Самаана суор хаһыытын истэн, долгуйан барбыта. Кылгас да кэм буоллар дьол, таптал диэн тугун биллэрбит Дагдаҕарын көрүөн, кинини кытта бииргэ буолуон олус баҕаран кэлбитэ. «Чэ, аны кэлэн… Хоһууннары куттаан үүрдэхпинэ сэгэрим тыынын өллөйдөөн, көрсөр күммүн чугаһатыам. Өлөн-охтон биэриэ суоҕа, хайаан да көрсүөхпүт», — диэн бэйэтин бэйэтэ бөҕөргөтүнэн ботугураабыта, «аймахтарын» көрсөрдүү бэлэмнэнэн барбыта. Буруо-тараа таһааран, сыата уокка түһэн сырдьыгыныыр бил балыгы үөрэҕэстээн, ыыһыы ыйаталаабыта. Буор көһүйэтигэр араҕас хоргуна оргуйан бидилийэр кустарын булкуйбута, уоттан тэйиппитэ. Дьэ арыый нум буолан тулатын эргиччи көрүнэн баран, суһуоҕун ыһан сирэйин икки өттүнэн түһэрбитэ, үргүлдьү бэргэһэтин хараҕар тиийэ тардыммыта. Тиритэн, долгуйан, тэтэрбит иэдэстэрин кистиирдии, сирэйин, сүүһүн күлүнэн соттубута.
Үөттүрэҕинэн уотун булкуйа турдаҕына, иннигэр суһуоҕа килэрийбит, күн уота харааччы сиэбит сирэйдээх уоттаах харахтаах киһи дьирэс гына түспүтэ. Муос төбөлөөх модьу үҥүүтүн кыыска туһаайан дьиэгэнийбитэ. Самаана кылгастык кыланаат, үөттүрэҕин утары ууммутунан нөрүйбүтэ.
— Ньаадьы дуу… Хамшаама, котук, машкын бырах, — кыыкынас, сыыбырҕас саҥа иһиллибитигэр Самаана эргиллэ түспүтэ. Ойоҕоһугар төбөтүн сарыынан бааммыт, үрүҥ бытыктаах өкөгөр оҕонньор үүн тиэрбэһин курдук эргэрбит киэҥ харахтарынан тобулу үүттээн турара.
— Арах, арах… Удаҕан дуу? — оҕонньор кыыкыныы, кураанаҕынан силлээмэхтии кэннинэн тэйбитэ.
— Чугаһаамаҥ! Дьэ… Күүппүтүм ыраатта… — Самаана сирэйигэр саба түспүт баттаҕын илгистэ-илгистэ күлэн сыһыгыраабыта. — Төһө даҕаны суорбуттан көҥөннөргүт… Айан дьоно сылайдаххыт, үссэнэн, сынньанан ааһыҥ.
Итини истэн иннигэр дьирэллэн турбут хоһуун, оҕонньору көрө-көрө, үҥүүтүн санньытан тэпсэҥэлээбитэ.
«Хайа үөдэний… Чахчы кини шуора кэлэн бардаҕа дуу?» — оҕонньор көхсүн этиппитэ, киһитин диэки көрө-көрө тэпсэҥэлээн маадьайбыта. «Көрдөһөн-ааттаһан көрүөххэ. Киҥкиниир киэҥ тыаҕа, эһэ, бөрө дойдутугар шоҕотоҕун олорор буоллаҕына, чахчы айдарыылаах күтүр быһыылаах…» — оҕонньор төбөтүгэр эҥин санаа охсуллан ааспыта.
— Алҕаш быһыыламмыппыт… Шуор эн көтөрүҥ буоларын билбэтэхпит… — оҕонньор ааттаһан кыыкынаабыта, төбөтүн тоҥхото сүгүрүйэн иһэн, тобуктуу түспүтэ.
— Атын хоһууннаргыт ханна бардылар? — Самаана дьон итэҕэйбиттэрин, самныбыттарын көрөн, өссө куттуурдуу санаммыта. — Кэлбит-барбыт дьону, сиэр быһыытынан көрсөөрү, күөс өрбүтүм. Иэгэйэр икки атахтааҕы кытта бииргэ үссэммэтэҕим ыраатта, — диэбитинэн дарпыны тэлгээн кус хоторбута, нэлэгэр туос иһиттэргэ хоргуннаах миини куппута.
