Саха сиригэр Гражданскай форум аан бастаан 2012 с. ыытыллыбыта итиэннэ сылтан сыл киэҥ түһүлгэлэнэн иһэр.
edersaas.ru.
Гражданскай актыбыыстар күннэрэ
Былырыыҥҥы форум кыттыылаахтара уопсастыбаннай үлэни өссө көҕүлүүр туһугар өрөспүүбүлүкэҕэ Гражданскай актыбыыстар күннэрин олохтуурга этии киллэрбиттэрэ. Ону олоххо киллэрэн, Ил Дархан Егор Борисов таһаарбыт ыйааҕынан, муус устар 2 күнүгэр гражданскай актыбыыстар күннэрэ бэлиэтэммитэ.
Өрөспүүбүлүкэтээҕи Уопсастыбаннай кииҥҥэ «Дьайыылаах дьон форума» девиһинэн ыытыллыбыт быйылгы Гражданский форумҥа Бырабыыталыстыба Бэрэссэдээтэлин э.т. Ольга Балабкина, өрөспүүбүлүкэ Уопсастыбаннай палаататын бэрэссэдээтэлэ Алексей Сергучев, Россия Бэрэсидьиэнин граннарын пуондатын толоруулаах дириэктэрэ Антон Долгов, Россия Федерациятын Уопсастыбаннай палаататын чилиэнэ, Иркутскай уобалас Уопсастыбаннай палаататын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Светлана Уралова, Хабаровскай кыраай Уопсастыбаннай палаататын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Андрей Белоглазов уо.д.а. кыттыыны ыллылар.
Гражданскай форум аһыллыытыгар бу дьоһун дьаһал кыттыылаахтарын уонна ыалдьыттарын Ил Дархан уонна Бырабыыталыстыба дьаһалтатын салайааччы Федор Борисов эҕэрдэлээтэ. Төһө даҕаны уустуктар баалларын иннигэр, Саха өрөспүүбүлүкэтин салалтата уопсастыбаннай көҕүлээһиннэри өйүүр саҥа ырычаахтары тобуларын, көҕүлээһиннэри өйүүр бырагырааммаҕа олохтоох салайыныы уорганнарын 80 %-нара кыттарын туһунан бэлиэтээтэ. Нэһилиэнньэ куоластааһынынан талыллыбыт бырайыактары үбүлээһиҥҥэ быйыл бүддьүөттэн 500 мөл. солк. көрүллүбүтүн эттэ.
– Гражданский форум гражданскай актыбыыстары кытары билсэр, сэһэргэһэр, уопут атастаһар кыаҕы биэрэр. От ыйын 16 күнүттэн Бэрэсидьиэн граннарыгар саҥа куонкуруска сайаапкалары хомуйуу буолар. Биһиги бүгүн ааспыт сыллаах куонкурустарга кыайбыт түмсүүлэр салайааччыларын кытары көрсүөхпүт итиэннэ кэлэр өттүгэр уопсастыбаны сайыннарыыга үлэлииллэригэр тирэх буолар механизмнар тустарынан кэпсэтиэхпит, – диэтэ Россия Бэрэсидьиэнин граннарын пуондатын толоруулаах дириэктэрэ Антон Долгов.
Үтүө дьулуур холобура күүстээх
Быйылгы сыл Үтүө дьулуур (волонтер) сылынан биллэриллибитэ. Инньэ гынан, форум биир сиэксийэтэ волонтердар хамсааһыннарыгар ананна. Волонтердары кытары үлэлиир өрөспүүбүлүкэтээҕи кииннэр, «Аҕалар сүбэлэрэ», «Үтүө эйгэтэ» уо.д.а. түмсүүлэр куораттары ырааһырдыыга, көҕөрдүүгэ, маассабай спорду тарҕатыыга, кыамматтарга уонна тулаайахтарга көмөнү тэрийиигэ ыытар үлэлэрин-хамнастарын сырдаттылар.
