Киһи эдэригэр туохха барытыгар итэҕэйэр, барытын боруобалыыр буолара. Улаатан баран, ол кэмнэри саныы-саныы, бэйэҕиттэн бэйэҥ кыбыста саныыгын, күлэҕин эрэ. Мин эмиэ оннук этим.
Устудьуоннуур сылларбар, дьүөгэлэрим ырыа-тойук, үҥкүү-битии буолан сылдьалларыгар, мин кинигэ атыылыыр маҕаһыыннарга харааччы буоларым. Дьэ, ханнык эрэ ааптардар суруйбут, дьүһүнэ мөлтөх, кумааҕыта хаһыаттааҕар да куһаҕан, сыаната чэпчэки кинигэлэри мунньарым. «Тапталга албастар», «Өстөөҕүҥ олоҕун алдьат», «Харчыны хайдах ыҥырыахха сөбүй?» диэн ааттаах-суоллаах, албына-кырдьыга биллибэт кинигэ бөҕөтүн атыылаһан, уопсай дьиэбэр кистээн ааҕарым.
Кыргыттарым уолаттары кытта билсэ бараллар, оттон мин, хоспун хатанан баран, чүмэчи уотугар араас истээх-тастаах кинигэлэр тылларын ботугуруу олорорум. «Акаары да эбиппин», – диибин билигин. Ол гынан баран, оччолорго ити мин устудьуоннуур сылларым этэ. Биир түгэн кэннэ итэҕэстээхпин, ымсыы буоларбын итэҕэйбитим – бииргэ үөрэнэр кыыспар куһаҕаны оҥоро сатаабыппар. Кини миигин наар үгэргээн күлэрэ, атаҕастыыра. Арай, биир улахан эксээмэн иннинэ, икки нэдиэлэ бэлэмнээбит дакылаатым суумкабыттан сүтэн хаалбыта. Ким уорбутун таайан көрөр этим эрээри, буруйу оҥорор кэмигэр илиибэр туппатах киһини хайыахпыный. Кыыһыран, ытаан-соҥоон баран, дьэ, саамай «күүстээх» кинигэбин хостообутум. Онно этиллибитинэн, киһи хаартыскатын ылан, хара сабынан ыга баайан, хараҥа муннукка ууруллар уонна куһаҕан тыллары этиллэр.
Дьэ, ол хара дьыалабын оҥорон, ардыгар күлүкпүттэн бэйэм куттанан, кулгаахпар тыал сибигинэйэрин истэн, хара көлөһүннэрэн утуйарга барбытым. Сарсыныгар туох буолбута буолуой? Ол кыыспыттан куттана-куттана институкка тиийбитим. Киһим кэлбит, илиитигэр гиипсэлээх. Физкултуураҕа охтон, илиитин тоһуппут. Мин хараҕым улаатан, кулгааҕым дыыгынаан, сиргэ тимириэхпин эрэ баҕарарым. «Мин буруйум», – дии санаабытым. Ол күнтэн ыла кинини аһынар, киниттэн куттанар буолбутум. Аны кинигэбин арыйбат, хара дьайыыларбын хатылаабат буолбутум.
Кэлин, үөрэхпитин бүтэрэрбитигэр, ол кыыһым – Ира бэйэтэ кэлэн кэпсэппитэ. Кэпсэтэн-ипсэтэн, чугасыһан, саамай истиҥ дьүөгэлии буолбуппут. Иккиэн кыһыл көмүс мэтээлинэн үөрэхпитин түмүктээбиппит. Кэлин, үлэһит буолан баран, ону киниэхэ кэпсээбиппэр, Ира күлэ-күлэ: «Оо, Маша, эн оннук гыммытыҥ буоллар, уолаттар төттөрүтүн миэнэ буолуохтара этэ буоллаҕа!» – диэн күлбүтэ. Дьэ, оччотугар сүрэҕим бааһа оһон, ол быһылааны букатыннаахтык умнубутум.
Ол кэмтэн ыла төһөлөөх элбэх сыл-хонук аастаҕай? Устудьуон олоҕо, бастакы үлэ, таптал, олох-дьаһах. Киһи сылтан сыл аайы күннээҕи олоххо тардыллар, дьиҥнээххэ эрэ итэҕэйэр, оттон оҕо сааһын оонньуулара, акаары итэҕэллэрэ, умнуллан иһэллэр. Мин билигин бибилэтиэкэҕэ үлэлиибин. Күн аайы сүүһүнэн кинигэни, научнай үлэни, устуоруйаны, дакылааттары ааҕабын, дьоҥҥо сүбэлиибин. Тулаайах хаалбыт дьонум кэнниттэн, биир хостоох кыбартыыра ылан, соҕотоҕун олоробун. Дьиэм иһэ кинигэ сытынан туолан, хата, соҕотохсуйар диэни билэ иликпин.
