Илиҥҥи халандаарынан Саҥа дьыл быйыл олунньу 17 күнүгэр түбэстэ. Онтон сиэттэрэн, урукку Саҥа дьылы санаан кэллим.
Мин төрөөбүт, кииним түспүт Алааспар Саҥа Дьыл бэлиэтэ, тоҥ харыйаны таһырдьаттан киллэрэн, ириэрэн, араастаан киэркэтэн түбүгүрэллэрин өйдөөбөппүн.
1961 сыллаахха, мин олохпуттан балачча тэйиччи, Баҕадьа начаалынай оскуолатыгар үөрэнэ киирбитим. Онон бастакы кылааһы таайбар, Николаев Павел Ефимовичтаахха- Байбаллаахха, олорон үөрэммитим. Аны санаатахха, таайым аах бэйэлэрэ элбэх оҕолоохторо уонна миигин сөбүлэһэн олордубуттар. Өкүчү оскуолата көһөр буолан ол дьыл оскуолабыт оҕото элбии сылдьыбыт кэмнээҕэ. Таайбар Мукучуттан оҕолор эмиэ бааллара. Таайым, сэбиэт киһи, кыра дьиэтигэр элбэх да буолан олорбут эбиппит. Оччолорго ол оннук этэ.
Саҥа дьылбыт бырааһынньыга оскуолабытыгар буолбута. Оскуолабыт дириэктэринэн Алексеев Григорий Степанович үлэлээбитэ. Оскуолабыт хоту өттүгэр балачча киэҥ саалалаах. Ол ортотугар харыйа туруорбуттара. Харыйаны симээн-киэркэтэн Саҥа дьылы көрсүһүү бырааһынньыгын тэрийбиттэрэ. Оскуола бөһүөлэккэ биллэр-көстөр тутуу. Соторутааҕыта нэһилиэк бастыҥ, уус дьонун түмэн туттарбыттар. Атын дьиэлэргэ холоотоххо, улахан үрдүк түннүктэрдээҕэ, истиэнэлээҕэ. Онон ботулуога да үрдүгэ. Тэҥ арыттаах гына баата сыһыарыллыбыт маҥан сабын ботулуокка иҥиннэрии түбүгү эрэйэрэ. Ол хаар түһэрин санатар үлэ этэҥҥэ бүтүүтэ саала тупса түһэрэ. Тэтэрээт илииһин араас кыраасканан сотон куурдаллара. Ол ону тэҥ гына кырыйаллара. Аны олору оҕуруо курдук бурдук тиэстэтигэр умнньаан сыһыаран буккуйа холботолууллара. Ол онтубут хастыы да миэтэрэ буолара. Онон харыйаны киэркэтэллэрэ. Оскуола иһигэр кылаастарга арааһынайдаан ыйыыллара. Бэйэ оҥоруу араас киэргэл оҥоһук элбэҕэ. Ол саҕана харыйа киэргэлэ бэрт кэмчи этэ. Лааппыга кэлбитэ улахан сонун, былдьаһык буолара.
Киэһэ бырааһынньыкка кэлбиппит, оскуолабыт иһэ тупсубут аҕай. Отой ырай саарыстыбатын курдук буолбут. Оскуолабыт оһохторо бары оттуллан, аны дьонунан туолан итийбит курдук. Сотору-сотору аһыллар аанынан маҥан тымныы туман киирэн иһэн элбэх дьонтон кыбыстыбыттыы түргэнник симэлийэрэ. Сотору ааммыт балачча уһуннук тэлэ аһылынна. Туох эрэ ыараханынан муостаҕа охсор тыас иһилиннэ.
“Туох буолла”, — диэн эргиллэ түспүтүм, арай кыһыллыҥы өҥнөөх сонноох, оннук бэргэһэлээх, көп маҥан бытыктаах, уһун киэргэллээх тайахтаах оҕонньор аа-дьуо киирэн иһэр эбит. Ааһан истэҕинэ көрбүтүм, көхсүгэр балачча улахан куулу сүгэ сылдьара. Аттыгар уһун курбуу уҥуохтаах, синньигэс бииллээх, көбүс көнө быһыылаах Хаарчааната батыһа сылдьара. Хаарчаанабыт Яковлева Мария Харлампьевнатын, учууталбытын, тута биллибит. Онтон-мантан арыалдьыттара арааһынай кыыллар киһилии хааман киирэн харыйабыт тулатынааҕы кыччаабыт сири толорон кэбистилэр. Сотору биир-биир ыҥыран, бадаарак туттартаатылар. Оҕонньору саҥатыттан сэрэйэн билбитим, иккис кылаас учуутала Андреев Николай Алексеевич эбит.
