“Саха сирэ” хаһыат 2020 сыл от ыйын 30 күнүнээҕи нүөмэригэр “Сонор суолугар” балаһаҕа биолог-учуонай Иннокентий Аполлонович Федоров кэпсээнигэр олоҕуран, “Булт уонна бөрө сиир ото” диэн ыстатыйаны таһаарбыппыт. Бүгүн Иннокентий Аполлонович кэпсээнин салгыы таһаарабыт.
Ньултус сатамаар эһэҕэ түбэһиитэ
— Мин идэбинэн биолог буоларым быһыытынан, ааспыт үйэ 80-с сылларын ортотуттан сыл аайы кэриэтэ Алдан оройуонун араас сирдэригэр эспэдииссийэҕэ сылдьабын. Ол сылдьаммын, биллэн турар, баһаам элбэх киһини биллэҕим-көрдөҕүм дии. Олор быыстарыгар сүрдээх интэриэһинэй, чаҕылхай дьону кытта билсэн-көрсөн, айах атан кэпсэтэн-ипсэтэн сылдьыбытым.
Олортон биирдэринэн Стручков Егор Иннокентьевич — Ньултус оҕонньор буолар. Кини кыра унуохтаах, көрдөххө хачаайы гынан баран, сүрдээх түргэн туттуулаах-хаптыылаах, сытыыкан, мындыр өйдөөх- санаалаах, үтүөкэннээх кэпсээнньит, сири-сибиири кэрийэн бараабыт оҕонньор этэ. Дьонугар-сэргэтигэр албан ааттаах табаһыт, сорсуннаах-байанайдаах хоһуун булчут быһыытынан биллэр эбит. Кырдьык даҕаны, баһаам элбэх табаны, икки дуу, үс дуу тыһыынча дьиэ табатын, Хатыыстыыртан 50-ча көстөөх сиргэ, Гыным, Гонам өрүстэр быыстарынан, Хабаровскай кыраай кыраныыссатын чугаһыгар уолаттарыныын уо.д.а. табаһыттары кытта көрөллөр эбит.
Хайалаах сир табаһыттарын олохторо-дьаһахтара биллэр буоллаҕа. Эрэйи-муҥу муннуларынан, силлиэни-буурҕаны сирэйдэринэн кэтэ сырыттахтара. Дьиҥнээх тоҥус хоһууттара буоллаҕа! Ол сылдьан биирдэ, уолаттара балайда эмэ борбуйдарын көтөхпүттэрин кэннэ алдьархай дьулаан быһылааҥҥа түбэспиттэр үһү. Икки уолун кытта Ньултус биир эрэ «Барс» бинтиэпкэлээх табаларын бултаһа сылдьар аарыма сатамаар эһэ күтүргэ түбэспиттэр. Саалара биирдэ эрэ эстэн, онтон харан, кыыллара бааһыран баран бэйэлэригэр саба түһэн, алдьархайдаах киирсии бөҕөтүн киирсибиттэр. Уолаттара сыгынньах илиилэринэн, оҕонньор аҥаардас быһаҕынан, хаста да эһэ анныгар баттанан, тырыта-хайыта тыыттаран, тиһэҕэр тиийэн аҕалара тостубут аҥаардаах илиитинэн эһэлэрин кэйгэллээн, нэһиилэ букатыннаахтык уоскуппут. Итиэннэ нэһиилэ, бэйэ-бэйэлэрин соһон-сыһан дьонноругар тиийэн, бөртөлүөтү рациянан ыҥыран, арыычча үһүөн тыыннаах ордубуттар. Ол сатамаар күтүр тиистэрин, тыҥырахтарын суола оҕонньор этигэр-сиинигэр сүппэт туоһу-бэлиэ буолан хаалбыттарын илэ харахпынан көрөн турабын.
Ньыыкан Алдаҥҥа кэлэн барыыта
Уонна биирдэ Ньултус Ньыыкан ойуун туһунан миэхэ бэрт дьиктини кэпсээн турардаах.