Ол курдук, биир киэһэ, үлэбиттэн сылайан-элэйэн, дьиэбэр тахсан иһэн, ааным аттыгар тохтуу түстүм. Сүрэҕим «дьик» гына түстэ. Ааным боруогун аттыгар, маҥан бороһуок, туох эрэ ыһыллан сытар. Чугаһаан көрбүтүм – туус. Хайдах эрэ дьиктитик, кичэйэн ыспыт курдуктар. Бастаан, оҕо-аймах оонньоотоҕо дии санаатым. Онтон эмискэ, мэйиибэр уопсайга олорон аахпыт кинигэм тыллара охсуллан аастылар: «Өстөөххүн дьиэтиттэн таһаарарга, ыарыыга ылларарга – аанын боруогар тууһу ыс…»
Тыыным хаайтаран, этим сааһа арылынна. Ким? Ким миэхэ куһаҕаны баҕарыан сөбүй? Мин кимиэхэ да куһаҕаны оҥорботох курдукпун. Үлэбэр бары үчүгэйдик сыһыаннаһаллар, атас-дьүөгэ диэн элбэҕэ суох, улаханнык кими да кытта алтыспаппын. Соҕотох дьахтар сибиэнэ диэхпин, таптаспыт киһим суох.
Мэйиибэр биир-биир ыалларбын одуулаһан бардым. Биһиги подъезпыт дьоно, араас киһи баар. Бары бэйэлэрэ бэйэлэригэр доҕордоһуу, көмөлөһүү диэн суох. Хата, хоп-сип, кэннигиттэн сибигинэйэн кэпсэтии, ымсыы-обот баара буолуо. Мин, соҕотох, дьиэлээх-уоттаах, үлэлээх-хамнастаах дьахтар кинилэр харахтарыгар хайдах көстөрүм буолуой?
Бастакы этээстэн саҕалыым. Онно биир эдэр ыал олорор. Кыра оҕолоохтор. Хас киэһэ аайы, мин дьиэбэр кэллэхпинэ, оҕолоро ытаан-соҥоон, ийэтэ оҕотугар хаһыытаан-ыһыытаан, аҕалара тэлэбиисэрин тыаһын муҥутуур улаатыннаран, дьиэни бүтүннүү аймаан кэбиһэллэр. Биирдэ, түүн үөһэ утуйа сытан, истиэнэ нөҥүө ытыыр оҕо саҥатыттан уһуктан, тулуйбакка, батареяны тоҥсуйан биэрбитим. Сарсыныгар ол дьахтар – Айыына диэн ааттаах – миигин подъездка көрсөн, хараҕын кырыытынан көрөн ааспыта. «Бу дьахтар оҕом тыынын саба баттаата, уйгубун алдьатта», – дии санаатаҕа дуу? Эдэр ийэ оҕотун харыстаан, тугу баҕарар гыныан сөп буоллаҕа…
Иккис этээскэ, мин утары олорор кыбартыыраҕа, биир орто саастаах, хатыҥыр көрүҥнээх соҕотох эр киһи олорор. Николай Петрович диэн. Хаһан да дорооболоспот, хаһан да мичээрдээбэт. Табахтыы тахсан, подъеһы бүтүннүү буруолатан кэбиһэр. Онтун ыраастаабат даҕаны. Биирдэ бэйдиэ сылдьар ыты подъезка киллэрбиппин көрөн: «Бу ыттаргытын дьиэҕитигэр киллэриҥ, подъеһы буорту гынымаҥ!» – диэн саҥарбыта. Мин: «Бу мин ытым буолбатах», – диэбиппэр, кынчарыйан көрөн баран, аанын сабан хаалбыта. Итинтэн сылтаан, мин диэки куһаҕан санааны уурдаҕа дуу? Көрүҥэ-дьүһүнэ, дьэ, дьиҥнээх «хара дьайыыны» оҥорор киһиэхэ майгынныыр. Кини буолуо дуо?
