Биһиги кыракый дэриэбинэбит Саха сирин киэҥ нэлэмэн киэлитигэр, халыҥ харыйалаах тыа быыһыгар, улуус кииниттэн балай да тэйиччи, кэрэ көстүүлэрдээх, кыракый, олус диэн чөкө этэ.
Ол ааспыт үйэ тоҕуһуонус сыллара. Сэбиэскэй былаас эстибит, саҥа олох саҕаламмыт, дьон өйө-санаата уларыйбыт, харчы-үп сыаната түспүт, үлэ-хамнас мөлтөөбүт, инникитэ биллибэт, дьалхааннаах кэмнэрэ этилэр. Дьон-сэргэ хайдах эрэ гынан, күннээҕи олохторун олоро сатыыллара.
Бу кэмҥэ биһиги дэриэбинэбитигэр Роза диэн соҕотох дьахтар икки кыра оҕолоох олороро. Уола, Айаал, аҕыс саастаах, кыыһа, Нарыйа, алталаах. Бастаан кинилэр олохторо атын дьонтон туох да уратыта суоҕа. Роза эдэркээн кыыс олохтоох кулуупка худругунан үлэлиирэ. Бэйэтэ айылҕаттан ураты талааннаах, ырыаһыт, үҥкүүһүт, туохха барытыгар дьоҕурдаах буолан, үлэтигэр да, олоххо да өрүү бастыҥ этэ. Дьиэтэ-уота кимнээҕэр да ыраас, оҕолоро таҥнан-симэнэн, дьоллоох буолан көстөллөрө. Оттон Роза кыыс дэриэбинэҕэ биир бастыҥ мааны Далбар хотуна, кэрэ сэбэрэлээх, сирэйинэн-хараҕынан уу саха дьахтара этэ. Уһун суһуоҕа тобугар дыла өрүллүбүт, хойуу хаастара кыйахаччы көрбүт, хара харахтара күлүмүрдэс, кылбаа маҥан кыра сирэйигэр мичээрэ сырдык. Хайдах эрэ кини атын, үрдүкү эйгэҕэ анаммыт кыыс курдук көрүҥ баара. Сабыс-саҥа, бэйэтэ тикпит былааччыйаларын кэтэн, үрдүк хобулуктаах соппуоскатынан дэриэбинэ уулуссатынан устан истэҕинэ, дьон бары хайҕаан, ымсыырар курдук буолаллара. Оттон оҕолорун сиэтэн иһэрэ – бэйэтэ ураты хартыына.
Ол эрээри, дьоллоох олох уһаабатаҕа. Арыгы диэн моҕой аа-дьуо, биллибэтинэн дьоллоох олохторугар өр буолардыы ыалдьыттыы кэлбитэ. Дьахтар бастаан дьүөгэлэрин кытта бырааһынньыктарга, үөрүүгэ-көтүүгэ эрэ кыратык иһэрэ. Онтон үлэ кэнниттэн сылайдым-элэйдим диэн, аһыы утаҕы арыый элбэҕи амсайар буолбута.
90-с сыллар дьалхаана кинини эмиэ тумнубатаҕа. Хамнас кэмигэр кэлбэт, олох ыараан, эрэлэ суох буолан иһэрэ. Соҕотох дьахтарга икки оҕону иитэр-аһатар чэпчэкитэ суоҕа. Хайдах эрэ, кини олох ыарахаттарыттан куотар курдук, харах уулаах, аһыы утахха улам ылларбыта.
Бу кэнниттэн олоҕо икки аҥыы арахсыбыта. Дьон ардыгар сөҕөрө да, өйдөөбөт да курдук буолара. Кыыс арыгы испэтэҕинэ – уруккулуу Роза. Өссө тупсан, киэркэйэн, маанытыйан көстөрө. Дьиэтин муостатын лааҕынан соторо, түннүктэрин сабыыларын сууйара, оҕолоругар ас арааһынан күндүлүүрэ. Айаалын үөрэҕин бэрэбиэркэлиирэ, Нарыйатын баттаҕын араастык өрөрө, кинигэ ааҕан биэрэрэ. Бу кэмҥэ киниэхэ киирдэххинэ, дьиэтэ сылааһынан, сырдыгынан, ырааһынан тыынара, сибэкки сытынан дыргыйара. Дэриэбинэ дьоно, «Дьэ, Розабыт көммүт, аны барыта үчүгэй буолуо» диэн үөрэллэрэ, эрэл кыымын саҕаллара.
