Мэдиссиинэ кэллиэһин бүтэрэр биир эрэ ый хаалбытын кэннэ, үөрэх кыһатын деканатыгар ыҥыран, аны үс сыл устата киин куораттан ыраах бөһүөлэккэ баран үлэлиэхтээхпин туһунан соһуччу биллэрбиттэрэ. Эдэр киһиэхэ, дьоллоох Дьокуускай куорат олоҕор, доҕор-атас ортотугар үөрэммит киһиэхэ ити сонун соһуччу иһиллибитэ. Ханна эрэ ыраах улууска, букатын билбэт сирбэр, соҕотоҕун… Хайыахпыный, үөрэммит сылларбын толуйуохтаахпын. Сөбүлээбэтэрбин да, сөбүлэһэргэ тиийбитим.
Айанныыр күнүм субу тигинээн тиийэн кэллэ. Ийэм-аҕам атааран, ытаан-соҥоон, сүбэлээн-амалаан, алгыс тылларын этэн биир сарсыарда таксыыга олордон ыыппыттара. Бөһүөлэкпит киин куораттан лаппа ыраах сытар эбит. Биир суукка устата курдук айаннаатым. Аҕыйах нэһилиэнньэлээх, ыраас көстүүлээх, мас дьиэлэрдээх бөһүөлэк. Миигин дьаһалта үлэһиттэрэ ФАП балыыһа дьиэтигэр атааран биэрдилэр.
Дьоҕус, биир этээстээх мас дьиэҕэ баар балыыһаҕа тиийбиппэр, сэбиэдиссэй Анна Петровна диэн кытаанах көрүҥнээх, отуттан тахсыбыт дьахтар көрүстэ. Кини кэнниттэн Мария Семеновна диэн өрүү мичэрдии сылдьар, эйэҕэс саҥалаах, сааһа биэс уонугар чугаһаабыт медсиэстэрэ таҕыста. Кэлэктииппит итинник — үһүө этибит. Уонна, биллэн турар, санитарка. Ол дуоһунас вакансията кураанах турар диэбиттэрэ.
Бастакы күннэртэн үлэбэр төбөбүнэн түстүм. Куорат балыыһатын кэнниттэн кыра бөһүөлэк олоҕо атын. Дьон-сэргэ аҕыйах, бары бэйэ-бэйэлэрин кытта ыкса билсэллэр, ким туох ыарыылааҕын, ханнык эмин иһэрин кытары билэллэр. Анна Петровна, бастаан кытаанах курдук көстүбүтүн иһин, дьиҥэр, олус эппиэтинэстээх, үлэтин толору билэр, эдэр исписэлииһи, ол эбэтэр миигин, харыстыыр, үөрэтэр-такайар киһи буолан биэрбитэ. Оттон Мария Семеновна тапталлаах ийэбин кэриэтэ солбуйбута. Мэлдь сылдьарын тухары сүбэлиир-амалыыр, наада буоллаҕына көмүскүүр. Биһиги үһүөн түргэнник биир тылы булан, дьиэ кэргэн курдук иллээхтик үлэлээн барбыппыт.
Икки-үс ый ааспытын кэннэ, биир сарсыарда Анна Петровна үөрбүтүнэн киирэн кэллэ: «Кыргыттар, сонуну иһиттигит дуо?! Санитарка булан, үлэҕэ ыллым! Бэйэбит киһибит, олохтоох дьахтар». Биһиги бары үөрдүбүт. Дьиэбитин сууйар-сотор, ыраастыыр киһи кэлэрэ – улахан көмө буоллаҕа.
Сотору буолаат, аан аһылынна, кыра уҥуохтаах, хатыҥыр көрүҥнээх, куруук туохтан эрэ куттаммыт курдук, орто саастаах дьахтар киирэн кэллэ. «Валентинабын», – диэн ботугураата. Биһиги билсэн, үлэтин эбээһинэһин ыйан-кэрдэн, үлэлиир сирин көрдөрөн баран, үлэбитигэр аралдьыйдыбыт.