Үһүс этээскэ икки эмээхситтэр олороллор. Биирэ – подъезд старшайа, Варвара Семеновна, иккиһэ – кини дьүөгэтэ, саҥардыы көһөн кэлбит Прасковья Иннокентьевна. Бу икки дьахтар – подъезд сүрүн сонунньуттара. Ким ханна барбытын, ким тугу атыыласпытын, ким кими кытта кэлбитин – барытын билэллэр, көрөллөр-истэллэр. Варвара Семеновна хаста даҕаны подъезд өрөмүөнүгэр харчы хомуйа сылдьыбыта. Мин, үлэбиттэн сылайан кэлэн, «сарсын» диэн баран, ааммын сабан кэбиспитим хас да төгүл буолла. Онуоха, баҕар, кыыһырбыттара буолуо. «Бу соҕотох дьахтар харчытын харыстыыр, подъезд туһугар кыһаллыбат», – диэн кэннибиттэн кэпсэтэллэрэ буолуо. Эмээхситтэр, дьэ, итинник дьайыыны итэҕэйэр буолааччылар. Кинилэр буолуо дуо?
Дьэ, ити курдук, санаам түһэн, хас биирдии ыалбын уорбалаан, түүнү быһа утуйбакка таҕыстым. Сарсыарда туран, ол тууһу хомуйан, таһырдьа таһааран ыстым. Кинигэбэр суруллубутунан, «илиинэн тыытыллыбат».
Ол күнтэн ыла мин олоҕум уларыйда. Дьиэбэр кэлэн иһэн, хас биирдии этээскэ тохтоон, тыаһы-ууһу иһиллиир буоллум. Айыына оҕото ытаата да, «дьэ, саҕалаата, тугу эрэ алгыыр», – дии саныыбын. Николай Петрович аанын тыастаахтык сапта да, «миигин куттаары гынна» диэн этим тардар. Варвара Семеновна дьүөгэтинээн күлсэллэрин иһиттэхпинэ, «миигин элэктииллэр» диэн кыһыйар-абарар санаа киирэр.
Биирдэ киэһэ, дьиэбэр киирэн иһэн, Николай Петрович утары иһэрин көрдүм. Хараҕын кырыытынан көрөн баран, утары барда. Мин тохтоон, кулгаахпын тоһуйдум. Киһим, аанын аттыгар тиийэн, аһыан иннинэ тугу эрэ ботугуруур курдук буолла. «Дьэ, бу киһи! Алгыс тылларын этэр», – дии санаатым. Ол кэннэ, икки хонон баран, үлэбэр хойутаан, сүүрэн-көтөн тахсан иһэн, кирилиэскэ халтарыйан, тобукпун өлөрдүм. Туран эрэ ыарыыбыттан хараҕым уута кэллэ, эмиэ ол Николай Петрович туһунан санаатым. «Кини буруйдаах, ити кини ыар тылларын түмүгэ».
Күн-түүн ааһан истилэр. Мин олох атын киһи буоллум — куруук тугу эрэ кэтэһэр, куттанар, дьону уорбалыыр. «Ира, эн улахан киһигин, бибилэтиэкэ үлэһитэҕин, итэҕэйимэ!», – диибин. Ол эрээри, санаам иккис өттө: «Оттон туус? Тоҕо ыһыллыбытай?». Эмиэ кинигэлэрбин санаан кэллим. Онно биир сүбэ баара: «Өстөөҕүҥ хара дьайыытын төннөрөргө, сибэтиэй ууну ыс…» диэн. Дьэ, бу санааттан этим сааһа арыллан, бэйэбиттэн бэйэм куттанным. Мин эмиэ, устудьуон сылларбар курдук, хара дьайыынан дьарыктанан эрэбин дуо? Суох, маннык сатаммат.
Мин сыыһа толкуйдуубун. Барыта быһаарыылаах буолуохтаах. Дьэ, кэтэһэн, көрүөм. Ким тугу гынарын, хайдах туттарын-хаптарын. Хайаан да биир сыыһаны ким эмит оҥоруо.
Нэдиэлэ курдук ааста. Мин «кэтэбил» үлэм түмүгү биэрбэтэ. Ыалларым бары уруккуларын курдук олороллор. Мин эрэ, бэйэм санааларбар баайтаран, түүннэри утуйбакка, күнүстэри тугу эрэ толкуйдуу сылдьабын.
