Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр тыа хаһаайыстыбатын производственнай уонна потребительскай кэпэрэтииптэрин үлэлэрин ревизиялыыр икки сойуустаахпыт: “Сахаагрохонтуруол” уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтинээҕи тыа хаһаайыстыбатын кэпэрэтииптэрин ревизиялыыр сойууһа диэннэр. Иккиэн Россиятааҕы “Чаянов” бэйэтин бэйэтэ сүрүннэнэр тэрилтэҕэ киирэллэр. Бу сойуустар салайааччыларын көрсөн, кэпэрээссийэ билиҥҥи туругун уонна кэскилин тустарынан кэпсэттибит.
Үлүгэрдээх кур иэс
Саха Өрөспүүбүлүкэтинээҕи тыа хаһаайыстыбатын кэпэрэтииптэрин ревизиялыыр сойууһун толорооччу дириэктэрэ Лидия Алексеева иһитиннэрэринэн, бу сойууска 2009 сылтан 313 кэпэрэтиип учуокка турбут. Итинтэн производственнайа – 66, потребительскайа – 247. Потребительскай бэйэтин иһигэр эмиэ арахсар: 44 кирэдьииттиир, 15 астыыр-таҥастыыр, 188 хааччыйар (ынах сүөһү, сылгы иитэр) кэпэрэтииптэр.
Лидия Николаевна “Тыа хаһаайыстыбатын кэпэрээссийэтин туһунан” 193-с №-дээх федеральнай сокуоҥҥа олоҕуран кэпэрэтиип тэрилиннэ даҕаны булгуччу ревизиялыыр сойууска чилиэнинэн киириэхтээҕин өссө төгүл тоһоҕолоон санатта. Бу сойууска чилиэн элбэҕинэн да буоллаҕа, 2010 сылтан саҕалаан усунуос төлөбүрүгэр үлүгэрдээх элбэх иэс мунньуллубут. Сыллааҕы чилиэн усунуоһун кээмэйин уопсай мунньаҕынан 20 тыһ. солкуобайынан быспыттар эрээри, 9-10 бырыһыаннара эрэ төлүүр эбит.
Холобур, Амма улууһугар 22 кэпэрэтиип чилиэнинэн киирбититтэн төлөөччүтэ алтыайах. Атыттар тыыннаахтара-өлбүттэрэ биллибэт. Хас улуус ахсын маннык хартыына баар. Сойуус салайааччыта этэринэн, улуустардааҕы тыа хаһаайыстыбатын управлениелара сойуус суолтатын ситэ-хото өйдөөбөттөрүттэн көтүмэхтик сыһыаннаһаллар. Биир-икки улууһу суукка биэрэн, “үөрэтэр” санаалаахтарын быктарда.
Өссө бу биһиги чилиэнинэн киирбиттэр эрэ тустарынан кэпсэтэбит. Сойууска киирбэккэ сылдьааччы элбэҕэ чахчы. Билиҥҥитэ чуолкай ааҕыы суох. Тыа хаһаайыстыбатын управлениелара субсидия ылааччылары эрэ билэллэр. Оттон субсидияны усунуоска иэстээх эбэтэр чилиэн буолбатах кэпэрэтиипкэ биэрэн, сокуону баламаттык кэһэллэрин баардылаабаттар. Бу иһигэр өссө биир “ноо”-лоох: эстэн баран учуоттан уһуллубатах кэпэрэтиипкэ ыстараап ааҕылла турар. Нолуок сулууспата суукка биэриэн сөп. Лидия Николаевна онон чугастааҕы кэмҥэ бу боппуруоһу быһаарсаары сылдьалларын эттэ.
Кыһаннахха, дьиҥэр, кыһалҕа судургутук быһаарыллар кыахтаах. Муниципальнай тэриллиилэр уонна тустаах министиэристибэ субсидияҕа суудайааччылартан иэстээхтэри эбэтэр сойууһа суохтары тута туоратан, сокуонунан оҥкулламмыт төһүүлэри тутталлара буоллар, орун-оннун булара булгу. Иэстээхтэр бэйэлэрэ сүүрэн кэлиэхтэрэ. Маннык сиидэлээһин АККОР-га чилиэнинэн киирэн баран, усунуостарын (сыллааҕыта 2 тыһ. солкуобай) төлөөбөккө сылдьар бааһынай хаһаайыстыбаларга эмиэ сыһыаннаах.