Түмсүүлэринэн эрэ буолбакка, тус холобурдарынан көҕүлээһини таһаарар дьон эмиэ бааллар. Санааны атастаһыыга Амма олохтооҕо, уопсастыбаннай волонтер Иван Мохначевскай тыл этиитэ улахан болҕомтону тарта. Ытык кырдьаҕас олоҕун 40 сылын маһы олордууга анаата, уопутун элбэх улууска тарҕатта. Дойдутугар, Аммаҕа, кини көҕүлээһинэн итиэннэ ону олохтоох дьаһалта өйөөһүнүнэн, болуоссаттарга уонна сквердэргэ элбэх мас олордулунна. Үтүө санаалаах кырдьаҕас холобурун батыһааччы элбээн иһэр.
ТОС быһыытынан регистрацияланар көдьүүстээх
Өрөспүүбүлүкэҕэ куораттары, бөһүөлэктэри тупсарыыга, көҕөрдүүгэ, кыаммат араҥаҕа көмөнү тэрийиигэ, ыччаты иитиигэ, чулуу дьону үйэтитэргэ, дьиэ кэргэн уонна сиэр-майгы сыаннастарын бөҕөргөтөргө, чөл олоҕу тарҕатыыга уопсастыбаннай тэрилтэлэр таһаарыылаахтык үлэлииллэр. Кинилэр киэптэрэ араас, сорохтор “түөлбэнэн үлэ”, “түмсүү”, атыттар “холбоһук” эбэтэр “хамсааһын” дэнэллэр, ол эрээри сыаллара-соруктара биир итиэннэ ахсааннара элбии турар. Маннык холбоһуктар, түмсүүлэр олоҕу-дьаһаҕы тупсарыыга көдьүүстээхтэрэ урукку сыллартан үчүгэйдик биллэр, онон судаарыстыбанай былаас уонна олохтоох салайыныы уорганнара уопсастыбаннай тэрилтэлэри кытары бииргэ үлэлээһиннэрэ бары эйгэнэн күүһүрэн иһэр.
Маннык уопсастыбаннай түмсүүлэр ТОС (территориянан уопсастыбаннай салайыыны) уорганын быһыытынан регистрацияланан, юридическай сирэй буолаллара ордук. Оччотугар кинилэр тус сыаллаах сайдыы бырагыраамматын оҥостон, кэммиэрчэскэйэ суох холбоһуктарга анаммыт граннарга, бырагырааммаларга кыттан, бырайыактара үбүлэнэрин ситиһэр эбиттэр. Бу туһунан ТОС-тарга анаммыт сиэксийэҕэ «ТОС лигата» ассоциация бэрэссэдээтэлэ Георгий Мелюхин быһаарда.
Эксперт
Диана Соломонова, «Тэпэлииссэ» ТОС салайааччыта, Таатта:
— Сүрдээх үчүгэй форум буолла, элбэҕи биллибит, туһанныбыт. Кырдьык, уопсастыбаннай түмсүүлэри ТОС быһыытынан регистрацияланаллара олус наада. Таатта улууһугар икки ТОС баар. Ытык Күөлгэ Аграфена Сабарайкина салайааччылаах «Куула» ТОС көҕөрдүү, ырааһырдыы үлэтин тэрийэр. Биһиги Харбалаахха, урукку сопхуос тэпилииссэтин сиригэр уһаайба ылан, дьиэ-уот туттан олорор ыаллар, түмсүү тэринэммит, учаастак ылан, олохтоох дьаһалта баһылыга Альберт Кулачиковы кытары сөбүлэһии түһэрсэн, уу ситимин тардыбыппыт уонна күөх үүнээйи, мас олордобут, нэһилиэнньэҕэ үнүгэс тарҕатабыт. ТОС быһыытынан 2015 с. регистрацияламмыппыт. Былырыын Гражданскай уопсастыба институттарын сайыннарыы министиэристибэтэ тэрийбит куонкуруһугар кыттан, 1 мөл. солк. Гражданскай форумгрант ылбыппыт. Онно тирэҕирэн, былаһаакка туттан, сынньанар уонна спордунан дьарыктанар зоналары оҥордубут. Өссө да былааммыт элбэх.
Гражданскай форум кыттыылаахтара уонна ыалдьыттара бүгүн, сарсын Туймаадаҕа ыһыаҕар сылдьаллар.
Раиса Сибирякова, «Саха сирэ» edersaas.ru. сайт.