Бырааһынньык салҕанан барбыта, онтон миигин аҕам чугас олорор Байбаллаахха илдьибитэ. Халыҥ гына таҥыннарбыта. Эбиитин тулуупка суулаан көп гына от олбохтоох атын сыарҕатыгар кэлгийэн кэбиспитэ. Борук-сорукка айаммыт саҕаламмыта. Дөрүн-дөрүн атын соруйара. Оччоҕо атын сэлиитэ арыый түргэтиирэ. Онтон эмиэ ат сэлиитэ бытаарара, устунан хааман барара. Сотору атын эмиэ соруйара, кытаанах соҕустук саҥарара. Сыарҕа эндиргэ охсуллара элбиирэ, кыычыгырыыра-хаачыгырыыра. Ат такымынан сороҕор сыарҕаны охсон ылара. Оччоҕо мин уһукта охсорум. Биир кэм хаар, сыарҕа кыычыргыыр тыаһа кулгаахпын толороро. Тугу эрэ көрө сатаан харахпын аспытым сулустар халлааҥҥа дьиримнииллэр. Кэлтэйэн эрэр, оскуолаҕа буолбатах, ый дьиҥнээҕэ сулуһунан туолбут халлааҥҥа ыйаммытын көрбүтүм. Күөл ортотунан суол бүттэ быһыылаах, борук-сорук саба бүрүүкээтэ. Тыа суолугар киирдэхпит. Уум быыһынан иһиттэххпинэ, били, биир кэм суугунас тыас-уус суох буолбут. Аҕам атын баайан, сыарҕатыгар кэлэн миигин кэлгиэбиттэн босхолоото. Көһүйэн атахпар турбакка охтубуппар, аҕам кэлэн кыбынан кэбистэ. Биир илиитигэр кууллаах малын ылла. Ол оннук дьиэҕэ киирдибит.
Ийэм утары кэлэн сыгынньахтаата, сирэйбин сылаас илиитинэн имэрийдэ, хаста да сыллаан ылла. Мин кини тобугар олорон түөһүгэр сыстан балачча олордум. Ийэм тохтоло суох төбөбүн имэрийэр, эппин-сииммин мускуйа тутар, имэрийэр, сыллыыр. Чүмэчини остуол ортотугар туруордулар. Аҕам өһүөҕэ ыйанан турар лаампаны ылан олоппоско уурда. Куһаҕан сыт дьиэни толордо. Хаһыат лоскуйунан бүөлэммит кыраһыыннаах бытыылканы аспыт эбит. Онтун лаампатын култаҕар иһигэр кутта. Маҥан битиилин эрийэн кыратык таһааран уматта. Хаһыатынан ыраастаммыт тааһын лаампатыгар олорто. Лаампатын битиилин эрийэн өссө быктарда. Дьиэбит иһэ лаппа сырдаата. Саҥа- иҥэ элбээн дуу эбэтэр борук-сорук дьиэ эмискэ сырдаан дуу,уһуктубут оҕо ытаата. Кини аттыгар утуйа сыппыт эдьиийэ уһугунна. Сырдыктан саатар хараҕын, сирэйин ньуххана олорон миигин көрөөт:” Убаай”,’ -диэт түргэн үлүгэрдик оронуттан түстэ. Сүүрэн кэлээт, миигин кууста. Ороҥҥо олорор кыра балтым, Ньоох, ытыыр да ытыыр. Мин сүүрэн тиийэн төбөтүттэн сыллыыбын, имэрийэбин, уоскута сатыыбын. Кыысчаан миигин, убайын, антах анньар, ытыыра тохтообот. Аҕам киллэрбит малын сороҕун ийэбит остуолга уурталаабыт. Ол быыһыгар миэхэ биэрбит бадаарактарыгар хараҕым хатанна. Мин ону арыйан биир кэмпиэти ыллым. Кэмпиэти ойуулаах суутуттан араараат, балтым кып-кыра илиитигэр туттаран кэбистим. Балтым ытыыра тута тохтоото.
,,“Онтон миэхэ- миэхэ биэриҥ”,- диэн этээт, балтым, Тыка, үчүгэй баҕайытык миигин тонолуппакка көрдө-көрөөт утары хааман кэллэ. Чачархай ыһыллаҕас баттахтаах төбөтүнэн кэҕис гынна. Сырдык ыраас сирэйигэр киэҥ арылхай хараҕа өссө кэҥээбит курдук. Киниэхэ бичиэнньэ туттардым. Ол бастакы, оскуолатааҕы бадаарагым наһаа да күндүтүн билбитим. Барыта аһары минньигэс этэ. Ону хаһан да умнубаппын. Ити кэмҥэ ас кэмчитэ. Булт-ас син баара. Ол саҕанааҕы кэмпиэти, сакылааты, бичиэнньэни, бирээнньиги билигин да саныыбын. Билигин ас дэлэй. Амтана суударай. Оччотооҕу ас амтаныгар букатын тиийбэт.
Дьэ, оннук этэ төрөөбүт Алааспыттан биир бастакы, тэлэһийэн баран кылгас кэмҥэ, Саҥа Дьыллааҕы өрөбүлбэр төннүүм. Ахтыспыт ийэбинээн, балтыларбынаан көрсүһүүм. Бастакы кэһиим. Балтыларбын, төрөппүттэрбин үөрдүбүт түгэним.