Аҕам күн сириттэн барбыта түөрт уон хонуга туолан, дьиэбит олус диэн кураанахсыйбыт курдук. Былыргы тутуулаах мас дьиэбит иһэ уу-чуумпу. Хаһан даҕаны маннык киһи сүрэҕэ тэбэр тыаһа иһиллэр чуумпу буолааччыта суох.
Эркиҥҥэ ыйанан турар сэбиэскэй кэм оҥоһуулаах, мэхэньиичэскэй чаһыбыт тыаһыыра уонна сотору-сотору уулуссаҕа тыраахтар ааһар тыаһа биллэр-биллибэттии иһиллэр. Мин аҕам хоһугар киирэн, малын-салын хомуйа, наардыы сылдьабын.
Аҕам… Кини хайдах киһи этэй? Мин санаабар, кини кытаанах майгылаах, олус тоҥуй, аҕыйах саҥалаах, билбэт дьонун кытта алтыспат киһи этэ. Аны туран киэҥ көҕүстээх, улахан уҥуохтаах буолан дьон-сэргэ туора туттара. Олоҕун устата тыаҕа уоппускатын кэмигэр бултуу тахсара, үлэтигэр хочуолунайга хонуһуктаан сарсыарда эрдэ уонна, биллэн турар, түүннэри сылдьыбыта. Ол да иһин буолуо, сирэйэ куруук сытыы тыалга оҕустаран, чох быылыгар сиэниллэн, күн уотугар кыһыннары-сайыннары буоллун хараарбыт буолара.
Бу санаатахпына киниттэн биирдэ даҕаны «таптыыбын», «ахтабын», «күүтэбин» диэн тыллары истэ илик эбиппин. Ийэбэр да оннук тыллары эппэтэҕэ буолуо дии саныыбын. Дьиҥнээх саха эр киһитэ буолан буолуо, туттара-хаптара, кэпсэтэрэ, дьону көрөрө-истэрэ кытаанах, тулатыгар ис санаатын таска хайдах да таһаарбат этэ.
Хоһун иһэ сырдык, ороно хомуллан турар, ыскаап аана аһаҕас, онно урукку көстүүмэ ыйанан, таҥастара өрөһүлүү кыстанан тураллар. Былыргы хомуод үрдүгэр ийэбиниин уонна миигинниин түспүт хаартыскаларбыт чөкөллүбүттэр, бытархай харчылар, сахалыы тыллаах арааһынай хаһыаттар, урукку сурунааллар ыһылла сыталлар.
Чэ, бүтэрэ охсуохха наада. Аны таҥаһын ханна гынарым буоллар?… диэн араас толкуйдар кутуллан киирэллэр. Оронун анныттан быыл буолбут, эргэ чымадааны хостоон таһаардым. Аһан көрбүтүм – докумуоннара, мэтээллэрэ, уонна олус халыҥ, хара, тирии тастаах тэтэрээт сытар.
«Бу тугу суруйбута буолла? Баҕар, кимҥэ эрэ иэһин-күүһүн, баайын-дуолун, бүтэһик кэриэс тылларын суруммута дуу?» — диэн санааттан, чымадааҥҥа өр сыппыта биллэр тэтэрээти, арыйан көрдүм.
Бастакы сирэйигэр улаханнык, сэбиэскэй кэм үөрэҕэ диэх курдук, олус кыраһыабай буочарынан, ыраастык суруллубут: «Мин санааларым. Дьоҥҥо-сэргэҕэ анамматах тылларым», — диэн суруллубут. Сүрэҕим «түп» гына түстэ. Дьэ, бу чахчы аҕам буочара. Ол эрээри тыллара атын курдук…
Ааҕан бардым. Онтум олох даҕаны суот-учуот буолбатах эбит. Бу – араас хоһооннор. Олоҕун устата, саҥата суох, тииһин быыһынан эрэ кэпсэтэр аҕам, хоһоон суруйар эбит.
«Күһүҥҥү тыал кууһар санныбын,
Саһарбыт сэбирдэх түһүүтүн…»…
Ити олороммун, харахпар ойуулаан көрөбүн: аҕам от кэбиһэ сылдьан, табахтыы олорон, бу истиҥ тыллары ис хоһоонугар аттарар эбит.
Аны ийэбэр анаабыт хоһоонноро бааллар. «Эн мичээриҥ – мин хараҥа түүн ыйым. Эн баар буолаҥҥын мин тыыннаахпын…»…
Хараҕым уута тэтэрээт саһарбыт илииһигэр таммалаата. Мин аҕабын олох да билбэт эбиппин!
Кини тас көрүҥэ эрэ кытаанах, хатырыктаах тиит мас курдук эбит, онтон ис дууһата – нарын, уйан, кэрэни кэрэхсиир, таптыыр сүрэхтээх.
Бу хоһооннору кини кимиэхэ да аахпатаҕа, хаһыакка да таһаартарбатаҕа. « Дьоҥҥо-сэргэҕэ анамматах тылларым» диэн… Бэйэтин эрэ уоскутунаары, иһигэр мунньуллубут иэйиитин таһаараары суруйбут.
Аҕам бүтүн олоҕун тухары судургу үлэһит киһи курдук сылдьыбыт, онтон дьиҥнээҕэ – бэйиэт эбит. Кини бу тэтэрээти кистээн уурбута, баҕар, кэлин ким эмит ааҕыа диэн хааллардаҕа буолуо. Эбэтэр кыбыстан кистээн илдьэ сылдьыбыта дуу? Билигин ол суолтата суох!
Мин тэтэрээти түөспэр сыһыары туттум.
— Аҕаа, — диибин сибигинэйэн, — эн хоһоонноруҥ наһаа үчүгэйдэр. Мин билигин эйигин өссө күүскэ таптыыбын.
Дьиэ иһэ сылыйбыт, сырдаабыт курдук буолла. Ити аҕам дууһата, хоһоон буолан, миигин кытта кэпсэтэр…
Сайдам