Куйаас сайын сатыылаан турар кэмэ. Тыа сирин дьонугар саамай түбүктээх, тиритэр-хорутар от үлэтин үгэнэ. Уйбаан ол сайын бииргэ улааппыт доҕотторугар көмөлөһө тахсыбыта. Төрдүө буоланнар, тиэхиньикэлэрин тэринэн, ыраах сытар нэһилиэк алааһыгар от охсо барбыттара.
Кинилэр үлэлиир алаастарыгар олус эргэ, хаһааҥҥыта эрэ тутуллубут, маһа харааран, эргэрбит мас үүтээн турара. Бу дьиэ туһунан нэһилиэккэ араас дьикти, кутталлаах кэпсээннэр тарҕаммыттара ырааппыта. Дьон кэпсииринэн, ити үүтээҥҥэ хаһан даҕаны ким да соҕотох хоммот үһү. Ол ити дьиэҕэ туох эрэ биллибэт кистэлэҥ күүс, үөр олохсуйбутун туһунан сурах баара. Ол күүс хоноһолору утуппат, оттон соҕотох хаалбыт дьону моһуоктаан, куттаан үүрэриттэн үгүстэр түүн ортото тыаҕа куоталлара үһү.
Биир күн ыарахан үлэ кэнниттэн, киэһэлик тото-хана аһаан баран, уолаттар улаханнык сылайаннар, ол үүтээҥҥэ хоно киирбиттэр. Хараҥа буолан, ол күн олус чуумпурбута. Саамай куттаммыттарын: «Төрдүөбүт дии, элбэхпит, онон туох да чугаһыа суоҕа, абааһы даҕаны толлуо», – диэн күлэн-салан уоскуппуттара. Күнү быһа от охсон, мунньан сылайбыт дьон наараларга тиийээт даҕаны, тута утуйар ууларыгар барбыттар.
Оттон Уйбааҥҥа уута отой кэлбэтэҕэ. Хос иһэ итии, салгына туох эрэ ыар баттаабыт курдук ыараан хаалбыта. Утуйар-утуйбат, түүл-илэ икки ардыгар сыттаҕына, эмискэ аттыгар хара куоска оҕото олорорун курдук баар буолбута. Кини соччо соһуйбакка эрэ, илиитин уунан ол куосканы имэрийбитинэн барбыт. «Хайа, хайдах маннык хап-хараҕын? Хантан кэлбит кыылгыный?» – диэн ботугураабыта. Куоската туох да саҥата-иҥэтэ суох, хамсаабакка сыппыта.
Эмискэ Уйбаан өйдөөн көрбүтэ, илиитигэр түү буолбакка, туох эрэ инчэҕэй, салахай сыстыбыта… Чугаһатан, хараҥаҕа одуулаан көрбүтэ – куоскатын көхсүн тириитэ суох, сиһин уҥуоҕа аһаҕас, уҥуохтара быган көстөллөр эбит! Дьэ оччотугар Уйбаан этин сааһа аһыллан, өлөр куттал сабардаан, ол абааһыны тута түөһүттэн күүскэ үтүрүйэн быраҕан кэбиспитэ.
Сарсыарда уһуктан, кини уот аттыгар чэй өрүнэн аһаан эрэр доҕотторугар тахсыбыта. Сырдык күн тыган, түүн туох да буолбатаҕын курдук, барыта холку көстүүлээҕэ. Ким даҕаны түүн тугу түһээбитин, туох кутталлааҕы көрбүтүн кэпсээбэтэҕэ. Бары чэй иһэ-иһэ, күлэн-үөрэн, эдэр дьон быһыытынан ону-маны кэпсэтэ-кэпсэтэ, үлэлэригэр туруммуттара.
Туох да алдьархай буолуо диэн халлааҥҥа да, сиргэ да биллибэтэҕэ. Ол эрээри үс чаас ааспытын кэннэ, Уйбаан ыытан испит тыраахтара эмискэччи сырыынньа сиргэ туохтан эрэ иҥнибит курдук буолан баран, түҥнэстибитэ уонна кинини баттаабыта. Ол күн сиһин уҥуоҕа үлтү баттаммыта – түүҥҥү куоска аһаҕас тоноҕоһун курдук.
