Сардаана тымныы куорат устун оптуобуһунан айаннаан иһэр. Киниэхэ, тыа сирин кыыһыгар, сүдү улахан куорат түргэн тэтимнээх олоҕо сороҕор олус ыараханнык, туоратык көстөрө. Түннүгүнэн күһүҥҥү Дьокуускай хара былыттарынан бүрүллэн, ардах инчэҕэй хаары кытта түһэр.
Эдэркээн кыыс педагогическай үөрэҕи бүтэрэн, социальнай үлэһит идэтин талбыта. Санаатыгар, ити үлэ кини дууһатыгар чугас буолуохтаах курдуга. Ол эрээри үлэтэ үксүн кумааҕы толоруутунан, отчуот суруйуутунан, биир сиртэн атын сиргэ сүүрүүнэн бүппэтэ.
Бүгүн киниэхэ саҥа киһини сыһыарбыттара — Дуунньа эмээхсин, толору аата Евдокия Егоровна. Урукку үлэһитэ уурайан, Сардаанаҕа көспүтэ. Кыыска биэрбит докумуоннарыгар күөх уруучуканан кылгастык суруллубут: «82 саастаах, соҕотох олорор, доруобуйата мөлтөх, аһынан-үөлүнэн, эминэн хааччыйыыга наадыйар».
Оптуобустан түһэн, Сардаана эргэ, өссө сэбиэскэй кэмҥэ тутуллубут, биэс этээстээх элбэх кыбартыыралаах дьиэ аттыгар кэлэн тохтоото. Подъезд иһэ хараҥа, лаампа уота ханан да көстүбэт уонна киирэ түһээтин сиик сытынан саба охсор. Үһүс этээскэ тахсан, уруккулуу хаптаһынынан бүрүллүбүт ааны тоҥсуйда. Иһирдьэттэн аргыый аҕай аҕам саастаах киһи хаамар тыаһа иһилиннэ, күлүүс халырҕаата, аан кыыкынаан чуумпу подъезка кутуллан арылынна.
Аан диэки сэрэнэн, кыратык бөкчөйбүт, кыра сирэйэ дириҥник мырчыстыбыт, олох бары үчүгэйин-куһаҕанын билбит-көрбүт, уһун олоҕу олорбутун тутатына кэпсиир эмээхсин тахсан кэллэ. Былаатын ыга бааммыт кырдьаҕас дьахтар кыра, хара харахтарынан иннигэр турар кыыһы сытыытык, чинчийэрдии көрдө.
— Кимҥиний? — диэн ыйытта, куолаһа кыратык иһиллэрдии. — Үтүө күнүнэн, Евдокия Егоровна, — Сардаана сымнаҕастык мичээрдээтэ. — Мин Сардаанабын, социальнай үлэһиппин. Бүгүҥҥүттэн эһиэхэ мин көмөлөһүөм. — Ээ, оччотугар ол кыыс уурайбыт үһү дуо? Наһаа түргэнник уларытаҕыт. Киир, аан айаҕар турума.
Сардаана иһирдьэ киирдэ. Кыбартыыра ыраас, ол эрээри олус боростуой көстүүлээх: эргэ полированнай ыскаап, кинигэлээх полкалар, түннүк анныгар турар кыра остуол, икки олоппос. Урукку кэм сыта — хатарыллыбыт от, эргэ кинигэ, корвалол — муннугар иҥмит курдуга. Эркиннэргэ хаартыскалар ыйаммыттар: эдэркээн Дуунньа, кини кэргэнэ байыаннай формалаах эдэр киһи, кыра уол оҕотун кытта…
— Чэ, тугу гына кэллиҥ? Аспын аҕаллыҥ дуо? Ырысыап суруллубута, эмп наада, — эмээхсин остуолга олордо, илиитин тобугар уурда.
