Биир үтүө күн, күһүөрү үлэбиттэн дьиэлээн иһэн уулуссаҕа биһигиттэн икки сыл эрдэ оскуоланы бүтэрбит биир дойдулаах кыыспын Саргыны көрсө түстүм. Командировкаҕа кэлэ сылдьар эбит. Сэминээр кэнниттэн күһүҥҥү куораты көрө таарыйа дьаарбайа сылдьар. Көрсүбэтэхпит ырааппыта бэрт буолан, сүүрбэччэ мүнүүтэ курдук уулуссаҕа сэлэһэ туран хааллыбыт.
Куоракка көрсүһүү
Оҕо сылдьан нөҥүө уулуссаҕа олорбут дьон хоммут уоспут хоҥнон, өрөөбүт уоспут өһүллэн, кэпсэтиибит ыраатта. Күһүҥҥү сөрүүн халлаан сыыйа биллэн барда. Саргым да тоҥно быһыылаах: “Манна чугастыы биир эмэ эрэстэрээҥҥэ киирэн чэй иһэн тахсыбаппыт дуо?” — диэн этии киллэрбитин, дьонум тыа сиригэр тахсыбыт буолан, кими да көһүтэрим суох киһи үөрүүнэн сөбүлэстим.
Ыраата барбакка, куорат киинигэр турар эрэстэрээҥҥэ киирдибит. Үлэ кэнниттэн аччыктаабыт, сылайбыт дьон быһыытынан киэһээҥҥи аһылыкпытын сакаастаан, дьэ, оллоонноон олорон кэпсэтэн бардыбыт. Кыыһым үөрэҕин кэнниттэн кэргэн тахсан икки оҕоломмут, кэргэнэ көссүүлээҕин билэн, уһуннук олорбокко арахсыбыттар эбит. Дойдубар сылдьыбатаҕым ырааппыт, кимниин даҕаны улаханнык билсибэт киһи быһыытынан оҕо сааһым доҕотторуттан саҕалаан, биир дойдулаахтарбын барыларын кэриэтэ туоһуластым.
Саргы Роза диэн дьүөгэлээҕэ. Оҕо сылдьан көрдөхпүнэ, уу тэстибэт доҕордуулар этэ. Кини туһунан ыйыппыппар, кыыһым биллэр-биллибэттик өрө тыынан баран, сапсыйан кэбистэ. Чааскытыгар куттубут чэйигэр саҥардыы саахар куппут курдук чочумча булкуйа-булкуйа, хараҕын араарбакка олоро түһэн баран кэпсээн барда.
Охтон түстүм диирэ…
Баҕар, биир эмэ эр киһи, ыал аҕата, эһээтэ түбэһэ түһэн ааҕыа, өйдөнүө, атын киһи холобура уруок буолуо, оҕолоругар, сиэннэригэр кэпсиэ диэн Саргы кэпсээнин хайдах баарынан суруйабын:
— Роза быйыл олоҕун орто омурҕанын бэлиэтээри сылдьар. Күн-дьыл элэҥнээн ааһара түргэн эбит. Аҕыйах сыллааҕыта эрэ сайыҥҥы уот куйааһы аахсыбакка, үс мас бүтэй күрүө үрдүнэн “альпиниспыт” дэһэ-дэһэ тутуһан баран хаамарбыт. Тобукпутун дьукку түстэрбит да, улахаҥҥа уурбакка, таһырдьаттан киирбэккэ оонньуурбут. Санаабар, уонча эрэ сыл ааспыт курдук эрээри, номнуо биэс уон сааспытын туолаары сылдьар эбиппит. Роза оҕолоро улаатан, олоҕо дьэ тупсуох курдук буолла. Дьүөгэм барахсан олоҕун хара сурааһына бүтэн, күнэ тахсан эрэриттэн сэмээр үөрэбин эрэ.
Кэлин төлөпүөн үөдүйэн, кырбый дьон быһыытын видеоҕа устан биллэр-көстөр дии. Биһиги саҕана оннооҕор буолуох улахан дьыалалары чып кистээн кэбиһэллэр эбит. Ол туһунан кэлин истэн сонньуйабын эрэ. Роза аҕата иһэрин, ойоҕун кырбыыр үһү диэн истэрим. Ол гынан баран, кыргыттарыгар — Розалаах Сардаанаҕа илиитин көтөҕөрүн букатын кэлин, оҕолонон баран билбитим.