Валентина бастакы күнүттэн ыла бэйэтин олус аһыныгас, атаҕастаммыт курдук туттара. Чэйдии олордохпутуна, эбэтэр киһи аҕыйах кэмигэр, олоҕо ыараханын, оҕолоро туспа баран кинини умнубуттарын, эр киһитэ бырахпытын, харчыта суоҕун – барытын ытаан-соҥоон кэпсиирэ. Биһиги, дьахталлар, аһыныгас буоллахпыт дии. Бастаан кинини олус аһынарбыт, көмөлөһөрбүт, бэл, бородууктанан үллэстэрбит, бүтэһик харчыбытын кытары иэс биэрэрбит.
Мария Семеновна этэрэ: «Дьахтар соҕотох олорор, олох аһыытын-муҥун барытын этинэн-хаанынан билбит дьахтар. Көмөлөһүөххэ наада». Анна Петровна, саҥа үлэһиккэ сэрэнэн сыһыаннаһара: «Чэ, көстөн иһэр ини. Киһини үлэ киэргэтэр», – диирэ.
Хас да ый ааста. Валя үлэтигэр үөрэннэ, биһиэхэ эмиэ. Ол эрээри, кини кэпсээнэ-ипсээнэ уларыйбат. Куруук ким эрэ уустук олохтооҕор буруйдаах: аймахтара, ыаллара, судаарыстыба.
Биир күһүҥҥү сарсыарда Валя үлэтигэр хойутаан кэллэ. Биһиги соһуйдубут, кини үлэтигэр хаһан да хойутааччыта суох. Ааны нэһиилэ арыйан, истиэнэҕэ өйөнөн киирэн кэллэ. Сирэйэ-хараҕа мөлтөх, хараҕа уот кыһыл. Арыгы амырыын сыта бүтүн хоһу сутуйан кэбистэ.
Мария Семеновна ойон туран, кинини өйөөн-убаан, иннигэр-кэннигэр түстэ: «Валя, туох буоллуҥ?». Анна Петровна, аан арыйан, кытаанахтык ыйытта: «Валентина, итириккин дуо?». Валя тугу да саҥарбата, хараҕын уута сүүрэн барда.
Анна Петровна кыыһырбыттыы кытаанахтык эттэ: «Түргэнник дьиэтигэр ыытыҥ. Бүгүн үлэлиир кыаҕа суох көрүҥнээх». Мин кинини таһырдьа таһааран, аара массыына тохтотон, дьиэтигэр олордон ыыттым. Валентина ол кэмҥэ, бараары туран, мин илиибиттэн тутан, ытыы-ытыы ботугураата: «Кыыһырымаҥ… Олоҕум сатаммат…».
Сарсыныгар Валя үлэтигэр кэлбитэ. Сирэйэ-хараҕа өссө мөлтөөбүт. Анна Петровна иннигэр тобуктаан түһэн, бырастыы гынарыгар көрдөспүтэ, хаһан да иһиэм суоҕа диэн андаҕар тылын эрэннэрбитэ. Анна Петровна, өрө тыына-тыына: «Тур. Ити бүтэһиктээхтик буоллун. Өссө биирдэ маннык итирик кэллэххинэ үлэҕиттэн ууратабын. Биһиги эйигин аһынан, кимиэхэ да тыллаабатыбыт. Ону сыаналаа!».
Ол күнтэн ыла Валябыт уларыйбыт курдук буолла. Үлэтин өссө үчүгэйдик кыһанан толорор, биһиги иннибитигэр мэлдьи буруйдаахтыы туттар. Биһиги эмиэ, дьэ, кини өйдөннөҕө, сыыһатын билиннэҕэ диэн, урукку курдук сыһыаннаһан бардыбыт.
Ол эрээри, киһи ис туруга, санаата ыллын да түргэнник уларыйбат эбит. Валя, биһиги эрэннэрэн баран, сыыйа-баайа бэйэтин дьиҥнээх сиэрин-майгытын көрдөрөн барда. Бастаан кыра-кыралаан саҕаланна. Холобур, остуолга сытар бытархай харчылар сүтэр буоллулар. Бастаан улаханнык уорбалаабатыбыт, «бэйэбит ханна эрэ ууран бараммыт, умнан кэбистэхпит буолуо» диибит.