Сардаана суумкатыттан килиэп, үүт, арыы, алаадьы таһааран остуолга уурда. Эмтиэкэҕэ сылдьан атыыласпыт эмтэрин хостоон таһаарда. — Евдокия Егоровна, барытын аҕаллым. Эбиитин алаадьылаах кэллим, бэйэм астаабытым, сылаастыы сиэҥ. Эмээхсин соһуйбуттуу кыыһы көрөн ылла. Урукку үлэһитэ итинник кыһаллыбат этэ, суруллубуту эрэ аҕалан быраҕан биэрэрэ. — Алаадьы… — диэтэ эмээхсин, куолаһа кыратык сымнаабыт курдук буолла. — Өйдөөбөппүн даҕаны, хаһан бүтэһигин сиэбиппин. Чэ, махтал!
Ол күнтэн Сардаана олоҕор Дуунньа эмээхсин баар буолла. Кыыс нэдиэлэҕэ үстэ кэлэрэ. Бастаан утаа эмээхсин кыыһы чугаһаппат, туора туттар, бэйэтин эрэ туһунан кэпсиир, үлэттэн ураты тугу да ыйыппат этэ. Сардаана санаатын түһэрбэтэ. Киниэхэ ити соҕотох, кимиэхэ да наадата суох хаалбыт кырдьаҕас киһини аһынар санаата күүһүрэн истэ. Дуунньа эмээхсини «үлэ» эрэ курдук көрбөтө, киниэхэ киһилии сыһыан, сылаас тыл тиийбэтин сүрэҕинэн сэрэйэрэ.
Кыыс кэллэҕин аайы ас-үөл аҕаларын таһынан, түргэн үлүгэрдик кыбартыыратын сып-сап хомуйан, иһит сууйан, муоста сотон биэрэрэ. Сороҕор бэйэтэ астаабыт аһын, дэриэбинэттэн аҕалбыт сүөгэйин, уулаах отон барыанньатын күндүлүүрэ.
— Тоойуом, бу тоҕо маннык түбүгүрэҕин? — диэтэ биирдэ Дуунньа эмээхсин, Сардаана түннүк сууйа турарын көрөн. — Ити эйигиттэн ирдэммэт үлэ буоллаҕа. — Ээ, Евдокия Егоровна, миэхэ ыарахана суох, — Сардаана эргиллэн мичээрдээтэ. — Ыраас сиргэ олорор үчүгэй буоллаҕа. Мин эбээм дэриэбинэҕэ баар, киниэхэ көмөлөһөрбүн олус ахтабын. Эһигини көрөммүн, кинини санаан кэлэбин. Бу тыллар эмээхсин сүрэҕин мууһун уулларар бастакы таммахтар буолбуттара.
Хараҕар мунчаарыы…
Кыһын кэллэ. Дьокуускайы хаар бүрүйдэ, тымныы оройо туран, тыынар салгын тымныынан илгийэр. Сардаана куорат устун аспаал тоҥ мууһугар халтарыйбакка, Дуунньа эмээхсинигэр сүүрэрэ. Кинилэр сыһыаннара сыыйа уларыйан, истэрэ-тастара аһыллан истилэр. Дуунньа эмээхсин Сардаананы «кыыһым» диэн ааттыыр буолла, оттон Сардаана кинини «Дуунньа эбээ» диирэ.
Киэһээ хойукка диэри чэйдээн олорон кэпсэтэллэрэ. Дуунньа эмээхсин олоҕун кэпсиирэ. Кини эдэр эрдэҕинэ бибилэтиэкэҕэ үлэлээбитин ахтара. Ол иһин буолуо, дьиэтэ кинигэнэн туолбут. Хаартыскалаах альбомнарын көрдөрөрө, хас биирдии киһи туһунан уһуннук, ахтан-санаан сэһэргиирэ.