Сор соҕотоҕун кэлбэт диэн итини этэллэр быһыылаах, саатар кэргэнигэр табыллыбатаҕа. Розалыын кэргэттэрбит ини-биилэр оҕолоро, хойут истибитим, удьуор кырбый, ойохторун куоттарар дьон эбит. Кэргэттэрбит төһө даҕаны атын-атын дэриэбинэҕэ улаатталлар, хаан аймах буолан билсэллэрэ. Эбиитин биһиги дьүөгэлии буолан өрүү сылдьыһарбыт. Мин кэргэним көссүүлээҕин истэн, бэйэтиттэн ыххайан туран ыйытан, дьахтара хат буоларын билэн, үүрбүтүм. Тахсарыгар, мин мөлтөх дьахтар, тоҥуй буоламмын атын дьахтарга иирбитин туһунан элбэҕи-элбэҕи эппитэ. Дьолго, оҕолорбут истибэтэхтэрэ.
Биир киэһэ, утуйаары ороммор сытан баран, ааммын дибдийэр тыастан соһуйан ороммуттан ойон турдум. Улахана бэрдин иһин эр киһи дии санаан үүрэрдии суоһурҕанан тахсыбытым, аан нөҥүө Роза саҥата иһилиннэ. Аспытым, баттаҕа дэлби арбайбыт, хараҕын аннынан дьукку охсуллубут, көҕөрөн эрэр. Кыыһым биир кэм: “Быыһаа, биһиэхэ бардыбыт”, — диир. Эрэ эмиэ бууннаабыт диэн ыстааммын сиирэ-халты кэтээт, соммун бүрүнээт ыстанныбыт. Кыыһым хаамара түргэнэ сүрдээх, мин кэнниттэн сүүрэн эрэ иһэбин. Өр гымматыбыт, тиийдибит. Дьиэҕэ киирбиппит — уу-чуумпу. Чуумпутуттан, бэл, бэйэм даҕаны ыксаан ыллым. Түгэх хоско киирбиппит уоллара Ньургун ороҥҥо кумуччу туттан баран сытар. “Улааттаххына эмиэ ийэҥ курдук буолуоҥ…” диэт кыыһын охсон эрдэҕинэ, уоллара бүөлүү турунан кэбиспитин тиэрэ садьыйбыта дьыбаан атаҕар баран түспүт. Өсөһүгэр саҥа таһаарбакка ыарыытын тулуйа сыттаҕына, киһи эрэ буоллар эчэттим диэн ыскаабыт быһыылаах, бөөҕүнээн баран тохтоон хаалбыт. “Уолугар хаһан даҕаны илиитин көтөхпөт, өрүү кыыһын буулуур идэлээх. Бэйэм арыгыһыт аҕаттан “дьарыллан” улааппыт буоламмын, оҕобун аһыннарбын да хайыамый”, — диэбитэ Роза хараҕын уутун сотто-сотто. Дьүөгэбин эрэ кырбыырын дьонтон истэрим, кэпсэтээри гыннахпына, куруук тиэмэни атыҥҥа уларытан кэбиһэрэ. Аҕа киһи кыыс оҕоҕо илиитин көтөҕөрүн истэн, бу сырыыга мас-таас курдук араҕыс диэбитим.
Сэттис кылааска үөрэнэр сылбар саҕаламмыта
Ити түгэн кэнниттэн уһаабатаҕа, бадаҕа, ый аҥаара эрэ курдук ааста быһыылааҕа. Рома итирэн кэлэн баран аны быһахтаммыт. Арыый улаханнык хотторбут уонна дьоно аҕалара хойутаабытыгар сэрэхэдийэн бэлэм таҥнан олорбут буолан, таһырдьаны былдьаһан тыыннаах ордубуттар. Оҕолору түгэх хоско киллэрэн сытыаран, ааны лип сабан баран кыыспын уоскутаары, оттоох чэй бэлэмнээн иһэ олордохпутуна, бу сыллар тухары дууһатын түгэҕэр кистии сылдьыбыт, икки атахтаахха арыйбатах кистэлэҥин ытыы-ытыы кэпсээн улаханнык соһуппута. Иккиэн куустуһан олорон ытаһа-ытаһа, дууһабыт чэпчээбит курдук буолбута. Аҕа буолуохсут оҕолоругар ити курдук сыһыанын киһи хайдах тылынан быһаарыа эбитэ буолла. Маҥнай Роза сэттис кылааска үөрэнэ сылдьан ийэтин көмүскэһэн аҕатын утары барыаҕыттан саҕаламмыт эбит. Ол кэнниттэн испэтэҕинэ даҕаны кыыһын сылтах була-була үөхсэр, баттаҕыттан соһор, кырбыыр идэлэммит. Ийэтэ куттанар буолан букатын утары саҥараахтаабат эбит. “Аан дойдуга абааһы көрөр киһим аҕам этэ. Ийэлээх балтыбын аһынарым, хаһан оскуоланы бүтэрэ охсон бу дэриэбинэттэн көһөбүт эрэ дии саныырым”, — диэн түмүктээбитэ.
