Национальнай бырайыактары 2030 сылга диэри уһатыахтара уонна хамсыгы уонна дьон Конституцияҕа быыбарын учуоттаан чопчулуохтара. Маннык сорудаҕы Владимир Путин биэрдэ, кини нацбырайыактары сайдыы тиһиктээх соруктарын быһаарар сүрүн ньыманан ааттаата. Чуолаан, бэрэсидьиэн Арассыыйаҕа кэлэр өттүгэр дьиэ-уот боппуруоһун быһаарар устуоруйаҕа киирэр кыах баарын эттэ.
edersaas.ru
ХАМСЫККА ХОРУЙБУТ
Бэнидиэнньиккэ Владимир Путин хамсык туруоҕуттан ыла Стратегическай сайдыыга уонна национальнай бырайыактарга сэбиэт бастакы сүбэ мунньаҕын ыытта. “Бүтүн нациянан түмсүү коронавирус эпидемиятыгар дьоһун бохсууну оҥорор кыаҕы биэрдэ”, – диэн бэрэсидьиэн бэлиэтээтэ. Кини хас биирдии киһи олоҕор, дьон доруобуйатын көмүскээһиҥҥэ, кинилэр инники кэскиллэригэр эрэллээх буолуулара тумус соругунан буолбуттарын бэлиэтээтэ.
Чуолаан, пандемияны бохсуу сүрүн көрдөрүүлэриттэн биирдэстэригэр – киһи өлүүтүгэр – Арассыыйаҕа балаһыанньа куһаҕана суох уонна атын дойдулардааҕар ордук. Арассыыйаҕа коронавирус инфекциятыттан өлүү сайдыылаах доруобуйа харыстабыллаах Европа дойдуларынааҕар 100 тыһыынча нэһилиэнньэҕэ быдан намыһах, диэн бэрэсидьиэн кэпсээтэ. Маны сэргэ дойдубутугар ыарыыга сутуллуу сууккатааҕы бырыһыана туруктаах, оттон үтүөрбүт дьон ахсаана эбиллэр, диэн эбэн эттэ Путин.
Кини этэринэн, хамсык Арассыыйаҕа ыгым болдьоххо чопчу, олохсуйбут быһаарыныылары ылынар кыаҕы биэрдэ: дьону-сэргэни уонна биисинэһи өйүүр механизмнары киллэриини. “Биһиги атын дойдуларга курдук үлэтэ суох буолуу күүскэ үрдээһинин, иэдээнин таһаарбатыбыт. Бу барыта биһиэхэ быдан көдьүүстээхтик уонна ситимнээхтик дьаһанарга улахан кыахтаахпытын көрдөрөр”, – диэтэ Путин.
ТУҺААЙЫЫЛАР УОННА БҮДДЬҮӨТ
Саҥа чахчылар – эпидемия уонна итинтэн сылтаан экэниэмикэ кириисиһэ – балары дойду сайдыытын уһун болдьохтоох сыалларыгар-соруктарыгар болҕойуохтаахпыт, ол эрээри национальнай бырайыактар туһаайыылара уларыйбатылар, кыахтары быдан көдьүүстээхтик тыырар уонна сириэстибэлэри сатаан туһанар сорук турар, диэн бэрэсидьиэн бэлиэтээтэ. Путин нацбырайыактарга экэниэмикэни чөлүгэр түһэрии уопсай национальнай былаанын миэрэлэрин киллэрэргэ этии киллэрдэ. Премьер-миниистир Михаил Мишустин бырабыыталыстыба национальнай бырайыактарга бу хаамыытын бүддьүөтү кытта тэҥнииргэ күһүн уларытыылары киллэриэхтээҕин кэпсээтэ. “Хас биирдии бырайыакка туох түмүгү ситиһэрбитин, чопчу ханнык суоллар, дьиэлэр, оскуолалар, балыыһалар, саҥа оҥорон таһаарыы технологиялара баар буолуохтарын дьон билиэхтээх”, – диэн премьер эбэн эттэ.
Биһиэхэ саҥа үлэ миэстэлэрэ наадалар уонна дьон бэйэ дьыалатын тэринэллэригэр, ыыталларыгар табыгастаах усулуобуйалар баар буолуохтаахтар.
