Сыл аайы ыам ыйа үүннэ даҕаны, саха эр киһитин сүрэҕэ тыаҕа, күөлгэ, айылҕаҕа тардар. Сааскы кус – бу биһиги дьоммутугар олус күүтүүлээх, ураты тыыннаах кэм. Сүпсүлгэннээх олохтон тэйэн, тымныы ууга, харалдьыкка, дугдаҕа олоруу – эр киһи этин-хаанын уонна санаатын тургутуута. Ол эрээри, сорох кэмҥэ Аар Тайҕа киһини бэйэтин сокуоннарыгар бас бэриннэрэр, алҕаһы бырастыы гыммат.
Бу түбэлтэ хас да сыллааҕыта, Хаҥалас улууһун диэки буолбута. Сүрүн дьоруойбут – Ньургун, 23 саастаах Дьокуускай куорат устудьуона. Кини кыра эрдэҕиттэн эһэтин кытта тыаҕа сылдьыбыт, саа туппут, айылҕаны билэр курдук сананар эдэр уол этэ. Ол эрээри, эдэр саас, бэйэҕэ эрэнии уонна сэрэҕэ суох буолуу хайдахтаах курдук алдьархайга тиэрдиэн сөбүн кини оччолорго сэрэйбэтэҕэ.
Бастакы күн: Алҕас хардыы
Ыам ыйын ортото. Күнүһүн күн көрөн сир дойдуну сылытар, оттон түүнүн өссө даҕаны тымныы, ардыгар тоҥорор күннэрэ бааллар. Ньургун убайын кытта тэйиччи сытар күөлгэ кустуу тахсыбыттара. Убайа лааҕырга, отууга хаалбыта, оттон Ньургун сарсыарда эрдэ уһуктан, саатын туппутунан күөл уҥуоргу өттүгэр, былырыын саас туттубут дугдаҕа олоро барбыта.
Сарсыардааҥы халлаан сырдыыта биир моонньоҕон кэлэн ууга түспүтэ. Ньургун сыыһа туттубатаҕа, саа тыаһа дуорааннанан тыаҕа сатараабыта. Куһа кынатын сарбаҥнаппытынан күөл ортотун диэки устан баран, уу кытыытыгар, уу ылбыт талахтар быыстарыгар киирэн хаалбыта.
«Чэ, бэйэм баран ылан кэлиэм. Чугас дии», – диэн санаабыта уол. Кини дугдатыгар баар ыар үрүксээгин, ичигэс таҥаһын, термостаах чэйин хаалларан, чэпчэки кууркатын кэтэн баран, саатын уонна үс ботуруонун эрэ ылан, талахтар диэки дьулуспута.
Күөл кытыыта көрдөххө эрэ чугас этэ. Дьиҥинэн, сааскы уу таһымнаан, сир-дойду барыта уунан, бадараанынан туолбута. Ньургун куһун көрдүүр санаатыгар охтон, талахтан талахха, томтортон томторго ойуоккалаан хайдах тыа диэки дириҥээн киирбитин бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалбыта.
Биир чаас ааспыта. Куһун булбатаҕа. Төннөргө санаммыта. Ол эрээри, эргийэн көрбүтэ – тулалыыр эйгэ уларыйбыт курдуга. Сааскы хойуу туман күөл үрдүнэн биллэн тахсан, тулатын барытын бүрүйбүтэ. Ханна күөл баара, ханна отуута баара биллибэт буолбута.
– Хайдах буолла? Ити диэки баар буолуохтаах ээ… – Ньургун бэйэтигэр ботугураабыта.
Кини туман быыһынан иннин диэки хаампыта. Биир чаас, икки чаас… Сир барыта биир тэҥ: хатыҥ чараҥ, уу ылбыт хонуу, талах. Төбөтө эргийбитэ, муммутун өйдөөбүтэ. Сиэбэттэн уотабай төлөпүөнүн ылбыта – сибээс суох, ону таһынан тымныыга сэрээтэ бүтэн, букатын да арахсан хаалбыта.
