Саха сиригэр бырамыысыланнаһы сайыннарыы саҥа таһымҥа тахсыахтаах. Производствоҕа үрдүкү технологияны туһаныы, тулалыыр эйгэни харыстааһын, оробуочай каадырдары бэлэмнээһин, ону сэргэ сиртэн хостонор баайы туһаҕа таһаарар хампаанньалар оройуон, нэһилиэнньэлээх пуун сайдыыларыгар быһаччы кыттыылара инники күөҥҥэ тутуллуохтара. Бу туһунан “Бырамыысыланнас уонна оҥорон таһаарыы” диэн Нерюнгрига ыытыллыбыт дискуссионнай былаһааккаҕа кэпсэттилэр.
Арассыыйа бырамыысыланнаһа илин диэки хайыста
Өскөтүн урукку сылларга биһиги өрөспүүбүлүкэбит көмүһүнэн, алмааһынан, таас чоҕунан олорбут буоллаҕына, билигин ньиэп, гаас, онтон да атын сиртэн хостонор баайдары туһаҕа таһаарар буолла. Саха сиригэр “Роснефть”, “Газпром”, “Транснефть”, “Сургутнефтегаз” курдук Арассыыйа улахан хампаанньалара кэллилэр. Ньиэп бырамыысыланнаһыгар “ИСТА” турбата тардыллан, билигин гааска “Сибиир күүһэ” улахан бырайыак тутулла сылдьар. Бу бырайыак олоххо киирдэҕинэ, Арассыыйа уонна Кытай Народнай Өрөспүүбүлүкэтэ бииргэ үлэлээһиннэригэр сүҥкэн олук ууруллуохтаах.
Билигин Арассыыйа оҥорон таһаарыытын эйгэтэ арҕааттан илин диэки сыҕарыйан эрэр. Ол да иһин аҕыйах сылтан бэттэх Уһук Илин эрэгийиэннэргэ болҕомто ууруллан, урутаан сайдар сирдэр тэриллэннэр, портар оҥоһулланнар улахан хамсааһын тахсыахтаах. Айсен Николаев дискуссионнай былаһаакка кэпсэтиитин кэмигэр бэлиэтээбитинэн, Арассыыйа бу хамсааһынын биһиги өрөспүүбүлүкэбит толору туһаныан наада, ону сэргэ Саха сирэ производство сайдыытын киининэн буолуохтаах. Онуоха саҥа технологиялары киллэрэрбит, ону оҥорон таһаарыыга туһанарбыт улахан оруоллаах.
“Билигин технологияны саҥардыыга улахан уларыйыылар бара тураллар. Экспертэр “аны биир уонча-сүүрбэччэ сылынан алмаас эйгэтигэр дьон-сэргэ үлэлиэ суоҕа, манна барытыгар роботтар үлэлиэхтэрэ” диэн этэллэр. Ити бырамыысыланнас атын хайысхаларыгар эмиэ сыһыаннаах. Ити курдук уларыйыыларга, аан дойду ырыынагын күөн көрсүүтүгэр биһиги хайа да өттүнэн бэлэм буолуохтаахпыт”,
— диэн бэлиэтиир Айсен Сергеевич.
Саҥа ирдэбиллэр турдулар
Статистика көрдөрөрүнэн, биһиги өрөспүүбүлүкэбит быйыл от ыйынааҕы түмүгүнэн, бырамыысыланнай оҥорон таһаарыытын индексэ ааспыт сыллааҕыны кытары тэҥнээтэххэ, 105,7 % буолбут. Ити Арассыыйа орто көрдөрүүтүнээҕэр үрдүк.
“Бырамыысыланнас оҥорон таһаарыытын көрдөрүүтэ миигин үөрдэр. Арассыыйаҕа, төһө да манна кыһалҕалар баалларын үрдүнэн, биһиги көрдөрүүбүт дойду орто көрдөрүүтүнээҕэр үрдүк. Салгыы да бу таһымы тута сылдьыахпыт диэн эрэнэбин”,
— диэн бэлиэтиир Айсен Николаев.
