Сэргэлээх уопсайдарыгар төһөлөөх элбэх устудьуон олорбута буолуой. Араас дьылҕалаах, араас санаалаах-оноолоох…
Бу түбэлтэ 90‑с сыллар ортолоругар буолбута. Сайыҥҥы эксээмэннэр үгэннэрэ. Валя бу сырыыга хоспор ааҕыам диэн хаалла. Биир хоско олорор дьүөгэтэ Маша киэһэ бибилэтиэкэ сабыллыыта кэлиэм диэн баран элэс гынна. Бэһис этээскэ олороллор, таһырдьа күн да күн, ол да буоллар ибир-сибир самыырдаан ылар. Валя аанын “задвижка” хатыырынан сабан, түннүгүн нэлэччи аһан баран, иккис дьаарыстаах оронугар тахсан сытта. Эксээмэнин ааҕа сатаан, устунан нуктуох курдук гынна. Арай иһиттэҕинэ ким эрэ ааны аһан киирдэ. “Тыый, ааны хатаабытым дии, ким киирдэҕэй?” диэн соһуйа быһыытыйан иһиллээтэ. Саҥа-иҥэ суох, тас таҥаһы устар тыас суугунуур. “Маша төннөн кэллэҕэ дуу, атын киһи ким баарый диэн ыйытыа этэ” дии саныыр. Кыргыттар хосторун ортотунан таҥас быыстаабыттара, онон иһирдьэттэн ким киирбитэ көстүбэт. Ол быыһыгар ыскаап аанын аһан, плаһы ыйыыр тыас иһилиннэ. “Ээ, Маша сылдьар эбит, тоҕо эрдэ кэлбитэ буолла” диэн Валя кэтэһэ сытта.
Өр буолбата, атах тыаһа быыска кэллэ. Валя өгдөх курдук гыныан икки ардыгар эмискэ уҥа тойон эрбэҕин төрдүнэн ток саайда. Ону кытта этэ-сиинэ хамсаабат, кыайан саҥарбат да, көрбөт да буола түстэ. Ол икки ардыгар атах тыаһа хоско киирэн, түннүк аттыгар баар остуол таһыгар тохтоото. Валя: “Маша, Маша, мин хайдах эрэ буоллум!” диэн хаһыытыы, мөхсө, көрө сатыыр да туһа суох, тастан көрүүгэ кытаанахтык утуйа сыттаҕа. Ол мучумааннана сыттаҕына, арай саҥа диэҕи саҥа буолбатах, мэйиитигэр “Мин Маша буолбатахпын” диэн “саҥа” иһилиннэ. Валя соһуйбут омунугар “оччоҕо эн кимҥиний?” диэн “хаһыытыы” түстэ, устунан куттанан барда. Кырдьык да, ким киирэн турара биллибэт. “Куттаныма, хайыам да суоҕа” диэн кыыс холку, намыын “куолаһа” иһилиннэ. Ону кытта Валя куттаммыта олох ааһан хаалла.
“Ыалдьыта” турар, тугу да саҥарбат, дөрүн-дөрүн бэрт ыараханнык өрө тыынан ылар, киниэхэ олох да наадыйбат чинчилээх. Валя бу туох буоллаҕай диэн мунаахсыйа саныыр, устунан “эн кимҥиний, миигин эн хамсаабат, саҥарбат оҥордуҥ дуо?” диэн ыйытааччы буолла. Өр буолбата, “мэһэйдээмэ” диэн харда кэллэ. Валя таах дүлүҥ курдук сытарыттан чуҥкуйа быһыытыйда, хата бэркэ интэриэһиргээн сибиэннэр олохторун ыйыталаһыа эбит да, анараата кэпсэппэтиттэн хомойо быһыытыйда. Арай ол туран кыыһа “мин манна олорбутум…” диэхтээтэ, “саҥата” салгыҥҥа илигириир курдук. Валя чөрбөс гынна. Салгыы тугу кэпсиирин кэтэһэ сатаан баран, кини кимин, хантан сылдьарын, хас сыллаахха ханныкка үөрэммитин, ол быыһыгар таарыччы сибиэн олоҕун кытта ыйыталаһан “кутан-симэн” кэбистэ. Өр буолбата, “ыйытыма” диэн хаҕыс харда кэллэ.