Күн киирэн, халлаан хараҥаран барбыта. Тымныы тыал түспүтэ. Таҥаһа чэпчэки буолан, уол тоҥон өлөктөйбүтэ. Атаҕар эрэһиинэ саппыкыта ууга киирэн сиигирбитэ. Бастакы түүнү кини улахан тиит анныгар, кыра кураанах лабаалары мунньан уот оттон хоммута. Куттал уонна уолуйуу кини сүрэҕин тууйбута.
Иккис күн: Муҥ уонна эрэл
Сарсыарда тоҥон, тииһэ тииһигэр охсуллан уһуктубута. Ис-иһиттэн титирэтии киирбитэ.
– Дьоннор көрдүү сылдьаллара буолуо. Баҕар саанан ыттахпына, истиэхтэрэ, – диэн санаан, Ньургун салгыҥҥа биирдэ ыппыта. Саа тыаһа иһийбит тайҕаҕа сүтэн хаалбыта. Ким да хоруйдаабатаҕа. Хаалбыт икки ботуруонун харыстыырга быһаарыммыта.
Иккис күн устата кини тохтообокко хаампыта. Ханна, ханнык хайысхаҕа айанныырын бэйэтэ да билбэтэ. Аны эбиитин дэлбит утатан, сааскы мууһу уулларан иһэрэ. Аһа-үөлэ, өйүөтэ суох. Сэниэтэ эстэн барбыта. Ойуур бүтэр уһуга суох курдуга. Биир кэмҥэ кини туох эрэ суолу булбут курдук буолбута эрээри, ол эргэ тайах суола буолан биэрбитэ уонна уулаах бадарааҥҥа тиэрдибитэ.
Эдэр уол өйө-санаата уларыйан барбыта. Кини куоракка хаалбыт дьонун, ийэтин, кыыһын санаан ытаабыта. “Тоҕо инньэ гынным? Тоҕо сэрэҕэ суох буоллум? Биир кустан сылтаан бэйэм олохпун толук уурабын дуо?” – диэн бэйэтин аһыммыттыы санаабыта.
Киэһэлик кини сэниэтэ отой эстэн, охтон түспүтэ. Хаамар кыаҕа суох буолбута. Иккис түүн халлаан өссө тымныйбыта. Уот отторго испиискэтэ сиигирэн, бу түүн кутаа уоту оттубат буолбутун өйдөөбүтэ. Ол түүн кини эһэтин тылларын өйдөөбүтэ: «Тайҕаҕа муннуҥ да – уолуйума. Аар Тайҕа – тыыннаах. Айылҕаттан көрдөс, Сир иччитигэр сүгүрүй. Кини эн санааҕын истиэ».
Ньургун уотун иннигэр тобуктаан олорон, хараҕын уутун кытта сахалыы алҕаабыта: – Аар Тайҕам иччитэ, Эһэм Байанай! Эдэр сааспар туох да куһаҕаны оҥорботоҕум. Сэрэҕэ суохпуттан муннум. Дьоммор, чугас дьоммор төннөрбөр көмөлөс! Биир эмит бэлиэтэ биэр, суолга сирдээ! – диэн үҥкүрүйбүтэ. Ити түүн кини түүл-бит икки ардыгар, өйүн сүтэрэ-сүтэрэ сыппыта.
Үһүс күн: Абыраллаах сулус
Үһүс күн сарсыардата өлбүтүн-тыыннааҕын биллибэт турукка уһуктубута. Этэ-сиинэ барыта ыалдьара, хараҕын иннигэр хараҥа турара. “Барыта бүттэ… Манна хаалар эбиппин”, – диэн санаа киирбитэ. Кини турар кыаҕа суох буолан, сиргэ сыппыта. Эмискэ туох эрэ хачыгырыыр тыас иһиллибитэ. Ньургун нэһиилэ төбөтүн көтөҕөн көрбүтэ. Киниттэн сүүсчэ хаамыылаах сиргэ, сааскы тыа быыһыгар туох эрэ уот курдук кытара кыламнаабыта. Ол саарба саһыл этэ.