Ол эрээри, ити сырдык көстүүлэр улам кылгаан барбыттара. Биир-икки нэдиэлэ ааста да, Роза эмиэ «итирик». Оннук күннэргэ кини букатын атын киһи буолан хаалара. Мааны таҥаһа сүтэрэ, хараҕын уота уолара, көрүҥэ-таһаата дьаабыланара, саҥата-иҥэтэ уларыйара. Дьиэтигэр хаһыы-ыһыы, айдаан-куйдаан бөҕө тахсара. Оҕолоро куттанан, орон анныгар саһаллара диэн сурах тарҕанара. Айаал кыра эрээри, эрдэ улааппыт киһи курдук, балтын Нарыйаны кууһан олорон, «Куттаныма, мин баарбын, ийэбит утуйдаҕына барыта үчүгэй буолуо» диэн ботугуруура. Кинилэр ийэлэрин иккис олоҕун – аһыы арыгылаах, хараҥа, кутталлаах олоҕун абааһы көрөллөрө уонна олус куттаналлара.
Биллэн турар, дэриэбинэ дьоно оннно кыһаллыбат курдук тутталлара. Хаста даҕаны административнай хамыыһыйаҕа ыҥырбыттара, мунньахтарга туруоран кэпсэппиттэрэ, мөхпүттэрэ-этиммиттэрэ. Роза оннук мунньахтарга куруук өйдөөх кэлэрэ. Барытын өйдүүр, буруйун билинэр курдук туттара. «Көнүөм, оҕолорум тустарыгар уларыйыам. Бүтэһигин истим, аны хаһан да испэппин», — диэн андаҕайара. Дьон аһынара, итэҕэйэрэ. Ол эрээри, бу тыллар туолбат чинчилээхтэрэ. Кини бу ыар алдьархайтан бэйэтэ хайдах даҕаны босхолонор күүһэ суох этэ.
Сыллар ааһан испиттэрэ. Оҕолор улааппыттара. Кинилэр ийэлэрин икки олоҕор үөрэнэн, хайдах эрэ бэйэлэрэ бэйэлэригэр сылдьар буолбуттара. Айаал уол оскуолаҕа үчүгэйдик үөрэнэрэ, балтын көрөрө-истэрэ, ийэтэ «арыгылыыр» кэмигэр дьиэ үлэтин барытын бэйэтэ толороро. Кини хараҕар оҕо саас үөрүүтэ суоҕа, эрдэ улаатан, улахан киһи ыар кыһалҕатын этинэн-хаанынан билбитэ-көрбүтэ.
Биир кыһын, Саҥа Дьыл бырааһынньыгын кэнниттэн, дэриэбинэни ыар сонун тилийэ көппүтэ. Розаны, бырааһынньыктаан бүтэн дьиэтигэр төннөн иһэн, болуоссат таһынааҕы кыра тыаҕа тоҥон өлбүт өлүгэ булуллубут. Кэлин быһаарыллыбытынан, ол түүн эмиэ итирик туруктааҕа биллибит. Мунан-тэнэн, суолуттан тахсан, хаарга охтубут уонна турбатах. Ол сарсыарда хочуолунай үлэһитэ үлэтигэр айаннаан иһэн булбута чуолкайдаммыта.
Ийэлэрэ суох хаалбыт оҕолору опекаҕа ылбыттара. Куоракка, атын дьоҥҥо иитиллибиттэрэ. Ол кэнниттэн кинилэр тустарынан дэриэбинэҕэ соччо истибэт буолбуттара.
Билигин, бу түбэлтэттэн үгүс сыллар ааспыттарын кэннэ, ардыгар олохтоохтор Розаны санаан кэлэллэр. Ол олох, 90-с сыллар, киниэхэ, соҕотох дьахтарга, олус ыарахан буоллаҕа. Эрэллээх доҕоро, күүс-көмө буолар эр киһитэ суоҕа, олох ыарахаттарын уйбакка, бу арыгы диэн алдьархайга ылларбыта чахчы. Кини олох охсууларын тулуйбатаҕа. Үчүгэйдик, дьоллоохтук олоруон баҕардаҕа да буолуо. Маанытык таҥнан, киэркэйэн, кини дууһата ытыыра, «Мин маннык олоруохпун баҕарбаппын! Мин кэрэбин, мин үчүгэйбин!» диэн биллэрэ сатыыра буолуо. Ол эрээри, арыгы диэн ыарыы, киһи ураты кэрэтин, мөссүөнүн суурайан, симэлитэн кэбиһэр.
Билигин кинини аһынаҕын. Дьылҕата тоҕо маннык буолбутай диэн хомойоҕун. Ол эрээри, хайдах да эргитэн толкуйдаа, биир ыйытыы мэлдьи уоскулаҥы биэрбэт. Бу олоххо, ити ыар алдьархайга, оҕолоро, Айааллаах Нарыйа, туох буруйдаахтар этэй? Кинилэр оҕо саастара тоҕо арыгы тулатыгар, дьон саҥатыгар-иҥэтигэр, олоҕун булбатах дьахтар соҕотохсуйуутун эйгэтигэр ааһыахтаах этэй? Бу ыйытыыга, арааһа, сөптөөх хоруй хаһан да көстүбэтэ буолуо…
Сайдам