— Бу мин кэргэним, Миитэрэй, — диирэ кини, эргэ хаартысканы көрдөрө-көрдөрө. — Лүөччүк этэ. Олус хорсун, элэккэй киһи буолара. Биирдэ үөрэххэ көппүтэ да… төннүбэтэҕэ. Оччолорго уолбут Миша биэс эрэ саастаах этэ. — Уолгут билигин ханна баарый? — Сардаана сэрэнэн ыйытта. Эмээхсин дириҥник үөһэ тыынна. Хараҕар мунчаарыы, аһыы санаа күлүгэ оонньоон ааста. — Москваҕа олорор. Кэргэннэнэн, оҕолонон. Бастаан утаа сылга биирдэ кэлэн барар этэ, онтон сыыйа суруга да, сураҕа да сүттэ. Бэйэлэрэ түбүктээхтэр буоллахтара, олохторо-дьаһахтара… Миигин умуннахтара…
Сардаана кырдьаҕас киһи төһөлөөх дириҥ соҕотохсуйууну, ахтылҕаны уйа сылдьарын өйдөөн, сүрэҕэ хам тутта. Кини кэллэҕин аайы эмээхсиҥҥэ кыра да буоллар үөрүүнү бэлэхтии сатыыра: хаһыат аҕалан ааҕан биэрэрэ, тэлэбиисэр бырагырааматын кэпсиирэ, бэйэтин дэриэбинэтин, аймахтарын туһунан сэһэргиирэ. Дуунньа эмээхсин хараҕын уота сүппэтэҕин, өйө-санаата сырдыгын, киһини-сүөһүнү сэргиирин көрөн сөҕөрө.
Биирдэ Сардаана үлэтиттэн хойутаан, дьиэтигэр тиийэн истэҕинэ, төлөпүөнэ тыаһаата. Дуунньа эмээхсин этэ. — Сардаана, кыыһым, доруобайгын дуо? — куолаһа мөлтөхтүк иһилиннэ. — Туох эрэ буоллум, мэйиим эргийэр, сүрэҕим хамсыыр. Сардаана тутатына таксыы ыҥыран, эмээхсинигэр көтүтэн тиийдэ. Дуунньа эбэтэ оронугар сытара, сирэйэ кубарыйбыт, тыына кылгаабыт. Кыыс тута суһал көмөнү ыҥырда. Быраастар кэлэннэр, укуол туруоран, эмп-том биэрэн абыраатылар. «Дыбылыанньата үрдээбит, сынньаныахтаах, көрүүгэ-харайыыга наадыйар», — диэн сүбэлээн бардылар.
Ол түүн Сардаана эмээхсин аттыгар хонон хаалла. Кинини аһатан, эмтэрин иһэрдэн, сөтөлүннэҕинэ өйөөн, кэпсээн-ипсээн уоскутан таҕыста. Дуунньа эмээхсин Сардаана илиитин ыга тутан баран, сибигинэйэн эттэ: — Кыыһым барахсан, эйиэхэ махталым муҥура суох. Эн суоҕун буоллар, бүгүн мин бу орто дойдуга суох буолуо эбиппин.
Сардаана сүрэҕэ долгуйан хамсаата. Кини Дуунньаҕа олус чугаһас буолбутун, бэйэтин эбэтин курдук ылыммытын дьэ өйдөөтө.
Чугас киһитин сылааһа
Ол түбэлтэ кэнниттэн Дуунньа эмээхсин доруобуйата биллэ мөлтөөтө. Бастаан хаамара ыараата, онтон сыыйа оронуттан турар кыаҕа суох буолла. Сардаана үлэтин быыһыгар күн аайы кэриэтэ киниэхэ сылдьар буолла. Үлэтин салайааччылара бастаан сөбүлээбэтэхтэрэ, «биир киһиэхэ наһаа элбэх бириэмэҕин бараама» диэн сэмэлииллэрэ. Ол эрээри, Сардаана кыһаллыбат. Кини кырдьаҕас киһини быраҕан кэбиһэр кыаҕа суоҕа.