Ол иһин даҕаны Роза уруокка кэлэн куруук утуйа олороро, кылаас туйгун үөрэнээччитэ үөрэҕэр мөлтөөн барбыта, дьиэҕэ үлэтин миигиттэн устара. Төрөппүттэрим син сэрэйэллэрэ буолуо эрээри, биирдэ даҕаны: “Розаны кытта дьүөгэлэһимэ, аҕалара иһээччи, тиийиммэт-түгэммэт ыал”, — эҥин диэбэттэр этэ.
Ийэлэрэ барахсан уһаабатаҕа, Роза оскуоланы бүтэрээтин кытта эһиилигэр ыалдьан, олохтон туораабыта. Оҕотук санаатыгар балтын кытта куоракка көһөн киирбиттэрэ эрээри, олорор дьиэлэрэ суох, Роза үлэлээн, үөрэҕэр көтүтүүлэнэн, дойдуларыгар төннөргө күһэллибиттэрэ. Сотору буолаат, кыыс кэргэн тахсыбыта да, эмиэ иһээччи киһи түбэстэҕэ дии. Хата, ийэтин курдук тулуйа олорбокко, оҕолорум бэйэм дьылҕабын хатылаабатыннар диэн арахсыбыта. Билигин оҕолоро иккиэн ыал дьон. Уола бэйэтин аттыгар дьоҕус дьиэ тутан биэрэн, онно олорор.
Оҕо сүрэҕэ — тааска
“Аҕаҥ ханна баарый”, “хайдаҕый?” диэн билэр дьоно ыйыттахтарына: “Этэҥҥэ эрээри, көрсүбэтэҕим ыраатта. Төрөппүт аҕаҕа ити курдук сыһыаннаһар сыыһатын өйдүүбүн, ол эрээри, хайдах даҕаны бырастыы гынар кыаҕым суох…” — диэн биирдэ этэн аһарбыттаах. Аҕата билигин кырдьаҕастар дьиэлэригэр сытар. Эдэр сылдьан оҕолорун, ойоҕун атаҕастаабытын, кэлэппитин содула буолар. Мин даҕаны дьүөгэбин бырастыы гын эҥин диэн ыххайбаппын, испэр, аҕата кэһэйдин, аньыыта-харата туоллаҕа дии саныыбын. Эдэр-сэнэх эрдэххэ киһиэхэ үксүгэр даҕаны муора тобугунан буолар. Кыргыттарын кэлэппэтэҕэ эбитэ буоллар, билигин ытыс үрдүгэр сылдьыахтаах этэ.
Арай, бачча сайдыылаах үйэҕэ оччотооҕу уустуктары эттэринэн-хааннарынан билбит оҕолор төһө да ыал эбээтэ аатырдаллар, ис дууһаларын икки атахтаахха арыйбакка, кыайан кимиэхэ даҕаны кэпсээбэккэ, истэригэр тута сыдьалларын сөҕөбүн. Ити курдук кырбый аҕаны бырастыы гыналлара сөп дуо? Кырдьаҕастар дьиэлэригэр туттараллара сөп дуу? Оҕо сүрэҕэ — тааска диэн маны этэллэр дуо?” — диэн Саргы миигиттэн хоруй көрдөөбүттүү, үрүт үрдүгэр ыйыта олордо.
Людмила Попова, «Саха сирэ» хаһыат 2026 c. кулун тутар 20 күнүнээҕи нүөмэриттэн