Владимир Путин национальнай сыаллары уонна бырайыактары торумнааһын билиҥҥи саҕаҕын, ол эбэтэр 2024 сыл кэннинээҕини көрөргө эттэ. “Билигин хайыы-үйэ туруоруллубут сыаллары сайыннарыыга чугастааҕы уон сылга бүтүн нация соруктарын чопчулуохтаахпыт”, – диэтэ бэрэсидьиэн. Кини этэринэн, “дьон талыытыгар олоҕуран, мунньуллубут уопуту уонна кэнники ыйдар уруоктарын учуоттаан” нацбырайыактары тумус тутуу ирдэнэр. Конституцияҕа уларытыылары киллэриигэ куоластааһын кэмигэр биллибит уопсастыба наадыйыыта бары министиэристибэлэргэ, эрэгийиэннэр салайар хамаандаларыгар уонна муниципалитеттарга биир идэлээхтэрбитигэр, биһиги бары стратегическай былааннарбытыгар уонна көҕүлээһиннэрбитигэр дьэҥкэтик көстүөхтээх”.
ДЬАДАЙЫЫНЫ УТАРЫ
Владимир Путин “дьадайыыны” утары тиһиктээхтик охсуһарга ыҥырда. “Манна быһаарыы дьэҥкэ: биһиэхэ саҥа үлэ миэстэлэрэ уонна дьон бэйэ дьыалатынан дьарыктаналларыгар табыгастаах усулуобуйалар наадалар”, – диэн бэлиэтээтэ кини. Бастакы вице-премьер Андрей Белоусов иһитиннэрбитинэн, Арассыыйаҕа үлэтэ суох буолуу таһыма бэс ыйыгар, барыллаан сыанабылынан, 6,3 %. Ол эрээри 2021 сыл бүтүүтүгэр экэниэмикэни чөлүгэр түһэриигэ бүтүн национальнай былааныгар олоҕуран, бу көрдөрүү 5% намыһах буолуохтаах. “Ол эбэтэр маны 1,5 бырыһыанынан аччатыахтаахпыт”, – диэн Белоусов бэлиэтээтэ. Маны тэҥэ дьоҕус уонна орто урбаанынан дьарыктанааччы ахсаана бу кэмҥэ 20 мөлүйүөн киһиэхэ диэри чөлүгэр түһүөхтээх, оттон кэлэр өттүгэр – 25 мөлүйүөнү ситиһии, диэн эбэн эттэ бастакы вице-премьер.
Бэйэ оҥорон таһаарыытын тэрийиэхтээхпит, ырыынакка кэскиллээх хайысхалары баһылыахтаахпыт, диэн санаалаах бэрэсидьиэн. “Ол иһигэр мин микроэлектроннай бырамыысыланнас сайдыытын, Арассыыйаны тыа хаһаайыстыбатыгар ыһыыга ирдэнэр уонна племенной матырыйаалынан хааччыйыыны киллэрэн туран, атын дьоһун суолталаах хайысхалары этэбин”, – диэн чопчулаата кини уонна хамсык кэмигэр кыраныыссаны сабыы омук табаарын солбуйуу наадатын көрдөрдө диэн эбэн эттэ.
Белоусов Арассыыйа экэниэмикэтин тирэхтээх үүнүүтүн усулуобуйаларын ааттаата. Кини саныырынан, Арассыыйа 2023 сылга Ис баалабай бородуукта үүнүүтүн тэтимэ 3% буолуоҕа уонна баҕар эрдэ даҕаны, ол эрээри бу бары хайысхаларынан үлэни ирдиир. Ол эбэтэр – оборудованиены оҥорон таһаарыыга инвестицияны туһаныы, экэниэмикэ саҥа технологическай баазаҕа көһүүтэ, каадырынан хааччыллыы, инженернэй уонна оробуочай идэлэри киллэрэн туран уонна структураҕа уларыта тутуулар.
Арассыыйа экэниэмикэтин дьэҥкэ буолуутун уонна “маҥхатыыга” үлэ салҕаныаҕа диир Путин. Кини этэринэн, хамсык кэмигэр өйөбүлү аһаҕастык үлэлии сылдьар, сокуон бары ирдэбиллэрин тутуһар уонна кэлэктииптэригэр кыһанар урбаанньыттар бастакы уочарат ылыахтара. Бэрэсидьиэн этэринэн, ити гражданнар уонна дойду биисинэһин туһугар ыытыллар. ”Ол эрээри кинилэр киһилии үлэлиэхтээхтэр, биһиги кинилэргэ усулуобуйа тэрийиэхтээхпит, нолуоктанар уонна нолуоктаммат, атын ноҕоруускалар туһунан толкуйдаан”, – диэн сорудахтаата кини.
КЫБАРТЫЫРА БОППУРУОҺУН БЫҺААРЫЫ
Владимир Путин Арассыыйаҕа дьиэ-уот боппуруоһун тосту быһаарар устуоруйаҕа киирэр кыах баарын эттэ. Ол курдук, бэрэсидьиэн вице-премьер Марат Хуснуллин “Дьиэ-уот уонна куорат эйгэтэ” нацбырайыагы олоххо киллэрии туһунан тыл этиитигэр санаатын эттэ. “Биһиэхэ бу чугастааҕы болдьоххо Арассыыйа устуоруйатыгар аан бастаан дьиэ-уот боппуруоһун тосту быһаарар кыахтаахпыт. Бу кыаҕы мүлчү тутумуохха. Маныаха дьулуурдаахтык үлэлиэххэ”, – диэн бэрэсидьиэн торумнаата.
