Өндөрөөскү сүүрүк адьас былыргыта суох киһи. Араспаанньатын Дьаакыбылап дииллэрэ. Төрдө — Чурапчы, ол гынан баран, эдэригэр Уус Маайа улууһугар кэлэн олохсуйан Эдьээнинэн, Күбүнэн, Тумулунан сылдьыбыта биллэр.
Өндөрөөскү бэйэтэ тутта-хапта сылдьар быһыыта, хаамара-сиимэрэ да уратылаах эбит. Кини уунаҕалаан хаамарын кыра оҕолор Нуотара хочотугар оттуу киирэн иһэн: “Өндөрөөскү маннык хаамар”, — диэн бэйэ-бэйэлэригэр үтүктүһэн көрдөрөллөрө үһү.
“Бугуһуйан сүүрдэхпинэ, бэйэм бэйэбиттэн куттанарым. Иэччэхтэрим босхо баран хаалаллара, тобугум түөспэр охсуллара, тилэҕим самыыбын таһыйара. Ортолуу сүүрэн иһэн ыалга киирэн олоро түстэхпинэ, атаҕым тибигирэйэ олорор буолар, ону нэһиилэ саба баттыырым. Төһө да ырааҕы сүүрдэрбин, аҕылыыр диэни билбэт этим. Үөртэн кулуну ийэтиттэн арааран хаалларан баран, балайда ырааппыттарын кэннэ босхо ыытарым. Ол кэннэ муҥ кыраайынан көтүөлээн иһэр кулуну самыытын таптайа иһэр буоларым. Хайдахтаах да атыыр үөрүн эккирэтэн тиийэн иннин күөйэн салайарым, тайаҕы атахпынан ситэн бултуурум. Саллар сааспар, үллэр үйэбэр миэхэ тэҥнээх атахтаах сылгыны, ыты да көрсүбэтэҕим. 20 көһү сүүрэн кэлэн баран, сибилигин быстах наадаҕа таһырдьа тахса сылдьан киирбит киһи курдук киирэрим”, — диэн бэйэтэ, дьон олус моһуйдахтарына, кэпсиирэ эбитэ үһү.
Өндөрөөскү лаппа сааһыран да баран, көлө сыарҕатыгар мээнэ олорбото үһү. Күп олохтооҕо Егор Васильевич Атласов бокуонньук ахтыбытынан, Өндөрөөскү кырдьар сааһыгар биир кыра уҥуохтаах саха сылгытын булуммута үһү. Ол өйдөнөр: кырдьаҕас киһи кыра малы-салы тиэнэригэр, атах тардыстарыгар көлө наада буолара биллэр. Ол сылгытынан Эдьээнтэн Күптээн иһэрин көрсүбүт. Онно Өндөрөөскү — айаҕын тууна бааммыт уһун нээлбик саал былааттаах, кылгас быыһык саҕынньахтаах, атын муоһатын сыарҕатын кытта тэҥҥэ ойоҕолоон сүүрэн бэдьэйэн иһэрэ үһү.
Өндөрөөскү сүүрүүтүттэн ордук татаар атыыһыта Уоһук Галибаров аатырбыт сэлиигин кытта күрэхтэспитин туһунан номох хаалбыт. Галибаров сэлиигэ хантан сыдьааннаах туох атый диир буоллахха, былыр, ааспыт үйэ саҕаланыытыгар 2-с Эдьээн (Дьудаа) нэһилиэгин кулубата Алексей Алексеевич Попов диэн киһи уола Ньукулай, 1-кы Эдьээн нэһилиэгин олохтооҕо Винокуров Бүөтүр диэн сэниэ соҕус ыал кыыһын Оппуруоһаны кэргэн сүгүннэрэн аҕалбыта эбитэ үһү. Ол сүгүннэрэригэр кыыс дьоно биир биэни, биир тыйы, биир убаһаны биэрэн ыыппыттар. Бу сылгылартан үөскээн-төрөөн сиргэ түспүт сылгылара бары ааттаах аттар буолбуттар. Маны барытын истэ-билэ сылдьан Уоһук Галибаров биир саамай кыайтарбатах соноҕосторун атыылаһан ылбыт. Онтукатын дэлби сыһытан, үөрэтэн, саха дьиикэй сылгытыттан улууска биллэр, ааттаах уһунньут аты эллээн таһаарбыт. Онтукатын Султаан диэн ааттаабыт.
Султаан Ньылхантан Чараҥҥа диэри 72 көһү сааскы хаар тибии кэмигэр Майда өрүһүнэн үһүс күнүгэр түөттүүргү ыам саҕана айаннаан кэлэрэ, Аммаҕа күнүнэн тиийэрэ эбитэ үһү. Ити кэмҥэ Өлөксөй кулубаны Дьудаа нэһилиэгин аппатыгар олохтоох Прокопьев Николай Васильевич диэн киһи солбуйбут. Ол киһи уола Дмитрий Николаевич диэн Галибаров сэлиигин ситээри Аммаҕа диэри, түөрт аты уларыта-уларыта эккирэтэрэ үһү да, мэлдьи мэлийэн иһэр эбит. Поповтар сэлииктэригэр ымсыыран, Өлөксөй кулубаҕа төрүөх көрдөһө киирэ сылдьыбытын, оскуола туттарыытыгар айдааннаах буолан, төттөрү батан таһаарбыт.