Биир түөү күн Сардаана Дуунньа эбэтин уолугар эрийдэ. Уһун гудок кэнниттэн эр киһи куолаһа иһилиннэ. — Алло. — Үтүө күнүнэн. Эһигини Михаил Дмитриевич дииллэр дуо? Мин Дьокуускайтан эрийэбин, ийэҕит, Евдокия Егоровна, социальнай үлэһитэбин. — Аа, ийэм туох буолла? — куолаһыгар долгуйуу биллибэтэ. — Кини доруобуйата олус мөлтөөтө, сытыганнаата. Көрүүгэ-харайыыга наадыйар. Баҕар, кэлэн көрөн барыаххыт этэ буолуо… Төлөпүөҥҥэ эр киһи куолаһа сүтэн, саҥата суох буола түстэ. Онтон уола эттэ: — Мин билигин кыайан барбаппын, үлэм элбэх. Командировкаҕа барыахтаахпын. Эн онно баар буоллаххына, көмөлөһө сырыт ээ. Харчы наада буоллаҕына, ыытыам. — Киниэхэ харчы буолбатах, чугас киһитин сылааһа, болҕомто наада… — Сардаана куолаһа кыыһырбычча титирэстээтэ. — Ону мин билигин хайыахпыный? Көрөөр эрэ. Кэлин сибээстэһиэм, — диэт, уола төлөпүөнүн арааран кэбистэ.
Сардаана төлөпүөнүн туппутунан өр олордо. Сүрэҕин иһигэр аһыы, хомолто уонна кыыһырыы булкуһан таҕыста. Хайдах манныгый? Бэйэтин төрөппүт ийэтин…
Ол күнтэн ыла Сардаана Дуунньа эмээхсиҥҥэ ийэлии, эбэлии сыһыаннаһар буолла. Кинини сууйара-тараара, аһын бэлэмниирэ, оронун-тэллэҕин уларытара. Дуунньа эмээхсин улам күүһэ-уоҕа эстэн, кэпсэтэрэ да аҕыйаан истэ. Сороҕор хараҕын уута сүүрэн тахсара, ол эрээри тугу да саҥарбат. Кини барытын өйдүүрэ, барытын истэрэ. Сардаана кэллэҕинэ, хараҕар үөрүү кыыма күлүм гынан ааһарын кыыс бэлиэтии көрөрө.
Биир сааскы күн, халлаан сырдаан, күн уота түннүгүнэн киирэн, дьиэ иһин сылааһынан толорон эрдэҕинэ, Дуунньа эмээхсин Сардаананы ыҥырда. — Кыыһым… кэл эрэ… — диэтэ кини нэһиилэ. Сардаана сүүрэн кэлэн, кини аттыгар олордо. Эмээхсин кубарыйбыт, хаппыт илиитинэн Сардаана илиитин имэрийдэ. — Эн… миэхэ… бэйэм оҕом курдук буоллуҥ… — диэтэ кини сибигинэйэн. — Олохпор бүтэһик үөрүүбүн, сырдык сардаҥабын эн аҕаллыҥ… Махтанабын… Кини хараҕын симтэ. Тыынара улам быстан, намтаан истэ… Сардаана ытыы-ытыы кини илиитин ыга тутан олордо. Күн сардаҥата кинилэр үрдүлэринэн сылаастык тыган, бүтэһик айаҥҥа атаарардыы, уоскутардыы күлүмнүү тутара…
Кэриэс тыл
Дуунньа эмээхсини атаарыы сиэрэ-туома Сардаана сүрүн түбүгэ буолла. Уола Москваттан көтөн кэллэ. Сирэйэ-хараҕа туох да иэйиитэ суох, туора киһи курдук туттар-хаптар. Аҕыйах аймахтара мустан, кырдьаҕаһы бүтэһик суолугар атаардылар.
Сардаана сүрэҕэ хайдах эрэ иччитэхсийэн хаалла. Үлэтигэр кэллэҕинэ, Дуунньа эмээхсин дьиэтин аанын аттынан ааһан иһэн, тохтуу түһэрэ. Иһирдьэ киирэн чэйдиэх, сэһэргэһиэх киһитэ суох буолбута олус да ыарахан. Кини бу кылгас кэм иһигэр бу киһиэхэ төһөлөөх үөрэммитин, убаастаабытын, таптаабытын дьэ билбитэ.
Биир нэдиэлэ ааспытын кэннэ Сардаанаҕа нотариустан эрийдилэр. — Үтүө күнүнэн. Сардаана Петровнаҕыт дуо? — Мин, — диэтэ кыыс соһуйан. — Эһигини нотариальнай хонтуораҕа кэлэ сылдьаргытыгар ыҥырабын. Евдокия Егоровна кэриэс тылын ааҕыыга сыһыаннаах. Сардаана отой өйдөөбөтө. «Туох кэриэс тылай? Миигин тоҕо ыҥыралларый?» — диэн санаалар төбөтүгэр охсулуннулар.