Төһө өр оннук сыппыта буолла, арай биирдэ өйдөөбүтэ, тарбахтара хамсыыллар, хараҕын аһан сырдыгы кылатта. Бээ, көрбүт киһи ким киирэн турарын диэн санаа көтөн түстэ. Хаҥас диэки эргиллэ охсордуу бэркэ сэрэнэн бэлэмнэннэ, биир-икки-үс диирин кытта били уҥа ытыһа эмиэ тогунан охсубата дуо. Ону кытта эмиэ бүүс-бүтүннүү хам ылларан кэбистэ. Олох да кини тугу саныырын истэн турар эбит. Дьэ уонна, кыыһыран бурҕаллан турбата дуо, “эппитим дии, мэһэйдээмэ диэн, итинник буолар буоллаххына” диэбитинэн, атаҕын тыаһа бу ынан кэллэ. Валя дьэ куттанна, оонньообутум оҕус буолла дии санаата. Өлүмээри, харса суох ааттаһар айдааҥҥа барда. Ону истиэх бэйэлээх буолуо дуо, “хаһыытаппытынан” утутта дуу, түҥ-таҥ түлэй-балай баран эрэрэ баара…
Арай өйдөнөн кэллэ, аргыый тарбаҕын хамсатан көрдө — хамсыыр, хараҕын атыҥнатта — сырдык кылайар, һуу гына түстэ. Баар дуу, суох дуу диэн балачча өр иһиллээтэ, тыынара иһиллибэт, уу-чуумпу. Сэрэнэн-сэрэнэн кылап гынна, хос иһэ кураанах, барбыт. Саатар таһырдьа тыал түспүт, хоһун аана аһыллан-сабыллан хап-хаахынас. Хайдах аһаҕас ааннаах утуйа сытыахпыный диэн туран сабарга сананна. Олоро сатаата, баһа ыаҕастаах уу курдук. Нэһиилэ эркиҥҥэ өйөнөн олордо, утуйуон олус баҕарар, хараҕа симиллэ турар. Аны сэниэтэ олох суох, саатар үөһэ дьаарыска сытар, хайдах эрэ түһүөн наада. Нэһиилэ сыылан, тоҕус сорунан түстэ. Быыһы туора турар атын дьаарыстаах оронтон тутуһан, быт хаамыытынан быыс аанын диэки баран истэ. Ороно бүттэҕинэ, туохтан тутуһан ааҥҥа тиийэрэ биир туспа кыһалҕа буолла. Ол тухары аанын тыаһа хап-хаахынас, таһырдьа ардыы турар быһыылаах. Быыс ааныгар тиийэн өҥөс гынаат, оройуттан тилэҕэр диэри этэ дьар гынна.
Аана олох да мааҕын хатанан турар, ону кытта тыал эрэ, былыт эрэ, сып сырдык, уу чуумпу буола түстэ. Били нэһиилэ соһуллан испитэ ханан да суох, аҕыйах ыстаныынан ааныгар тиийдэ, “задвижката” хайдах хатаабытын курдук турар. Итэҕэйбэккэ, аһан көрдө. Остуолга кэлэн уоскуйан уу истэ, дьэ уонна күнүстэри илэ сүүрбүт абааһылары үчүгэйдик үөҕүстэ. Ол да буоллар төбөтө син биир ыарахан, утуктуура ааспатах. Маны билбитим буоллар, утуйан хаалыах эбиппин диэн иһигэр абара санаата. Оронугар төттөрү тахсан утуйа сатаата да, уута көтөн хаалбыт.
Дьэ, итинник күрүлүүр күнүс да арааһынай “ыалдьыттар” киирэн тахсаллар эбит. Арааһа, хаһан эрэ бу уопсай хоһугар олоро сылдьыбыт кыыс муҥнаах кэлэн барбыта буолуо, ону сүгүн сыппакка мэһэйдээбиппин диэн кэпсиирэ. Дьиҥэр, үтүө кыыс киирэн тахсыбыт, куттаабатах, өйүттэн таһаарбатах. Илэ киирэн кэллэхтэринэ, хайа бэһис этээс түннүгүнэн да ыстаныахха сөбө буолуо.
Антонина Эверстова