Былыр Ньултус балайда эдэр эрдэҕинэ, эмчит 6-7 сылга биирдэ Алдан сиригэр быдан ыраах сытар Үөһээ Бүлүү сириттэн кэлэн барар буола сылдьыбыт үһү. Оройуонун саамай соҕурууҥҥу Туобуйа нэһилиэгинэн Олоохунаҕа (Өлүөхүмэ) киирэр эбит. Онтон улуу Өлүөнэ эбэни туораан, аарыма систэри туораан, дьоҕус өрүстэри, үрэхтэри, үрүйэлэри нөҥүөлээн Алдан көс тоҥустарыгар кэлэр эбит. Барыта 6-7 аттаах, кутурук холбонон, сэтиилэнэн кэлэрэ үһү. Бадаҕа, сайын эрдэ, уу түспүтүн кэнниттэн айаҥҥа туран эрдэҕэ. Төһө өр айанныыра биллибэт, арааһа, 2-3 нэдиэлэ буолуо. Ол уһун айан кэнниттэн, тоҥус доҕотторун булан баран, икки хас күн сынньанара үһү, сыта-тура, өр көрсүбэтэх дьон кэпсээннэрэ баһаама чуолкай буоллаҕа.
Оҕолору көмөлөһүннэрэн
Дьэ, онтон Ньыыкаммыт чөкө биир эрэ оту, чуолаан, сиринэн-сибииринэн киэҥник аатырбыт бөрө сиир отун улаханнык дьаныһан туран хомуйар эбит. Тоҥус доҕотторо оҕолорун-сиэттэрин биэрэн көмөлөһүннэрэллэрэ үһү. Дьэ, соҕордук син балачча бириэмэ хомуйаллар, итиэннэ утары эбэһээт күлүк сиргэ хатыччы куурдан кэбиһэллэр. Алдан курдук куруутун кэриэтэ курулаччы биэдэрэнэн кутар ардахтаах дойдуга баһаам элбэх оту куурдар-хатарар балачча күчүмэҕэйдээҕин киһи саарбахтаабат. Төһө өр бириэмэ хомуйаллара, куурдаллара эмиэ биллибэт, арааһата, 20-чэ хонук буолара буолуо. Ол сылдьан ити от сүҥкэн баһаам туһатын туһунан, хайдах туттулларын туһунан элбэҕи кэпсиир эбит.
Ньултус 100 ыарыыны эмтиир диирин өйдөөн хаалбыт. Онно баар тоҥус кырдьаҕастара ону кытта сөпсөһөллөр уонна кинилэр ойууттара эмиэ сөбүлээн туттар, сүрүн үүнээйилэрэ буоларын бигэргэтэллэр. Онтон, дьэ, үлэтин-хамнаһын бүтэрэн баран, үрэхтэр уулара мунутаан түһэн турар кэмигэр, арааһа, сайын иккис аҥаарыгар төттөрү дойдутугар аттанара үһү. Ол онно аттарыгар барыларыгар тобус толору симиллибит бөрө сиир оттоох бэрэмэйдэри ындан баран, айаҥҥа турунар.
Оруобуна кэлбит сиринэн төннөрө үһү, бадаҕа, аара суолга эмиэ тохтоон ааһар билсэр дьоннооҕо буолуо диэн, кэпсээнин түмүктээбитэ хоһуун оҕонньор Ньултус.
Улахан суолтаны биэрбит
Дьэ, доҕоор, ситигирдик айаннаан дойдутугар тиийэн, олорон эрэн, араас дойдуттан киниэхэ анаан-минээн кэлбит дьон-аймах бөҕөтүн 6-7 сыл устатыгар, бөрө сиир ото бүтүөр диэри эмтиир-томтуур эбит. Ити оту эрэ туһаммата чуолкай биллэр, араас үчүгэй эмтээх ото баһаам эбитэ буолуо. Ол гынан баран, бөрө сиир отун саамай чорботор эбит, ол иһин итиннник ыраах Алдан сиригэр илэ бэйэтэ баран кэлэр буоллаҕа. Төһөлөөх элбэх дьоҥҥо туһа аҕалбыта, ыарыы иэдээниттэн өрүһүйбүтэ-абыраабыта буолуой? Айбыт таҥара эрэ билэн эрдэҕэ.
Дьэ, биһиги сахалар ытыктыыр Ньыыкан кырдьаҕаспыт ситигирдик улахан суолтаны биэрэр этэ бөрө сиир отугар.
Бөрө отун — папоротнигы (щитовнигы) кытта булкуйумаҥ. Ити папоротник күүстээх дьааттаах от, онон олох кыратык илиистик таһаарыытыгар уонна тастан тирии ыарыыларыгар туттуохха сөп.
Оттон бөрө сиир ото — вздутоплодник диэн, олус үчүгэй эмтээх от буолар!
Бэлэмнээтэ Женни СТРЮКОВА.
Хаартыска — aldangold.narod.ru саайтан.