Кини туран, уолу өр одуулаабыта. Саһыл куттанар, куотар быһыыта суоҕа. Ньургун кини көрүүтүгэр туох эрэ дириҥ, киһилии өйдөөх баарын бэлиэтии көрбүтэ.
– Тыыннааххын дуо? – диир курдуга саһыл.
Уол түүн көрдөспүтүн өйдөөн кэлбитэ. “Байанай бэлиэтэ! Айылҕа миигин иһиттэ!” – диэн санаа сүрэҕин нүөлүппүтэ, хантан эрэ иккис тыына аһыллыбыта. Кини туран, саатын тайана-тайана нэһиилэ иннин диэки үктэммитэ. Саһыл уол хаампытын көрөн, иннин диэки сүүрбүтэ уонна тохтоон, кэннин хайыһан көрбүтэ. Уол ситтэҕинэ, эмиэ иннин диэки барара, онтон эмиэ кэтэһэрэ.
– Кэтэс… Миигин хаалларыма… – диэн уол уоһун быыһынан сибигинэйэн ботугуруура.
Ити курдук кинилэр үс чаас кэриҥэ айаннаабыттара. Саһыл кинини чараҥнарынан, уулаах сирдэри тумнан, үрдүкү томтордорунан сирдээн испитэ. Ньургун өйүн сүтэрэн охторо, онтон саһыл туостан кэтэһэн турарын көрөн, тииһин быһа ыстаан эмиэ хат турара.
Эмискэ саһыл биир үрдүк сыыр үрдүгэр тахсан баран, уолу бүтэһигин көрөн баран, ойуур быыһыгар сүтэн хаалбыта.
– Ханна бардыҥ?! – Ньургун уолуйан хаһыытаабыта.
Кини сыыр үрдүгэр нэһиилэ сыыллан тахсыбыта. Уонна… салгыҥҥа туох эрэ ураты тыас иһиллэрин истибитэ. Ол тыа маһын тыаһа буолбатах этэ. Ол – мотуор тыаһа! Массыына улахан суолунан ааһан иһэр тыаһа ыраахтан куугунаан иһиллэрэ.
Ньургун хараҕыттан уу-хаар баһан, ол тыас диэки дьулуспута. Аҕыйах мүнүүтэнэн ойууру быһа охсон тахсыбыта – кини иннигэр киэҥ федеральнай трасса сытара. Ол түгэҥҥэ үөрүүтүттэн суол кытыытыгар тахсан охтубута. Сотору буолаат, биир УАЗ массыына ааһан иһэн, тохтообута. Массыынаттан булчут таҥастаах дьон сүүрэн түспүттэрэ…
Ньургуну балыыһаҕа аҕалбыттара. Кини улаханнык тоҥмут, сылайбыт этэ эрээри, тыыннаах хаалбыта. Убайа уонна көрдүүр бөлөхтөр кинини күөл тулатыгар көрдүү сылдьыбыттара биллибитэ, оттон кини мунан, төттөрүтүн, суолтан тэйиччии олус ыраах тайҕаҕа барбыт эбит.
Билигин Ньургун номнуо улахан киһи, ыал аҕата. Кини айылҕаҕа сыһыана тосту уларыйбыта. Тыаҕа таҕыстаҕына, хаһан даҕаны улаханнык саҥарбат, киһиргээбэт. Уокка ас биэрэн, Сир иччититтэн, Байанайтан көрдөһөрүн хаһан да умнубат. Уонна тыаҕа сылдьан саһылы көрдөҕүнэ, тохтоон, иһигэр махталын тиэрдэр.
Айылҕа биһигини истэр, көрөр. Киниэхэ ытыктабыллаахтык сыһыаннастахха эрэ, кини биһигини араҥаччылыыр, быыһыыр. Ньургуну быыһаабыт саһыл айылҕа уонна киһи биир ситимнээхтэрин кэрэһилиир туоһута буолар.
Сайдам