Кини этэринэн, бу киһи уонна Арассыыйа ыала киһилии олороругар тирэх усулуобуйаларыттан биирдэстэрэ. “Ол иһин бырабыыталыстыбаны бүттүүнүн уонна эйигин олох-дьаһах бу эйгэтигэр эппиэтинэһи сүгээччини бу хайысхаҕа ураты болҕомтону туһаайаргытыгар көрдөһөбүн”, – диэтэ Путин вице-премьергэ туһаайан. Путин маныаха билигин кыах баарын өссө төгүл бэлиэтээтэ. “Эн 2026 сылга 5 мөлүйүөн дьиэ кэргэн дьиэ-уот ылыаҕа диэтиҥ, бу олох олоххо киирэр кыахтаах, ол эрээри өссө элбэҕи ситиһиэххэ сөп. Бэйэбит иннибитигэр күүстээх сыаллары туруоруохпутун наада”, – диэн бэлиэтээтэ кини.
Бэрэсидьиэн ороскуоттары аччатыы суотугар дьиэ сыанатын аччатарга сорудахтаата. Кини этэринэн, бу түмүгэр дьон хармааныгар сөп түбэһэр сыанаҕа аҕалыахтаах.
УҺУН ҮЙЭЛЭНИИ
Нэһилиэнньэ ахсаана тирэхтээхтик улаатыытыгар тахсыахтаахпыт уонна киһи үйэтэ үрдүүрүн ситиһиэхтээхпит, диэн соругу бэрэсидьиэн туруорда. Кини этэринэн, бу үгүс хайысхаларга былаас үлэтин хаачыстыбатын көрдөрүү.
“Мэдиссиинэ көмөтө ханнык баҕарар ыҥырыыларга (куттал суоһаатаҕына) көдьүүстээх көмөнү оҥоруохтаах. “Глобальнай эпидемиялары кытта сибээстээх ыксаллаах балаһыанньаларга Арассыыйаҕа былааннаах мэдиссиинэ көмөтө тэтимнээх эрэсииминэн оҥоһуллуохтаах”, – диэн Путин бэлиэтээтэ. Вице-премьер Татьяна Голикова билигин эрэгийиэннэри кытта бииргэ мэдиссиинэ тэрилтэлэрин былааннаах үлэлэрин чөлүгэр түһэрэргэ бары наадалаах миэрэлэр ылыллалларын эттэ. Кини бырабыыталыстыба диспансеризацияны уонна нэһилиэнньэни вакцинациялааһыны чөлүгэр түһэрэр туһунан уураахха илии баттаабытын санатта. “Маныаха биһиги куойка пуондатын саппааһын оннунан хаалларабыт уонна бу күһүҥҥү-кыһыҥҥы эпидемия кэмигэр наадалаах буолуоҕа”. – диэн вице-премьер эбэн эттэ.
АРАССЫЫЙАҔА СЫННЬАНЫАХХА
”Өскөтүн үгүс дойдулар билиҥҥэ диэри сабыылаахтарынан, биһиги ис туризмы сайыннарыахтаахпыт көстөн турар суол. Ол эрээри инфраструктураны сайыннарыахтаахпыт. Итинтикэтэ суох ис туризм диэн тугуй?” – диэтэ бэрэсидьиэн. Вице-премьер Дмитрий Чернышенко туризмы нацбырайыактарга киллэрэргэ эттэ. “Биһиги дьон тоҕу анньан кэлэрин кэтэһэбит, тоҕо диэтэххэ, бары Арассыыйаҕа кэлиэхтэрин баҕараллар. Ол иһин сөптөөх инфраструктураны тэрийиэхтээхпит”, – диэн Чернышенко эбэн эттэ. Чернышенко нэһилиэнньэ 60 бырыһыана бэйэлэрин эрэгийиэннэриттэн тахсыбаттарын эттэ.
Мунньах түмүгүнэн Владимир Путин хас да сорудаҕы биэрдэ: 2030 сылга диэри национальнай сайдыы сыалларын туһунан ыйаах бырайыагын бэлэмнииргэ, нацбырайыактары үс ый иһинэн чопчулаан биэрэргэ уонна эрэгийиэн былаастарын үлэлэрин көдьүүһүн көрдөрүүлэрин чопчулуурга этиилэри бэлэмнииргэ.
Женни Стрюкова, edersaas.ru