Манна даҕатан кини, “Соҕуруу Саха сирэ” урутаан сайдар сир үчүгэй көрдөрүүлээҕин, бырайыак сүрүн резиденэ “Колмар” хампаанньа улахан ситиһиилэммитин, билигин бу бырайыак Уһук Илин эрэгийиэннэргэ тэриллибит урутаан сайдар сирдэртэн бастыҥнара буоларын бэлиэтээн эттэ. Өссө эбэн эттэххэ, иллэрээ күн РФ бэрэсидьиэнэ Владимир Путин Кемерово куоракка Оттук-энергетическэй комплекс уонна экологияҕа куттал суох буолуутун стратегиятын хамыыһыйатын мунньаҕар кэлэр сылларга Арассыыйа таас чоҕу тас дойдуга атыылыыр кээмэйин элбэтиэхтээҕин этэн туран, Саха сиригэр, Хакасияҕа, Кузбасска чох бырамыысыланнаһа күүскэ сайдыахтааҕын эттэ. Онон бу хайысхаҕа үлэ өссө тэтимириэхтээх.
Ону сэргэ Чайыҥдатааҕы гаас, ньиэп баайдаах сири туһаҕа таһаарыы, “Сибиир күүһэ” гаас ситимин олоххо киллэрии курдук улахан бырайыактардаахпыт.
“Бу бырайыак эһиилги сыл бүтүүтэ үлэҕэ киирэн, “Сибиир күүһүнэн” гаас барыаҕа диэн эрэнэбин”,
— диэн туран, Айсен Николаев, 2019 с. Мирнэйгэ ньиэп, гаас эйгэлэригэр үлэлии сылдьар хампаанньалары барыларын түмэ тардан, улахан мунньах ыытыахха наадатын бэлиэтээтэ.
Манна сыһыаран эттэххэ, саҥа инвестиционнай бырайыактары бэлэмнээһин, ону туһаҕа таһаарыы өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн биир кэлим былаанынан барыахтаах. Билигин Саха сирин бырабыыталыстыбата улахан хампаанньалары кытары бу туһунан кэпсэтэ сылдьар.
Айсен Николаев:
“Өрөспүүбүлүкэ бырамыысыланнаһа кэнэҕискитин баар эйгэлэргэ олоҕуран, оҥорон таһаарыыга саҥа нымалары, үрдүкү технологиялары киллэрии түмүгэр сайдыахтаах. Ол түмүгэр ырыынакка үрдүкү технологиянан оҥоһуллубут бородуукта тахсан кэлиэхтээх. Ол иһин билигин бырамыысыланнаска саҥа тыыны киллэрии, өйү-санааны уларытыы, саҥа ньымалары туһаныы барара наада. Ол эрээри манна киһи хапытаалын сайыннарыы, бары өттүнэн бэлэмнээх исписэлиис инники күөҥҥэ тутулларын умнуо суохтаахпыт ”,
— диэн бэлиэтиир.
Буортута суох производствоны
Мунньахха айылҕаны харыстааһын, сир баайын тулалыыр эйгэҕэ төһө кыалларынан буортута суохтук хостуур ньыманы булуу туһунан кэпсэтии биир сүрүн миэстэни ылла.
“Тулалыыр эйгэни харыстааһын боппуруостарын таарыйбыппыт сөптөөх. Биһиги тыйыс усулуобуйалаах дойдубутугар айылҕаны буортулааһын содула уонунан сыллары хабыан сөп. Быйыл от ыйын 16 күнүгэр сир баайын туһаҕа таһаарыыга үлэлэһэр хампаанньалар тулалыыр эйгэни харыстааһыҥҥа эппиэтинэстэрин туһунан өрөспүүбүлүкэ сокуона таҕыста. Бу сокуон булгуччу тутуһуллуохтаах”,
— диэн иһитиннэрэр Ил Дархан э.т. Айсен Николаев.
Бырамыысыланнай оройуоннар сайдыылара
Үгэс курдук, улахан хампаанньалар ханна үлэлиир сирдэригэр социальнай эбийиэктэри туталлар. Мирнэй, Ленскэй, Алдан, Нерюнгри оройуоннар сайдыылара үксүн бырамыысыланнаһы кытары ыкса сибээстээхтэр. Билигин манна судаарыстыба уонна чааһынайдар бииргэ үлэлээһиннэрин ньымаларынан, хампаанньалары кытары дуогабар түһэрсиинэн үгүс тутуу ыытылынна. Бу хамсааһын өссө да салҕанан барыахтаах.