Онтон эмиэ салҕанан барда. Биирдэ, сарсыарда үлэбитигэр кэлбиппит, процедурнай хос аана аһаҕас, анаалыс хомуйар куолбалар бары муостаҕа ыһыллан, үлтүрүйэн сыталлар. Ким буруйу оҥорбута биллибэт. Валя, ытыы-ытыы, «мин буолбатах, түүн уоруйахтар киирбиттэр» диэн модьуйар. Ол эрээри, ааммыт-түннүкпүт бүтүн, туох да уоруллубатах курдук. Анна Петровна кинини ыҥыран сирэй көрсөн олорон кэпсэппитэ да, туһа тахсыбатаҕа. «Мин буолбатах» диэн биир тылынан этинэн олорбута.
Ити кэннэ, сыл аҥаара буолуохпут иннинэ, биһиги балыыһабыт олоҕо тосту уларыйбыта. Куруук туох эрэ сүтэр, алдьанар. Валя үлэтин кичэйэн толорбот буолбута. Муостаны сууйбут аатыгар кирдээх уунан сотон ааһар, сыт-сымар тахсара. Санитарнай күннэргэ ыраастыыртан куотунар, «сиһим ыалдьар, атаҕым моһуоктуур» диэн сылтах булар буолбута. Биһиги, үс дьахтар, үлэбит таһынан, аны кини эбээһинэһин толорорго күһэллэрбит.
Исиҥник сыһыаннаһан кэпсэтэ сатыыбыт да, Валябыт истибэт. Эбэтэр ытыыр-соҥуур, эбэтэр, кэнникинэн, кынчарыйан көрөн баран, балыыһаттан тахсан барар буолбута. Кэлин биһиги киниттэн тутулуктаахпытын өйдөөбүтэ – кинини ууратыахпытын, саҥа киһини булар, саҥаттан үөрэтэр-такайар уустук. Биһиги үтүө сыһыаммытын, аһынымтыа майгыбытын бэйэтин туһатыгар эрийбитэ.
Кэлэктиип иһигэр сыһыан эмиэ мөлтөөтө. Куруук тугу эрэ көрдөөһүн, мөккүөр тахсар. Мария Семеновна, эйэҕэс киһи, хаста даҕаны Валяны кытта атах тэпсэн олорон кэпсэтэ сатаата. «Валя, тоҕо манныгый? Биһиги эйиэхэ тугу куһаҕаны оҥордубут?» – диэн ыйытарыгар, киһибит сирэйэ-хараҕа суох: «Оттон миэхэ ким үтүөнү оҥорбутай? Олохпун алдьаппытай? Эһиги да оннук буолуоххут», – диэбитэ биирдэ. Оччотугар биирдэ биһиги өйдөөбүппүт: бу киһи бэйэтин кыһалҕатын атыттарга атааран, атыттар эрэйдэнэллэриттэн дуоһуйууну ылар эбит.
Биир тымныы кыһыҥҥы күн үлэбит бүтэрин саҕана мин, бүтэһик ыарыһахпын атааран баран, таҥас уларыттар хоско киирбитим, дьыбааҥҥа Валя утуйа сытар. Чугаһаан көрбүтүм, эмиэ итирик. Хайдах да уһугуннарбатым. Ол икки ардыгар Анна Петровна киирэн кэллэ. Кини Валяны көрөөт, сирэйэ кытаатан, кыыһыран туран кэллэ. Тугу да саҥарбата, суотабай төлөпүөнүн ылан, учаастактааҕы полицияны ыҥырда.
Полиция кэлэн, боротокуол оҥорон, Валяны дьиэтигэр илдьибитэ. Сарсыныгар, үлэтигэр кэлбитигэр, Анна Петровна хоһугар ыҥыран, уураталларын туһунан бирикээһи илии баттатан ыыппыта. Бу сырыыга Валя ытаабатаҕа, тобугар түһэн көрдөспөтөҕө. Кини биһигини, үһүөммүтүн, абалаах хараҕынан көрөн баран, ааны тыастаахтык сабан тахсан барбыта.
