэл Якутскайга киирэ сылдьыбат. Дьэбдьиэ кэлин сонообута. Кини Катя уруогун үөрэтэр кэмигэр, быар куустан баран, кыыһын аттыгар кэлэн турара. Киинэҕэ, кулуупка диэри атаарара, киинэ бүтүүтэ көрсөрө, бэл кыһыҥҥы аам-даам тымныыга таһырдьа күүтэ сылдьар буолара.
Мин Капитоннаахха урут-хойут сайынын элбэхтик сылдьарым да, саҥаспын Дьэбдьиэни кытта тугу эмэ олохтооҕу, киһи өйүгэр хатанары кэпсэппиппин өйдөөбөппүн. Сураҕалаһара, билэр дьонун, аймахтарын туһунан ыйыталаһара, түүлүн кэпсиирэ, дьиэ иһигэр ол-бу бити итэҕэйэр курдуга. Дьиэтигэр чуумпуну таптыыра. Катя эмиэ ийэтин курдук биллибэт-көстүбэт кыыс буолан улааппыта. Биир доҕор кыыһа суоҕа, дьиэҕэ оонньуура. Ийэтиниин да хайдах эрэ, кэпсэппэккэ эрэ, тыла-өһө суох өйдөһөллөрө. Ол эрээри Катя үөрэнэрэ, онно-манна сылдьара, кинигэ ааҕара, онон кэлин өссө ийэтин күлүү-элэк гынара — өс киирбэҕин, ону-маны тута өйдөөбөтүн, билбэтин иһин.
Катя Кыһыл Сыырга онус кылааһы бүтээртэ, икки сыл колхозка үлэлээбитэ. Университекка үөрэнэ киирбитэ. Дьэбдьиэ Якутскай куоракка киириэх курдук тыллаһан иһэн, саараан-саараан баран, Капитон бэл легковой массыына кэпсэппитин үрдүнэн кыыһыттан ытыы-ытыы хаалан хаалта. Катя экзаменын кыайан туттарбакка төннөн тахсыбытыгар ийэтэ олус үөрбүт сурахтааҕа. Былырыын Катя университекка экзаменын иккиһин кыл мүччү туттаран, куоракка биһиэхэ олорон үөрэммитэ. Аҕата ахтан, сотору-сотору кэлэр. Ийэтэ — киирбэтэҕэ.
Кыыһа итинник тэйбитин кэннэ Дьэбдьиэ кистээн арыгы иһэр буолбут, буолаары буолан — үрүҥ арыгыны. Ким да билбэт, төһө өр ыалдьыбытын — быара тааһырбытын кимтэн бары кистээн кээспит, эмтэнэ сорумматах, ол ыарыытын арыгынан аҕырытар буоллаҕа. Эрэйдээх!
Билигин кини суох.
Үйэтин устата Кыһыл Сыыртан биир биэрэстэни хоту, соҕуруу арахпатах, бэл өрүс уҥуор тахсыбатах, бөһүөлэк дьахталларын кытта биирдэ да отоннуу, харастыы сырааҥҥаа, ойуурга сылдьыбатах. Кини үйэтигэр икки-үс киинэни көртө буолуо. Кини бу дойдуга билбэтэҕэ-көрбөтөҕө баһаам, үгүс… Төһө эмэ кыах баарын, Капитон, Катя, Бүөтүр, биһиги бары көрдөһөрбүт үрдүнэн кини Кыһыл Сыыртан быкпатаҕа.
Николай Габышев «Анфиса» («Бичик», 2012) кинигэтиттэн быһа тардан.
Кинигэ «Айар» бары маҕаһыыннарыгар атыыланар.