“Улахан хампаанньалар ханнык оройуоҥҥа, нэһилиэнньэлээх пууҥҥа үлэлииллэр да, ону сайыннарыыга, тупсарыыга үлэлэһиэхтээхтэр, социальнай эппиэтинэстээх буолуохтаахтар. Социальнай инфраструктураны сайыннарыыга былааннаах үлэ барыахтаах. Ити бары хайысхаҕа барытыгар сыһыаннаах: социальнай да, олох-дьаһах, коммунальнай хаһаайыстыбатыгар да, суол-иис, тырааныспар эйгэтигэр да барытыгар. Уонна дьон-сэргэ олохсуйа хааларын туһугар оройуон, бастатан туран, сайдыан наада эбээт. Нерюнгри, Мирнэй, Ленскэй, Алдан уо.д.а. оройуоннар Арассыыйа атын куораттарыттан итэҕэһэ суох буолуохтаахтар. Манна туспа бырагыраама оҥоһуллуон наада”,
— диэн бэлиэтиир Айсен Николаев.
Билигин СӨ бырабыыталыстыбата хампаанньалары кытары 18 дуогабарга илии баттаһан олорор. Манна этиллибит бырайыактары олоххо киллэриигэ хампаанньалар 16,5 млрд солк. үбүлээһини ыыппыттар. Бу дуогабардарынан билигин 32 улахан эбийиэк тутулунна. “Бу практика бары бырамыысыланнас улуустарыгар барытыгар тарҕаныаҕа. Ити оройуоннар социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыыларыгар төһүү күүс буолуоҕа. Онон бырабыыталыстыба уонна хампаанньалар былааннарын тэҥҥэ тутан ыытар сөп”, — диэн бэлиэтиир Айсен Николаев.
Олохтоох каадыры сыһыарыы
Былырыыҥҥыттан саҕалаан өрөспүүбүлүкэбитигэр “Бырамыысыланнаска – олохтоох каадырдары” диэн бырайыак үлэлиир. Билигин манна 19 улахан хампаанньалар, ол иһигэр “АЛРОСА”, “Газпром”, “Колмар”, “Якутуголь”, “ЭльгаУголь”, “Селигдар кыһыл көмүһэ”, “Анаабыр алмаастара”, о.д.а., кыттыһан үлэлииллэр. Былырыыҥҥы түмүгүнэн, бу бырайыагынан 5782 киһи үлэҕэ анаммыта. Мантан 2527 киһитэ – эдэрдэр, 941 киһи – тыа сирин дьоно.
Айсен Николаев бырамыысыланнаска исписэлиистэри бэлэмнээһиҥҥэ хас да этиилэри оҥордо. Бастатан туран, хампаанньалар олохтоох дьону үлэнэн хааччыйыахтаахтар. Онуоха өрөспүүбүлүкэҕэ каадырдары бэлэмнээһиҥҥэ уларыйыы киириэхтээх.
— Билигин каадырдары бэлэмнээһиҥҥэ тиэхиньиичэскэй үөрэхпит кыһаларыттан, кэллиэстэриттэн буолбакка, оскуолаттан саҕалаан үлэ ыытыллыахтаах. Манна хампаанньалар бэйэлэрэ эмиэ кыттыһаллара, каадыры бэлэмнээһиҥҥэ үлэлэһэллэрэ наада. Ол курдук, оскуолаларга туһааннаах кылаастары арыйаллара, оскуолалар базаларын тупсараллара наада. Ону сэргэ технопааркалары тэрийии, аныгы үйэҕэ эппиэттиир саҥа, тупсаҕай мастарыскыайдары, кэллиэстэри тутуу, ону сэргэ колледжтарга, хампаанньаларга бэйэлэригэр улахан дьону үөрэтиигэ туһуламмыт кииннэри арыйыы улахан өҥөлөөх буолуохтаахтар. Дьону үөрэтиигэ хампаанньа ханнык, туох исписэлиистэргэ наадыйарынан көрөн үөрэтии барыахтаах. Бу улахан суолталаах. Тоҕо диэтэргин, билигин күн-түүн саҥаттан саҥа технология киирэн иһэр. Ол иһин ыччаты эрэ буолбакка, улахан дьону үөрэтии эмиэ барыахтаах. Инникитин экэниэмикэбит сайдыытын былааныгар киирбит бырамыысыланнас бырайыактарыгар туһуламмыт каадырдары бэлэмниир кэллиэстэр, техникумнар материальнай-техническэй базалара хаҥатыллыахтара,
— диэн иһитиннэрэр Айсен Сергеевич.
Аграфена КУЗЬМИНА, «Саха сирэ» хаһыат.