Бултааһын – эр киһи олоҕун, дьылҕатын аргыһа. Саха киһитэ айылҕа оҕото буоларын быһыытынан, тыаҕа сырыттаҕына дууһата сынньанар, санаата сайҕанар. Ол эрэн, тайҕа сокуона кытаанах, кини сыыһаны-халтыны бырастыы гыммат.Бу түбэлтэ хас да сыллааҕыта, күһүҥҥү хараҥа түүннэртэн биирдэстэригэр буолбакка, күн ортото, күһүн, кыһын тыына биллэн эрэр кэмигэр буолбута.
Оччолорго мин эдэрчи, күүс-уох киирбит дэлэй кэмим этэ. Күһүн, балаҕан ыйын бүтүүтэ, тайҕа иһэ ураты кэрэ дьүһүннэнэр. Тииттэр саһарбыт мутукчалара сиргэ түһэн, бүтүн тыаны кыһыл көмүс көбүөрүнэн бүрүйбүт курдук буолар. Салгына дьэҥкир, ыраас, сөрүүн, тыынарга чэпчэки. Маннык кэмҥэ киһи эрэ барыта тыаҕа тахсан, айылҕа кэрэтин көрөн, дуоһуйа сынньаныан баҕарар. Мин, үгэс быһыытынан, бэйэм кыракый үүтээммэр кэлбитим. Үүтээним аҕыйах сыллааҕыта туттубут, санаам тохтуур, сүрэҕим сыстар, аҕабын кытта оҕо сааһым ааспыт сирэ. Тула өттө халыҥ тыа, чугас үрүйэ сүүрүгүрэр, оттон дьиэм тула киэҥ, ыраас сыһыылаах. Соругум диэн – кыһын бултуурбар бэлэмнэнии. Саха киһитэ кыһын тыаҕа таҕыстаҕына, бэлэм уокка оттор маһа суох сатаммат. Онон, күнү быһа мас кэрдэн, эрбээн, хайытан, тутатына сааһылаан тахсар улахан былааннаах кэллим.
Күнүскү күн чаҕылыччы тыган, үлэлииргэ олус табыгастаах… Эрчимнээхтик хамсанан, сүгэм тыаһа лыҥкынаан тыаҕа сатараан иһиллэр. Күрүө иһигэр маспын сааһылыы сылдьан, тулабын көрүнэбин, дууһам ыллыыр. Миигин кытта сылдьар эрэлим, чугас доҕорум буолбут ытым баар – Мохсоҕол. Миигин кытта элбэхтэ тайҕаҕа сылдьыбыта, бултка-алка үөрүйэх, олус сытыы, кыратыттан өйдөөх кыыл. Кини хаһан да мээнэҕэ үрбэт, сымыйанан лоҥкунаппат. Куобаҕы, тииҥи үрэрэ атын, оттон улахан кыылы – тайаҕы үрэрэ олох атын буолар. Ону мин чопчу билэбин — кулгаахпар иҥэринэн сылдьабын. Арай, үлэ үгэннээн турдаҕына, эмискэ Мохсоҕол куолаһа уларыйда. Бастаан чугас соҕус, ойуур саҕатыгар тугу эрэ уорбалаабыттыы ыйылаан ынчыктаата, онтон сыыйа улаханнык, кыыһыран үрэн бардьыгынаата. Ытым үрэрэ бу сырыыга мээнэ буолбатах. Иччитин сэрэтэр, куттал үөскээбитин биллэрэр, ол эрээри бэйэтин көмүскэнэр, кыылы чугаһаппат гына ырдьыгыныыр быһыыта этэ.
«Туох буоллаҕай?» – диэн, сүгэбин туппутунан үлэбин тохтоттум. Чуумпуран туран, ойуур диэки кыҥыастаһан иһиллээтим. Ытым саҥата олус уордаах, абааһы көрбүт, эбэтэр олох өстөөҕүн көрсүбүт курдук этэ. Кини тыыыннаах киһиэхэ маннык хаһан да үрбэт. Киһини көрдөҕүнэ, сэрэтэн, биллэрэн үрэр, оттон бу – өлүүнү көрсүбүт курдук үрэр.
«Тайах буолуо, эбэтэр бөрө», – дии санаатым бастаан. Бу кэмҥэ тайахтар олус сэрэхтэр, киһи сытын ыллахтарына тута куоталлар. Ол эрээри, ытым тоҕо эрэ тохтообот, хата, өссө күүһүрэн, чугаһаан иһэр курдук. Мин, туох буолбутун билээри, үүтээн күрүөтүттэн тахсан, тыа диэки хайысхалаах туһаайан хаамтым. Ойуур саҕата мантан сүүсчэкэ эрэ миэтэрэ. Ытым онно баар. Көрө сатыыбын да, мас быыһыттан туох да көстүбэт.