Ол түгэни Уйбаан билигин даҕаны ыар түүлү кытта тэҥнии саныыр. «Нэһиилэ тыыннаах хаалбытым», – диир кини. Ыарыыта олус сүрдээх, киһи тулуйбат этэ. Уол бу олоххо маннык тыын быстарыгар тиэрдэр ыарыы баарын олох да билбэт эбит. Доҕотторо уолуйан, кинини тутатына нэһилиэк балыыһатыгар илдьибиттэрэ.
Хойут быраастар кинини: «Бу уол хаһан да хаамыа суоҕа, тоноҕоһо тостубут, ол гынан тыыннаах хаалбыта – бэйэтэ туспа дьикти түбэлтэ», – диэбиттэрэ. Үс сыл устата кини оронтон турбатаҕа. Хараҕын уутунан сууна-сууна, сытан эрэ үрдүкү күүстэртэн көрдөһөрө. Ол эрээри кэм-кэрдии ааһан, элбэх уустук эпэрээссийэ кэнниттэн, сүрдээх тулуурдаах буолан, бастаан тайахха өйөнөн хаамар буолбута, онтон кэлин отой да тайаҕа суох атаҕар турбута. Маныаха кини бэйэтэ да билигин итэҕэйбэт, туох эрэ биллибэт күүс абыраатаҕа дии саныыр.
Ол эрээри алдьархай манан бүппэтэҕэ. Хас да сыл ааспытын кэннэ, ол сайын бииргэ оттообут доҕотторо араас төрүөтүнэн биир-биир олохтон туораан барбыттара. Хараҥа дьылҕа кинилэри хайдах эрэ суоллаабытыгар дылыта. Билигин Уйбаан ол төрдүөттэн соҕотох хаалла. Кини: «Мин чааһым эмиэ чугаһаата быһыылаах, уолаттарым кэтэстэхтэрэ, ол эрээри хаһан кэлэрин билбэппин», – диэн санаарҕаан кэпсиир. Ол түүн кэнниттэн кини абааһы, биллибэт хараҥа күүс баарыгар чиҥник итэҕэйэр буолбута.
Бу барытын кэпсээн баран, Уйбаан биир улахан кистэлэҥи арыйбыта. Иккис доҕордоро өлбүтүн кэннэ, үһүс уол өлүөн иннинэ киниэхэ биир кутталлаах түгэни билинэн кэпсээбит эбит. Ол сайыҥҥы түүн үүтээҥҥэ кини уутун эмиэ ким эрэ кэспит. Утуйа сытан туохтан эрэ долгуйан уһуктан кэлбит уонна атын өттүгэр эргийбит… сирэйигэр олус чугастык туох эрэ итиитик, түргэн-түргэнник тыынарын билбит. Көрбөтөх да буоллар, этинэн-хаанынан ол салгыны билэн, куттанан хараҕын арыйан көрбүтэ – аттыгар… кыракый уол оҕо сытар эбит! Ол оҕо харахтара туохтан эрэ үөрбүт курдук, иччилээхтик чаҕылыс гыммыттар уонна… сибигинэйэн, ардыгар күлэр саҥата иһиллибит.
Ону көрөн уол улаханнык уолуйан, өйүн сүтэрбит эбит. Сарсыарда турбутугар: «Бу түүлбэр эрэ буолуо, сылайбыппыттан түүһээбитим буолуо», – диэн бэйэтин уоскутунан, уолаттарга тугу да кэпсээбэтэх.
Ким билэрий, баҕар ол түүн атын икки уолаттар эмиэ тугу эрэ түүһээбиттэрэ эбэтэр өлөр өлүү илдьиитин көрбүттэрэ буолуо да, ким даҕаны ону улахаҥҥа уурбакка, куттанан, бары бэйэ-бэйэлэриттэн кистээн, саҥата суох хааларга быһаарыммыттара эбитэ дуу… Эргэ үүтээн кистэлэҥэ түөрт доҕордуу олоҕун уларытан, сарсыҥҥы күн туох алдьархайын бэлэмнээбитин ким да сэрэйбэтэҕэ.
Сайдам