“Биһиги кытаанахтык ирдиибит”
“Сахаагрохонтуруол” сойуус 70 чилиэннээх. Сүрүннээн, өрөспүүбүлүкэ улахан кэпэрэтииптэрэ киирбиттэр. Олор истэригэр “Саха Кирэдьиит”, “СахаАгроПродукт”, “Чурапчы” курдук үлэлэринэн-хамнастарынан дойдуга киэҥник биллэр кэпэрэтииптэр бааллар. Сойуус толорооччу дириэктэрэ, аудитор идэлээх Галина Ващенко бигэргэтэринэн, сойуус чилиэннэриттэн усунуоска иэстээхтэр бааллар гынан баран, аһара дьаарайдар суохтар. Чуолкайа, 5-6 сыл төлөөбөтөхтөрү Кэтээн көрөр сэбиэт быһаарыытыгар олоҕуран таһаартаабыттар.
Ол курдук, былырыын 22 кэпэрэтииби туораппыттар. Бу сойууска усунуос кээмэйэ кэпэрэтиип эргитэр үбүттэн тутулуктаах.
100 мөлүйүөн уонна онтон элбэх балаансалаахтар сылга 80 тыһыынча солкуобайы төлүүллэр. Холобур, “СахаАгроПродукт” кыбаартал ахсын 20 тыһыынчаны угар. Оттон бытархайдар сылга 8,5 тыһыынча солкуобайтан саҕалаан төлүүллэр.
“Биһиги кими да суукка биэрэ иликпит эрээри, кытаанахтык ирдиибит, — диир Галина Григорьевна. – Чилиэҥҥэ үчүгэйдик үөрэтэн, сиидэлээн ылабыт. Урукку сылларга уһуллан баран, субсидияҕа хапсаары, мэктиэлээн, кэриэс-хомуруос тылларын этэн, иккистээн киирбиттэр бааллар. Сокуон ыйарынан, 25 кэпэрэтиип түмүстүлэр даҕаны ревизиялыыр сойууһу тэриниэхтэрин сөп. Ол гынан баран, биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр 2-тэн элбиир кыаҕа суох. Тоҕо диэтэххэ, аудитор аҕыйах уонна ревизор суоҕун кэриэтэ”.
Галина Ващенко саныырынан, ревизиялыыр сойуустарга киирбэккэ сылдьар, «биллибэт көтөр эттик» курдук кэпэрэтиип элбэх, быһа холоон, 40 бырыһыаннара эрэ хабыллыбыт буолуон сөп. Ол төрүөттээх: Россияҕа билиҥҥитэ сокуон баһылыыр-көһүлүүр оруоллана илик, тойоттор-хотуттар кытта сокуону күрүөһүлүүллэрэ мэлдьэх буолбатах.
Түмүк оннугар
Дойдубут баһылыга Владимир Путин кэпэрээссийэ туһунан эттэр эрэ, Саха сирин үс бастыҥ иһигэр ааттыыр эрээри, үөһэ суруллубуттан көстөрүн курдук, кэпэрээссийэбит кэтэх өттө кэрэгэй эбэтэр кумааҕыга ахсаана элбэҕин аанньа хаачыстыбата доҕолоҥнуур. Ол даҕаны буоллар, кэпэрээссийэ сааһыланан, иннин диэки кимиилээхтик сайдарыгар төрүт баарын ахтыбат буолуохха сатаммат: Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр тыа хаһаайыстыбатын кэпэрэтииптэрин биир кэлим реестрдэрэ оҥоһулла сылдьар. Оччоҕуна ким дьиҥнээхтик үлэлиирэ чуолкайданыа. Сүүс мөлтөх оннугар уон сэниэлээх кэпэрэтиип тыа сирин дьонугар илэ-чахчы көмөлөөх буолуоҕа саарбахтаммат.
“Тыа хаһаайыстыбатын кэпэрээссийэтин туһунан” федеральнай сокуон 31-с ыстатыйатын 3-с пуунугар сөп түбэһиннэрэн, кэпэрэтиип ревизиялыыр сойуустартан биирдэстэригэр булгуччу киириэхтээх. Сойуустар сүрүн соруктара – кэпэрэтииптэр үп-хаһаайыстыбаннай үлэлэрин ревизиялааһын, чилиэннэргэ ревизияҕа сыһыаннаах өҥөлөрү оҥоруу, бухучуоту чөлүгэр түһэрии уонна ыытыы.
Василий НИКИФОРОВ, “Саха сирэ» хаhыат.