Эмискэ… Эмискэ тыа быыһыттан туох эрэ улахан, хара күлүк сууллан түһэр курдук, олус түргэнник мин диэки ыстанна. Бастаан хараҕым итэҕэйбэтэ. «Тайах?» – диэн санаа охсулунна. Суох! Аарыма тайах үрдүк, атахтара уһун. Бу – намыһах, кэтит, уонна олус түргэн. Сүрэҕим «дүк» гына түстэ. Дьиҥнээх, тыынар тыыннаах тымныынан илгийэр куттала киһи уҥуоҕар диэри курдары тардар эбит. Ол кылгас кэмҥэ мин тугу да толкуйдуу барбатым. Айылҕаттан бэриллибит тыыннаах хаалар баҕа санаам барытын бэйэтэ салайда. Багдарыйбыт тыа муҥур тойоно миигиттэн сүүсчэкэ миэтэрэ курдуктан утары сүүрэн иһэрэ, ойон иһэр тэтимин көрдөххө, ыраах курдук буолбатах этэ. Мин эргиллэ түстүм да, үүтээним диэки сүүрдүм. Ол сүүрүүм – тыыннаах хааларга күүстээх сүүрүк утары ууга харбыалаһыы тэҥэ этэ. Үс эрэ ойуунан, хайдах эрэ биллибэккэ, эмискэ үүтээним боруогун иннигэр баар буола түстүм. Ааммын аһаат, иһирдьэ ыстанным уонна ыга хатанным. Сүрэҕим айахпынан тахсаары гынар, тыыным кылгаабыт. Этим сааһа барыта дьигиһийэр.
Ол эрээри, куттанар кэм суох курдуга. Саабын ылыахха наада. Үүтээним истиэнэтигэр ыйанан турар саабын харбаан ыллым. Хата, иитиилээх. Бэлэм.
Өйбүн түмүнэн, түннүк диэки сыҕарыйдым. Түннүгүм кыра, ол эрээри тиэргэни барытын көрөргө сөптөөх. Сэрэнэн, саабын бэлэм тутан, таһырдьаны одуулаатым. Таһырдьа, дьиэбин утары икки эрэ миэтэрэ сиргэ, адьырҕа кыыл субу турар эбит.
Оо, бу сүдү кыыл! Урут зоопаркаҕа эбэтэр кинигэҕэ суруллар, киинэҕэ көстөр эһэлэртэн олох атын. Тайҕа иччитэ, тыа хаһаайына багдарыйан, улахана сүрдээх. Хара түүтэ буорга-ууга сытан киртийбит, баһа түннүкпүттэн улахан, кулгаахтара кыралар, харахтара кып-кыра да буоллар уотунан «уһуураллар». Кини тохтоон турар. Мин киирбит ааммын одуулуур…
Мохсоҕол, ытым, кини тула сүүрэкэлиир, үрэр, кэнниттэн ыстаҥалыыр, ол эрээри кырдьаҕас тыатааҕы ыкка аахайбат даҕаны. Кини сыала – мин. Мин дьэ өйдөөтүм — эһэ миигин суоллаан кэлбит. Аара алҕас охсуллубут, ааһан иһэр харамай буолбатах. Кини миигин бултуу кэлбит…
Эһэ дьиэни тула хаамыталыыр. Түннүк аннынан ааһан иһэн, күүскэ сытырҕалыыр. Кини улаханнык тыынара субу дьиэ иһигэр кутуллар курдук иһиллэр. Куттал уонна булчут хаана буккуһан, илиим саабын күүскэ хам тутар. Кини ааны тардыалаан көрүөн эбэтэр түннүгүнэн киириэн сөп. Саха сирин эһэлэрэ күүстээхтэр, кыра үүтээни урусхаллаан тардар киниэхэ уу-хаар.
«Тугу күүтэбиний?» – диэн бэйэбиттэн ыйыттым. – «Кини син-биир ханна да барбат. Миигин сиэри кэлбит». Ол туран хорсуммун киллэрэн, саабын көтөхтүм. Түннүк нөҥүө адьырҕа кыылы кыҥаатым. Эһэ уҥа өттүнэн эргийэн, дьиэ муннугун диэки баран иһэрэ. Ойоҕоһун көрдөрдө. Бу – саамай табыгастаах түгэн. Сүрэҕим тэбэрин тохтотор курдук тыыммын тутуннум. Саам уоһун эһэ сүрүн быччыҥын, лаппаахытын анныгар туһаайдым. Манна сүрэҕэ баар. Сыыһар сатаммат!
«Байанайым, быыһаа!», – диэн санаа күлум гынна. «Тас!» саа тыаһа хабыллан, үүтээни биир гына титирэттэ. Буруо-хараа таҕыста. Түннүгүнэн көрдөххө, эһэ бүтэһиктээхтик ынчыктаата, бастаан олоро түстэ, онтон сиргэ тыастаахтык суулунна. Атахтарынан хаары кытта буору өрө ытыйан буурҕатта. Ол кэннэ соторунан хамсаабат буолла. Мохсоҕол үрдүгэр түһэн, түүтүн тардыалаан барда. Ытым саҥата уларыйбыт – билигин кыайыылаах, үөрбүт курдук туттан үрэр.