Биир киэһэ, эмиэ үлэбиттэн кэллим. Подъезд аанын арыйбытым, аллараа, үһүс этээстэн кырдьаҕас дьахтар саҥата иһиллэр. Елизавета Николаевна. Кини биһиги подъезпыт саамай кырдьаҕас, саамай ытыктанар киһитэ. Соҕотоҕун олорор, оҕолоро атын куораттарга бааллар. Куруук сэмэй, куруук сырдык мичээрдээх. Хаһан да кими да кытта этиспэт, айдаарсыбат. Мин кинини «божий одуванчик» диэн ааттыырым.
Дьэ, ол эмээхсиним, кирилиэһинэн нэһиилэ дабайан, биир илиитинэн сиһин тутуммутунан, аҥаар илиитигэр бакыаттаах тахсан кэллэ. Миигин көрөөт, хайдах эрэ буруйдаахтыы мичээрдээн кэбистэ.
— Маша, дорообо, – диэтэ кини, нэһиилэ тыынан, – дьэ, эйигин көрдүм, үөрдүм аҕай. Кыысчааным, эн иннигэр буруйдаахпын быһыылаах.
Мин соһуйан, тугу да саҥарбакка, кинини одуулаан турдум. Туох буруйа? Бу эмээхсин миэхэ тугу куһаҕаны оҥоруон сөбүй?
— Мин, – салҕаата Елизавета Николаевна, – ити, нэдиэлэ анараа өттүгэр, маҕаһыынтан кэлэн иһэн, эн ааныҥ аттыгар, тууһу тоҕон кэбиспитим. Барытын. Хайдах эрэ бакыатым илиибиттэн мүччү туттаран, тууһум бүтүннүүтэ ыһыллыбыта. Ону хомуйаары гыммытым, сиһим эмискэ хам туттарбыта. Онтон ыла, дьэ, нэдиэлэни быһа сыттым, хамсаабакка. Бүгүн , дьэ, киһи курдук буолан, тахсан, килиэп атыыластым. Эн баалаама, кыыһырыма. Эбии үлэни эптим, быһыыта… Хата, хомуйбуккун эбит.
Кини ити тыллары этэригэр, мин сүрэҕим бүтүннүү ирэн, ууллан бардым. Харахпар уу кэлиэх курдук буолла. Мин, улахан, үөрэхтээх дьахтар, бу кырдьаҕас, ыарыһах эмээхсин тохпут тууһуттан, нэдиэлэни быһа эрэйдэнним, ыалларбын барыларын уоруйах оҥордум, хара дьайыынан дьарыктаналлар диэн уорбалаатым. Хайдах курдук кыбыстыылааҕый! Хайдах курдук күлүүлээҕий!
Мин, тугу да сатаан саҥарбакка, эмээхсин илиитигэр баар ыарахан бакыатын ыллым.
— Елизавета Николаевна, тугу да баалаабаппын, туохха кыыһырыахпыный! – диэтим, – Хата, бэйэҥ хайдаххыный? Сиһиҥ хайдаҕый? Көмө наада дуо?
— Оо, чэ, туох буолуой. Кырдьар диэн ити буоллаҕа, – диэтэ эмээхсин, мин кини бакыатын ылбыппар махтана.
Мин кинини кытта үһүс этээскэ таҕыстым, аанын арыйан, бакыатын дьиэтигэр киллэрдим. Эмээхсин миэхэ махтанан, алҕаан хаалла.
Дьиэбэр киирэн, ааммын хатанан баран, истиэнэҕэ өйөнөн, дириҥник тыын ыллым. Ол киэһэ, оҕо сааһым «хара дьайыылаах» кинигэлэрин санаатым. Ол барыта – оонньуу. Дьиҥнээх олоххо саамай улахан «дьайыы» – киһи бэйэтин санаата. Киһи бэйэтэ бэйэтин куттуур, эрэйдиир. Оттон саамай күүстээх «алгыс» – көннөрү киһилии сыһыан, көмөлөһүү, истиҥ тыл.
Сарсыныгар, үлэбэр бараары тахсан иһэн, Николай Петровиһы утары көрсөн: — Үтүө сарсыарданан, Николай Петрович! — Ээ… Үтүө сарсыарданан, – диэбитэ.
Онтон ыла мин ыалларбын кытта дорооболоһор, мичээрдиир буолбутум. Дьэ, онно билбитим, Айыына оҕото улаатан, ытаабат буолбутун, Николай Петрович олус сэмэй, саҥата суох киһи буоларын.
Туус… Көннөрү туус. Ол эрээри, ол туус миэхэ олох улахан үөрэҕи биэрбитэ. Дьонтон буолбакка, бэйэҥ иһигэр баар «хара дьайтан» куттаныахха наада…