Оҕонньор удаҕан билбититтэн саллан, кутталыттан эт-этэ босхо барбыта. «Бытыкпын быһа үктэниэхпэр диэри ону-маны айахтатаммын… Тоҕо да суору ыттараммын», — дии санаабыта, дарпы таһыгар түөрт атах буолан үнэн кэлэн, атахтарын үрдүлэригэр сэксэйбитэ. Самаананы куттаммыттыы көрө-көрө, хоһуунун сапсыйан ыҥырбыта.
— Куттанымаҥ, эһигини сүһүрдэр хара санаам суох… Сүтэриэхпин баҕарбытым буоллар, хоммут сиргитигэр хааллартыам этэ. Аһааҥ-сиэҥ… — Самаана даппыттан тэйэн суорун ыҥырбыта: —
Хоох, Хоох, кэл, аймахтарбын көр! — дии-дии тула кулахачыйбыта. Хантан кэлбитэ биллибэккэ үрдүлэринэн суор сурдурҕаан кэлэн, тиитигэр сахсайа олорон эрэ куллугураабыта. Сиргэ ууруллубут аһы көрөн ыһыктынан тэлээрэн түспүтэ. Хоһууннары турулус-ирилис көрө-көрө дьүккүҥнээбитэ.
— Аһаа, аһаа… Барар сириҥ ыраах. Уһуктааҕы ыыппыт хоһууну ситэр инигин? — Самаана иһиллэр гына саҥара-саҥара, суору имэрийбитэ. Итини көрөн хоһууннар айахтарын аллаччы атан, чыпчылыйбакка даҕаны кыыстаах суору кыҥастаспыттара.
Самаана аа-дьуо туран араанын таһыгар кэлэн тобуктаабыта. Уотун сөргүтэн ас кээспитэ, икки өттүнэн иэҕэҥнии-иэҕэҥнии саҥаран барбыта:
— Истиҥ… Барытын көрө-билэ, истэ олоробун. Көрдүүр, ирдиир киһигит күн сириттэн күрэммит… Эһиги, Дьабдьы биистэрэ, Кэриик аҕа ууһун уоруйах бас-көс Кычым Боотур ньуолбар тылыгар киирэҥҥит, хааннаах таныары туппуккут. Өс-саас эһиэхэ сыһыана суох… Кычым Боотур бэйэтэ буруйдаах. Оо, элбэх хаан тохтубут…
Хааннаах таныарынан олордоххутуна эстииһиккит. Эһиги мантан төннүҥ! Уонна өс-саас таныарын умнуҥ, оччоҕо эрэ олоххутун салгыаххыт, кэскилгитин түстүөххүт. Барбыт үс хоһууҥҥут суоллара сойбут… Көрдүү даҕаны сорунумаҥ. Этэ, баһыҥ аһа маҥхайыар диэри ойууҥҥут тугу дойҕохтуурунан сылдьыбыккын. Өс-саас таныара бэйэҕэр эргийэрэ чугаһаабыт… Бу күнтэн ыла тохтоо!
Оҕонньор туран кэлэн, төбөтүгэр бааммыт сарыытын хастыы тардынан баран тоҥхоҥноон, үрүҥ баттаҕа бураллаҥнаабыта. Ону көрөн хоһуун эмиэ дьирэс гына турбута, тоҥхоҥнуу-тоҥхоҥнуу кэннинэн хааман тэйбитэ.
— Аны бу ширгэ үктэниэм кэриэтин баһым барыа… Хааннаах таныар бу манан быһынна… Халлаан көрөр, шир иштэр, — өкөгөр оҕонньор ботугуруу-ботугуруу кэһэҕиттэн биир оҕу сыыйа тардан таһаарбыта. Ох уһуктаах төбөтүгэр кураанаҕынан силлээбитэ уонна тосту тутан, күн диэки өрө анньа киэр элиппитэ. Нөрүйбүтүнэн кэннинэн хааман иһэн эргиллэн, ойуурга дьөгдьөрүйбүтэ. Кэнниттэн хоһуун атаралаабыта.
Самаана кэннилэриттэн көрө-көрө саҥа таһаарбакка күлэн ылбыта. «Һуу… Хоох туһалаатаҕын…» — диэн ботугураабыта.
Андросов И.А. — Айанньыт.
«Хоһуун кыыс кистэлэҥэ» кинигэттэн,
«Айар», 2026 с.
