Сүүрбэһис үйэ 90-с сылларын «алдьархайа» ыраах сытар Саха сирин биир кыра бөһүөлэгин эмиэ тумнубатаҕа. Ытыс соттор дьадайыы, сыана үрдүүр кэмэ, маҕаһыын кураанах долбуурдара… Дьон хамнаһа суох, олох-дьаһах усулуобуйата быстар мөлтөх, дьон-сэргэ баар-суох сүөһүлэригэр, булка-балыкка эрэ тирэҕирэн тыыннарын салҕаан олорор кэмнэрэ этэ.
Алдьархай диэн хаһан даҕаны ааны тэлэччи арыйан, айдааран-куйдааран кэлбэт. Кини уу-чуумпутук, биллибэтинэн дьааттаах сүлүһүннээх моҕойдуу сыыллан киирэр үгэстээх.
Биир оннук күрүҥ, тымныы күһүҥҥү күн, халлааҥҥа күн былыттан быкпакка, айылҕа барыта туох эрэ ыар тыыны күүтэрдии уу-чуумпуга куустарбыт кэмигэр, дэриэбинэҕэ биир күн ахсаана биллибэт олус элбэх мэкчиргэлэр киирбиттэр.
Бастаан дьон соһуйбут кэпсэтиилэрэ ыал-ыалынан тарҕаммыт. Ойуур кистэлэҥ олохтоохторо, түүҥҥү көтөрдөр дэриэбинэ устун тардыллыбыт уот ситимин хас биирдии остуолбаларын аайы олороллоро. Хас биирдии дьиэ үрдүнэн хаппыт маска, ыал тиэргэнигэр турар остуолбаҕа барытыгар мэкчиргэ олороро.
Дьиктитэ диэн күрүлүүр күнүс кинилэр хамсаабаттар, көтөн-мөхсөн сапсымматтар. Толору, төгүрүк, саһархай харахтарынан дьону-сэргэни дьөлө көрөн, таас мөссүөн буолан олорбуттара. Хамсаабат, кэпсэппэт, туох эрэ биллибэт кистэлэҥ дьылҕаны сэрэтэр, киһи уйулҕатын хамсатар мөссүөннэр…
Дэриэбинэ ытык кырдьаҕастара, олох араас эриирин-мускуурун көрөн, олорон ааспыт, айылҕа көстүүлэрин өйдүүр дьон, итини көрөн улаханнык дьиксиммиттэрэ.
— Мэкчиргэ дэриэбинэҕэ киирбитэ — өлүү-сүтүү, ыар сонун илдьитинэн буолар. Абааһы чыычааҕа куһаҕаҥҥа биттэнэр. Аал уоппутун аһатыахха наада, — диэн сибигинэйэн уот иччитигэр ас биэрэ сатаабыттара.
Ол гынан сорох дьон үксэ, олох ыараханыттан сылайбыт, күннээҕи кыһалҕаҕа баттаппыт буолан, кырдьаҕастар үгэстэрин, сэрэтиилэрин аанньа ылымматахтара.
— Тайҕаҕа кутуйах аҕыйаан, аччык буолан дэриэбинэҕэ киирдэхтэрэ дии. Олорон баран, соторунан көтүөхтэрэ, — диэн көннөрү күлэн, илиилэринэн сапсыйан кэбиспиттэрэ.
Ол эрээри айылҕа биттэниитэ сыыспатах эбит.Сотору кэминэн дэриэбинэни ыар тыын саба бүрүйбүтэ. Бастаан мөлтөх доруобуйалаах, уһуннук ыалдьыбыт дьон уонна аҕам саастаах кырдьаҕастар олохтон туораан барбыттара. Биир сарсыарда Сэмэн оҕонньор уһуктубатаҕа, онтон нэдиэлэ буолан баран аҕам саастаах оскуола учуутала, онтон ыаллыы олорор эмээхсин…
Нэдиэлэ аайы дэриэбинэ устун иин хаһар, хоруоп оҥоһуллар тыаһа иһиллэр буолбута. Дьон аймахтарын, ыалларын, чугас дьоннорун хара маҥнайгыттан тиһэх суолугар атаарарга күһэллибиттэрэ. Кылабыыһа диэки барар суолга дьон сырыыта тохтообот буолбута. Дьахталлар ытаһар-соҥоһор саҥалара дэриэбинэ үрдүнэн өрө мөҥүөрэн тахсара.
Оттон мэкчиргэлэр… Остуолбаларыгар олорон, дьылҕа хаан ыйааҕын туолуутун кэтэспиттии, хоруоп сүкпүт дьону уонна умуллар тыыны батыһа манаабыт курдуктара. Кинилэр саһархай харахтарыгар аһыныы да, үөрүү да суоҕа — олох уонна өлүүнү дьаһайар тымныы, мөҥүрүөн сокуон эрэ баара.
Онно эрэ дьон-сэргэ өйдөөбүтэ — ойуур кистэлэҥ олохтооҕо мэкчиргэ, кырдьык даҕаны, ыар сонун, кутурҕан уонна алдьархай илдьитинэн буоларын. Айылҕа бэйэтин сокуоннарын ким да кыайан уларыппатын.
Ахсынньы ый томороон тымныыта түспүтүгэр, мэкчиргэлэр хайдах соһуччу кэлбиттэрин курдук кэлин эмиэ сүтэн хаалбыттара. Дэриэбинэҕэ олох салҕаммыта. Билигин даҕаны, хараҥа түүн тайҕа саҕатыттан мэкчиргэ саҥата иһилиннэҕинэ, ол күһүнү олорон ааспыт дьон уйулҕалара хамсаан, аал уокка ас биэрэн утуйаллар.
Сайдам