Тайҕа быыһыгар, халыҥ хаарынан бүрүллүбүт Сахабыт сирин кытыы сытар биир кыракый нэһилиэгэр кыһын эрдэ хараҥарар.
Ый туолан, хаар кыырпахтара ый уотугар күндү таастыы күлүмүрдүүллэр, оттон дьиэ ахсын оһохтор умайан, турбаттан тахсар буруолар субуруһан, халлаан диэки унаараллар.
Бу чуумпу, наҕыл сиргэ дьон айылҕалыын алтыһан, күннээҕи түбүккэ миккиллэн, олохторо эмиэ оннук салҕанар. Манна олох тэтимэ атын – куорат ыгым буоллаҕына, тиэтэл тыына манна суох.
Сэттэ уон сааһын ааспыт Даайа эмээхсин, олоҕун үгүс өттүн кыра нэһилиэккэ атаарбыт буолан, тыа сирин үгэстэрин, сиэрин-туомун тутуһан олорор кырдьаҕас. Кини бүгүн даҕаны, күннээҕи үгэһинэн, киэһээҥҥи аһын бэлэмнэнэргэ сананна. Таһырдьаттан оттук мастарын киллэрэн, оһоҕун иннигэр сааһылаата. Туос кыырпаҕын ууран, испиискэтинэн уот сахпытыгар, Хатан Тэмиэрийэ, уот иччитэ, үөрбүттүү тыаһаан, маһы харбаан ылла — дьиэ иһэ мас умайар тыаһынан туолла, сандаара түстэ.
Дьиэ иһэ сылыйан, сырдаан барда. Эмээхсин оһох билиитэтигэр эргэ, тимир хобордооҕун ууран, арыы кутта. Хас да хортуоппуйу хаҕылаан, синньигэс гына бысталаан баран, итии хобордооххо кутан кэбистэ. Хортуоппуй сырдьыгыныыр тыаһа, арыы сыта дьиэ иһин толордо. Даайа эмээхсин оһох иннигэр баар тапталлаах олоппоһугар олорон, уот умайарын көрө-көрө, ичигэскэ уута кэлэн, хараҕа сабыллан барда.
Ахсынньы ый тымныыта, дьиэ сылааһа, уот тыаһа кинини наҕыллык убатан, нуурайан, дириҥ уутугар умсубутун бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалла.
Төһө өр утуйбута буолла, биллибэт. Ол эрээри, кинини туох эрэ дьикти, куйаханы күүрдэр тыас уһугуннарда.
Түүлүгэр дуу, илэ дуу – оһох кэннигэр туох эрэ улаханнык тыаһаата. Бастаан иһиттэххэ, ким эрэ тимиринэн оһох эркинин охсор курдуга: «Тар-тар-тар!». Онтон муоста маһа хачыгыраан, ким эрэ ыарахан атахтарынан хаамар тыаһа иһилиннэ. Хабыр-хабыр, лыҥк-лыҥк.
Даайа эмээхсин утуйа-уһукта сытан: «Бу тугуй? Дьиэ иччитэ кыыһырдаҕа дуу, туохтан эрэ дьиксиннэҕэ дуу?» — диэн санаа охсуллан ааста.
Тыас өссө улаатан, оһох иһигэр туох эрэ улаханнык улуйар курдук буолла.
Эмээхсин соһуйан, хараҕын аспыта – дьиэ иһэ барыта хара буруонан туолбут! Тыынарга ыарахан, хараҕы аһытар.
Оһох турбата, дьиэ үрдүн диэки барар өттө, кып-кыһыл буолан итийэн тахсыбыт, онтон дьиэ үрдүгэр баар турба иһигэр баараҕай уот күөдьүйэн, суугунуу турар эбит. Турбаҕа мунньуллубут күл умайан, оһохтон кыымнар ыһыллаллар. Муостаҕа, көбүөргэ кыымнар түһэн, умуллан, сорохторо чох буолан кытаран сыталлар.
Хортуоппуйа хобордооххо харааран, буруолаан бүппүт. Оттон оһох кэнниттэн иһиллибит «тимир тыаһа» – бу турба иһигэр садьыҥ эстэн, тимир турбаны охсуолуур тыаһа эбит. Муоста хачыгырыыр тыаһа – итии салгынтан уонна уот күүһүттэн дьиэ маһа «тыынар», хайыта барар тыаһа эбит.
Даайа эмээхсин, сааһын тухары маннык быһылааннары көрбүт киһи быһыытынан, сүрэҕэ мөхсө түспүтүн үрдүнэн, аймаммата. Түргэнник тура биэрэн, оһох сабыытын саба быраҕан, муостаҕа түспүт кыымнар үрдүгэр уу кута-кута умуруорбут. Ол кэннэ таһырдьа ааны тэлэччи арыйан, салгын киллэрдэ.
Турбаҕа умайбыт күл кутталлаах. Ону билэр буолан, утары дьиэҕэ олорор Ньургуннаахха, хаһыытаабыт. Ыаллара, таһырдьа турбаттан уот кыыма ыһылла турарын эрдэ көрөн, сүүрэн кэлэн иһэллэр эбит. Эр дьон дьиэ үрдүгэр тахсан, турбаны хаарынан, уунан саба туттан, умайа турар уоту умуруорбуттар.
Кэлин барыта ааспытын, уоскуйбутун кэннэ, дьиэ иһин салгылатан, буруота тахсыбытын уонна оһох уота намтаабытын кэннэ, ыаллара Даайа эмээхсинниин остуол тула олорон итии чэй испиттэр. Бары соһуйбуттар, долгуйбуттар, ол эрээри этэҥҥэ ааспытыттан үөрбүттэр.
— Эбээ, эн хайдах сэрэйэн уһугуннуҥ? Өссө кыратык утуйбутуҥ буоллар, дьиэҥ барыта уокка барыа эбит дии, — диэн Ньургун, сүүһүн көлөһүнүн соттуна-соттуна, ыйыппыт.
— Оо, дьэ ити миигин дьиэм иччитэ уһугуннардаҕа дии. Оһох кэннигэр тимиринэн охсорун, муостаҕа ким эрэ хаамар тыастары истэн уһугуннум. Дьиэм иччитэ, барахсан, сэрэттэҕэ… — диэн Даайа эмээхсин, махтаммыттыы оһоҕун диэки көрдө.
Нэһилиэк дьоно бу түбэлтэни истэн баран, биир санааҕа кэлбиттэр: чахчы даҕаны, дьиэ иччитэ эмээхсини быһылаантан быыһаабыт. Саха киһитэ айылҕаҕа, иччилэргэ итэҕэйэрэ дириҥ. Ол да иһин бу сурах кэлин кэпсээн буолан нэһилиэк устун түргэнник тарҕаммыта.
Сайдам