Ол күнтэн ыла биһиги «иэдээммит» саҕаламмыта. Валя күн аайы кэриэтэ балыыһаҕа кэлэн айдаарар буолбута. Итирик туруктаах, ааммыт таһыгар туран, биһигини үөҕэр, араас быдьар тылынан кырыыр, «эһиги миигин үлэбиттэн ууратан, аччыктатар буоллугут» диэн хаһыытыыра. Ону барытын кэлбит ыарыаһахтар көрөллөр-истэллэр. Биһиги кыбыстан, саҥарбакка, хоспутугар киирэн саһарбыт, уулуссаҕа иһэрин көрөн ааммытын хатанарбыт. Биирдэ итирик дьалхааныгар суолга сытар тааһынан быраҕан, түннүкпүтүн алдьаппыта. Онно, дьэ, Анна Петровна тулуйбакка, эмиэ полицияны ыҥырбыта. Ити кэннэ Валябыт сүппүтэ.
Балыыһабытыгар уу чуумпу, эйэлээх олохпут төннүбүтэ. Саҥа санитарканы булбуппут – эдэр, үлэһит кыыс. Дьиэбит-уоппут ырааһырбыта, туох да сүппэт, алдьаммат буолбута. Биһиги эмиэ урукку курдук иллээх кэлэктиип буолбуппут. Ол эрээри, Валяны санаатахпытына, сүрэхпит ыалдьара. Эрэммит киһибит албыннабыта — үтүө санаабыт сиргэ-буорга тэпсиллибитэ дириҥ бааһы хаалларбыт этэ.
Икки сыл ааста. Мин ол бөһүөлэккэ олохсуйан, букатын да үлэлии хаалбытым. Улуус киинигэр үлэлиир киһиэхэ кэргэн тахсан, олохпун манна тэриммитим. Анна Петровналыын, Мария Семеновналыын билигин да бииргэ үлэлиибит, истиҥ дьүөгэлии буолбуппут.
Биирдэ, үлэ кэннэ, олохтоох маҕаһыыҥҥа килиэппин ыла айманан киирдим. Көрбүтүм, муоста сууйа сылдьар дьахтар — биһиги Валентинабыт. Уруккутунааҕар уойбут, сирэйэ-хараҕа биллэрдик сырдаабыт, мааны дьахтар көрүҥнэммит.
Миигин көрөөт, тохтуу түстэ. Кини хараҕар тугу аахпыппын билбэппин – кыбыстыы дуу, абарыы дуу. Мин тугу да атыны саҥарбакка, дорҕоонноохтук «дорообо» диэтим уонна атыылаһарбын ыла турдум. Кини хоруйдаабата, нүксүйэн туран, үлэтин салҕаата.
Маҕаһыынтан тахсан иһэн, атыыһыт дьахтартан ыйыттым: » Валя хаһааҥҥыттан эһиэхэ үлэлиир?». «Үлэлээбитэ ыраатта, – диэтэ дьахтар, – сыл буолла. Маладьыас кыыс. Биир да күнү аһарбат, испэт-аһаабат. Бастаан сэрэнэ-сэрэнэ ылбыппыт, балыыһаттан хайдах уурайбытын истибит буоллахпыт. Дьэ, киһибит көммүт быһыылаах, үлэтин олус бэркэ диэн дьаныардаахтык толорор».
Бу сонуну истэн, эмиэ даҕаны үөрдүм, ардыгар хомойдум. Киһи көммүтүттэн, олоҕун тупсара сатыырыттан, биллэн турар, үөрэҕиҥ. Ол эрээри, биһиэхэ оҥорбут куһаҕан быһыыта, албына, «хара дьайа» сүрэхпитигэр сөҥөн хаалбыта. Ол иһин буолуо, олохтоохтор этэллэринэн, Валя билигин кими да кытта чугастык алтыспат, мэлдьи соҕотоҕун сылдьар. Оттон биһиги, балыыһа кыргыттара, кинини көрсө түстэрбит да, «дорообо» диэтэрбит да, урукку курдук чугас, истиҥ сыһыаммыт хаһан да төннүбэтэ чахчы. Сорох баастар кэминэн оһоллор, оттон сорох албын, «хара дьайыылар» хаһан да умнуллубаттар. Киһиэхэ эрэл диэн биирдэ эрэ бэриллэр. Ону сүтэрдэххинэ, иккистээн булар олус уустук…