Нотариуска тиийбитигэр, онно Дуунньа эмээхсин уола Михаил баара. Кини эмиэ тугу да өйдөөбөтөхтүк, дьиктиргээбиттии Сардаананы көрөн ылла. Нотариус, дьыалабыай куолаһынан, Евдокия Егоровна кэриэс тылын ааҕан иһитиннэрдэ.
Кыыс бастаан итэҕэйбэккэ, кулгааҕар иккистээн иһиллэр курдук соһуйда. Дуунньа эмээхсин баар-суох баайын — икки хостоох кыбартыыратын уонна бааҥҥа ууруллубут мунньуммут харчытын — барытын Сардаана Петровнаҕа хаалларбыт.
Михаил сирэйэ кытаран-хатаран таҕыста, миэстэтигэр өрө эккирээтэ: — Хайдах?! Хайдах итинник буолуон сөбүй?! Албын! Бу кыыс ийэбин албыннаан, баайын-дуолун былдьаабыт! Мин суукка биэриэм! Нотариус, кытаанахтык кинини көрөн баран, салгыы аахта. Кэриэс тыл бүтүүтүгэр эмээхсин бэйэтэ суруйбут суруга сыыһарыллыбыт эбит.
«Мин, Евдокия Егоровна, бу кэриэс тылбын толору өйбүнэн-санаабынан, ким да ыгыыта-күүһүлээһинэ суох суруйабын. Олоҕум бүтэһик сылларыгар соҕотох хаалан, кимиэхэ да наадата суох буолан, санаам түһэн олордоҕуна, миэхэ анараа дойдуттан Айыыһыт бэлэҕин курдук Сардаана кыыс кэлбитэ. Кини миэхэ социальнай үлэһит эрэ курдук буолбатаҕа. Кини миэхэ сиэним, оҕом, эрэлим буолбута. Мин уолум, Миша, бырастыы гын. Эн бэйэҥ олоххунан олороҕун. Ол эрээри киһи бүтэһик күннэригэр аттыгар мэлдьи баар, сылаас тылынан уоскутар киһиэхэ ордук махтанар эбит. Сардаана миигин көрөн-харайан, бүтэһик суолбар атаарда. Мин баар-суох баайым киниэхэ тиксиэхтээх. Бу мин махталым, мин алгыһым. Кыыһым, дьоллоох буол. Олоххор сырдык эрэ суолунан сырыт. Күн уотун сылааһа эйигин куруук арыаллыы сырыттын. Дуунньа эбээҥ».
Хонтуора иһэ уу чуумпу. Михаил, тугу да саҥарбакка, сиргэ хараҕын хатаан баран, тахсан барда. Сардаана хараҕыттан сылаас таммахтар сүүрдүлэр. Бу харах уулара үөрүү да, хомолто да, махтал да тыллара этилэр.
…Аҕыйах хонон баран, Сардаана Дуунньа эмээхсин кыбартыыратын аанын бэйэтин күлүүһүнэн арыйда. Иһирдьэ киирэн, түннүк аттыгар кэлэн турда. Уу-чуумпу. Эргэ ыскаап, кинигэлээх полкалар, остуол — барыта уруккутун курдук. Ол эрээри бу дьиэ билигин киниэнэ.
Түннүгүнэн сааскы күн сылаас сардаҥалара кутуллан киирэллэр. Куорат уһуктубут, тыын ылбыт. Сардаана кыбартыыраҕа аны бэйэтин саҥа олоҕун саҕалыа. Ол олоххо кини Дуунньа эбэтин сырдык мөссүөнүн, бүтэһик алгыс тылларын сүрэҕэр илдьэ сылдьыа. Күн уотун сылааһа… Кырдьык да, истиҥ сыһыан сылааһа — олоххо саамай күндү бэлэх. Ону кини бу эрэйинэн, сылаатынан, ол эрээри истиҥ иэйиинэн туолбут кылгас кэм иһигэр дириҥник өйдөөбүтэ.