Мин тута тахсыбатым. Саам гильзатын уларыттым, саҥаны уктум. Эһэ – албын кыыл. Өлбүт курдук сытан баран, киһи чугаһаатаҕына, эмискэ ыстанан, өлөрөр түгэннэрин булчуттар кэпсээннэригэр элбэхтик истибитим. Сүүрбэччэ мүнүүтэ кэтэстим. Эһэ хамсаабат. Ытым да уоскуйда, эһэни тула сылдьан сытырҕалыыр, ардыгар ырдьыгыныыр. Ааны сэрэнэн астым. Саабын иннибэр тутан, үөммүт курдук аргыый аҕай чугаһаатым. Саам уоһунан эһэ хараҕын таарыйдым. Харахтара хамсаабаттар. Өлбүт.
Дьэ, кэлин уоскуйан, «һуу» диэн өрө тыынным. Илиим кыратык титирэс гынар эбит. Дьэ өйдөөтүм, өлүүнү кытта хайдах курдук чугас алтыспыппын.
Өскөтүн ытым суоҕа буоллар? Өскөтүн түүн эбитэ буоллар? Сынньана түһэн баран, эһэни астыырга быһаарынным. Күһүҥҥү күн кылгас, аны туран түүннэри хаалларар сатаммат. Эһэ улахана бэрт этэ. Хара, киэҥ түөстээх. Ол эрээри, тириитин сүлэн, иһин хайа тардан көрбүтүм – соһуйуум өссө күүһүрдэ. Бу сүдү кыыл, тас көрүҥэр улахан да буоллар, этэ-сиинэ олус кыра эбит. Биир да хааппыла сыата суох! Күһүн, балаҕан ыйыгар, эһэлэр кыһыҥҥы утуйуу иннинэ халыҥ сыаны үллүнэрэллэр. Оттон бу кыыл – уҥуохтаах тириитэ эрэ хаалбыт. Аны туран, айаҕын аһан көрбүтүм – тиистэрэ бары кэриэтэ суохтар — тостубуттар. Олус кырдьаҕас эһэ эбит.
Барыта өйдөннө. Тыатааҕы тайҕаҕа өр сыл сылдьыбыт кырдьаҕас кыыл эбит. Сааһыран, тииһэ түһэн, кыайан бултуур кыаҕа суох буолбут. Сайын, күһүн устата аччыктаан, эрэйдэнэн, өлөр өлүүнү кэтэһэ сылдьыбыт. Онтон миигин суоллаан, бултуу кэлбитэ – аччыктааһынтан тахсыбыт. Киһи – сымнаҕас, бытаан, көмүскэлэ суох харамай. Эһэ маны билэр. Тииһэ суох да буоллар, күүһэ-уоҕа сүдү буолан, миигин биир охсуунан өлөрөн, сиэри былааннаабыт. Өскөтүн ытым сэрэппэтэҕэ буоллар, кини былаана туолуо этэ.
Улуу кыыл, тайҕа иччитэ, маннык хомолтолоохтук олоҕун түмүктээбитэ дьикти. Киэһэ буолан, күн саҕахха түстэ. Эһэ тириитин сүлэн, этин сааһылаан баран, үүтээммэр киирдим. Оһохпун оттуннум, чэйбин өрүннүм. Түннүгүнэн көрдөххө, таһырдьа хараҥаран эрэр. Мохсоҕол бүгүҥҥү күҥҥэ улахан дьоруой буолан, боруокка сытан уҥуох кэбийэр. Мин кинини имэрийэбин: «Доҕорум, эн баар буолаҥҥын мин тыыннаахпын».
Кэлин, бу түбэлтэни дьоммор кэпсээбиппэр, сорохтор итэҕэйбэт этилэр. «Кырдьаҕас эһэ киһиэхэ чугаһаабат» диэн мөккүһэллэрэ. Онтум аччыктаабыт кыыл тугу барытын оҥорорго бэлэм эбит. Ордук, күүһэ-уоҕа бараннаҕына, өйө-санаата бүрүлүннэҕинэ. Бу түбэлтэ миэхэ улахан уруок буолбута. Хаһан даҕаны тыаҕа сылдьан «мин бу сир хаһаайынабын» диэн сананыа суохтааххын. Биһиги манна ыалдьыттарбыт. Дьиҥнээх хаһаайыттар – эһэлэр, бөрөлөр, тайахтар, онон кинилэр сокуоннарын ытыктыахха, сэрэхтээх буолуохха наада. Ол күһүн мин маспын син биир бэлэмнээбитим. Ол гынан баран, хас биирдии маспын кэрдэрбэр, араас тахсар тыаһы барытын мэлдьи иһиллии сылдьар буолбутум. Айылҕа миигин тургутан көрбүтүн курдук санаабытым уонна ол тургутууну ааспыппынан киэн туттубутум.
Ити курдук, күһүҥҥү тайҕаҕа, кыра үүтээҥҥэ буолбут түбэлтэ мин өйбөр-санаабар дириҥ суолу хаалларбыта. Билигин даҕаны, хас күһүн аайы, саһарбыт тыаны көрдөхпүнэ, ол эһэни, улаханнык куттаммыппын уонна кыл мүччү быыһаммыппын саныыбын. Булт диэн – оонньуу буолбатах. Булт диэн – олох оскуолата.
Сайдам