Өлөксөй кулуба бэйэтэ эмиэ ол сылгылартан төрүөх ылан ааттаах дулҕаһыт, сымнаҕас систээх сылгылана сылдьыбыта үһү. Онтукатынан үрүйэлэргэ, арыт маарга саһылы ситэн ылан, тайаҕынан быһа сынньан бултуура үһү.
Кэлин бу сылгылар бары, Султаантан уратылара, сотуун диэн ыарыыга ылларан өлбүттэр. Атахтарын баҕаналыы тэбинэн утуйа турар курдук сылгылары түҥнэри анньан, уокка уматалаабыттар. Султааны Галибаров сотуун турбутун истэн, ампаар иһигэр, иин хастаран, онно сөрүүн сиргэ туруоран тыыннаах хаалларбыт.
Биирдэ Галибаров куоракка хомуйбут түүлээҕин туттаран эргинэр табаарын тиэйэ киирбит. Атыытын-тутуутун дьыалатын быһааран, Чараҥнаары сылдьан куорат баһаарыгар Өндөрөөскүнү көрсүбүт. Биир сиргэ айанныыр дьон быһыытынан Өндөрөөскү:
— Сарсын, аргыстаһыахха, сыарҕаҕар олордоор эрэ, — диэн көрдөспүт.
Онуоха Галибаров өһүргэнэн тымта түспүт:
— Мин эйиэхэ куучар буолан наймылаһан кэлбэтэҕим, хайдах кэлбиккиний да, оннук төннөөр, — диэбит.
Өндөрөөскү онуоха:
— Эн аккынан да атах тардыһыннарбатарбын даҕаны тиийэр инибин, — диэн кэпсэтэн арахсыбыттар.
Хонор сирдэрэ чугас-чугас эбит буоллаҕа буолуо, сарсыарда тураат даҕаны, иккиэн тус-туһунан айаҥҥа туруммуттар. Оччолорго даҕаны син кэлэр-барар дьону симиэбийэ олохтоохторо билэр эбит буоллахтара буолуо, ол иһин Галибаров айанын былаһын тухары Өндөрөөскүнү сураһа испит. Ол аайы оннук киһи кэлэн ааспыта, соторутааҕыта тахсыбыта диэн испиттэр.
— Ама да уһун тыыннаах буолтун иһин, киһи көлө аттан ордон айанныыр үһүө? Уҥар тыҥалаах, элэйэр эттээх ини, — дии саныы, күн устата наҕылыччы айаннаан Амма симиэбийэтигэр кэлэн киирбитэ: киһитэ онно олорор үһү.
Иккиэн муннуларынан да, айахтарынан да тыынан кэпсэппэтэхтэр. Ол курдук чэйдээн баран, хоммуттар. Сарсыарда эрдэһит ыал туруута туран, имири-самыры аһаан баран, Өндөрөөскү тилир гынан хаалбыт, Галибаров да сөбүгэр туруммут.
— Бэҕэһээ сүүрэн, кини да бырда быһынна ини, сотору соҕус суол ортотугар ситэ баттаан ылаа инибин, — дии саныы, сэлиигин харыстыы соҕус айаннатар.
Амматтан бастакы тохтобулугар ыалтан Өндөрөөскүнү сураспыта, маарыын кэлэн ааспыта дэһэллэр. Галибаров дьэ ыксыыр. Чараҥҥа диэри Өндөрөөскүнү хайаан да ситэр санааланар, атын айанын эбэр. Ол курдук, салгыы иккитэ-үстэ ыалга тохтуу-тохтуу, Өндөрөөскүнү эккирэтэр да — сиппэт.
Сааскы халлаан уһунугар, киэһэлик тиэргэнин таһыгар тохтоон, атын кыламанын кыаһаанын сото туран көрбүтэ: Өндөрөөскү ыал олбуоруттан тахсан дэриэбинэ аллараа уһугун диэки баран эрэр үһү. Галибаров:
— Өндөрөөй, Өндөрөөй, ханналаатыҥ? — диэн хаһыытаан ыйыппыт.
Онуоха киһитэ:
— Күптээтим, Күптээтим, — диэн баран, эмиэ сүүсчэкэ көстөөх сиргэ баар нэһилиэк диэки барар суолу тутуспутунан хаама турбут.
Өндөрөөскү кэргэннэнэ сылдьыбытын туһунан сурах суох, биир да ыччат хаалбыта биллибэт. Кырдьар сааһыгар таас дьүлэй буолан, 1960-с сылларга Тумулга ыалга дьукаах олорон өлбүт. Дьон кэпсииринэн, кини өлөр күнүгэр Нуотараҕа сайын Маарыла төрдө диэн үрэҕинэн биир аарыма буур киирэн, сынньанан, өрөөн, киэһэ күн дьааһыгырыыта Тумулу тонолуппакка одуулаан баран, аргыый сис диэки тахсан бара турбута үһү.
Евсей Лугинов.