Аныгы үйэҕэ кыргыттар, дьахталлар урбаанынан ситиһиилээхтик дьарыктаналларын сэргэ, дьиэ кэргэннэрин, уопсастыбаннай үлэлэрин табыгастаахтык дьүөрэлии туталлар.
Ирина Матвеева — үс оҕолоох ийэ. Кини Кореяттан косметиканы аҕалан атыылыыр маҕаһыыны бастакынан арыйбыта, билигин хас да филиаллаах, туспа үгэстэрдээх, үгүс аахсыйалардаах эргиэн ситимэ буола үүннэ. Онон тохтоон хаалбакка, кафены, кэрэ сэбэрэ салонун, эрэстэрээни арыйбыттара. Бу барыта дьиэ кэргэн бизнеһэ буолар.
Ону тэҥэ, Ирина бөҕү арааран хомуйар экологическай хамсааһыны тэрийбит актыбыыска быһыытынан биллэр. Санаан көрдөххө, судаарыстыбаттан туох да өйөбүлэ суох, дьон олоҕурбут өйүн-санаатын уларытан, бөҕү наардаан арааралларын ситиһии улахан сыраттан тахсар. Биир сыл иһигэр бөҕү арааран хомуйар анал урналар элбээтилэр, дьон өйө-санаата уларыйан эрэр, бөҕү иккис тыынныыр урбаанньыттар баар буоллулар.
“Тэтимнээх олоҕу сөбүлүүбүн”
— Кэргэҥҥин кытта хайдах билсибиккитий, бастаан туох ыарахаттары көрсөр этигитий?
— Новосибирскайга устудьуоннуу сылдьан билсибиппит. Мин 3-с, кэргэним 4-с кууруска үөрэнэрбит. Улахан кыыспыт онно төрөөбүтэ.
Ыарахаттар, биллэн турар, бааллара. Үөрэхпит кэмигэр оҕобутун бэйэбит көрөн, паарабытыгар уочаратынан сылдьар этибит. Наар харчыбыт тиийбэт буолан, үлэлиирбит. Атын оҕолорго реферат, курсовой суруйан биэрэрбит. Онон ол кэмтэн ыарахаттары бииргэ туораан кэллэхпит. Мин санаабар, олоххо ыарахаттар баар буолуохтаахтар, оччоҕо эрэ санааҥ күүстээх буолар.
— Уруккуттан урбаанньыт буолуом диэн билэр этиҥ дуо?
— Мин тимир суол университетыгар үөрэммитим, “бухучет и аудит” идэни баһылаабытым. Аудиторынан 4-5 сыл үлэлээбитим. Урбаанньыт буолуом диэн санаабат этим. Куруук идэбинэн үлэлиэм дии саныырым. Онтон ханнык эрэ кэмҥэ үлэбэр интэриэһим сүтэн хаалбыта, үөрүүнү, дуоһуйууну аҕалбат буолбута. Ол кэнниттэн “тугу гынабын?” диэн толкуйдаан барбытым.
— Олоҕуҥ наһаа тэтимнээх. Үс оҕо ийэтэ, бизнес, спорт, айан, уопсастыбаннай үлэ… Барытын хайдах ситиһэҕин?
— Оннук, олоҕум олус тэтимнээх, ол иһин интэриэһинэй. Бэйэм оннук тэтимнээх олоҕу сөбүлүүбүн. Ону тэҥэ, сөбүлүүр дьыалаҕынан дьарыктанар буоллаххына, ол үлэҥ эниэргийэ биэрэр курдук. Саамай төлөпүөнтэн сылайабын. Ол иһин сылайаары гыннахпына, төлөпүөнү туттары аҕыйата сатыыбын. Өрөбүллэргэ арааран кэбиһэбин. Оннук гынан, төбөнү сынньатыахха наада.
— Холобур, тохтоон, налыйан, оҕолорунан эрэ олоруоҥ этэ дуо?
— Суох дии саныыбын. Өрөбүллэри үлэлээбэккэ дьиэ кэргэммин кытта атаара сатыыбын. Онтон хайдах эрэ икки-үс күн ааста да, тугу эмит тэрийиэхпин, үлэбэр барыахпын, дьону кытта көрсүөхпүн олус баҕаран кэлэбин. Ис-испиттэн актыыбынай олоххо тардыһыылаахпын быһыылаах.
Тулалыыр эйгэни харыстааһын – тыын боппуруос
— Экология боппуруоһунан дьарыктанан барбытыҥ туһунан… Тоҕо, туохтан саҕаламмытай?
— Бу боппуруоһунан дьарыктаммытым, дьиҥинэн, эмискэ буолбатах ээ. Уруккуттан атын дойдуларга – Японияҕа, Кореяҕа сылдьан куруук саныыр этим: тоҕо кинилэргэ ырааһый, ойуурдарыгар туох да бөх суох… Японияҕа олорор кэммитигэр бөхпүтүн наардыырга үөрэммиппит. Манна кэлбиппит кэннэ, наһаа кирдээх курдук этэ. Бу бөх барыта ханна барарый диэн толкуйдааччыбын. Барыта Бүлүүлүүр аартыкка ойуурга, сиргэ көмүллэр буоллаҕына, ити үчүгэй дуу, куһаҕан дуу диэн санаалар киирээччилэр. Ол эрээри, тугу гынарбын билбэт этим.
Онтон үлэбитигэр “эконэдиэлэни” оҥорбуппут. Онно экологическай хайысхалаах киинэлэри көрөн баран, тугу эрэ гыныахха наада диэн өйдөөбүтүм. Биһиги дойдубутугар уонна Саха сиригэр бөҕү наардаан туттарарга, хос оҥорон таһаарарга туох да оҥоһуллубат эбит. Манна биир эрэ урбаанньыт (ИП Петров) диэн баара, кини бытыылкалары, хортуоҥкалары тутар. Онно туттарар буолбуппут. Онон быраҕар бөхпүт аҕыйаабыта.
“Раздельный сбор Якутск” диэн хамсааһыны саҕалаабытым. Бастаан көннөрү кэпсиир, быһаарар паблик курдук этэ. Онтубут, элбэх киһи холбоһон, бүтүн куораттааҕы хамсааһын буолан хаалла. Элбэх биир санаалаахтарбын буллум. Саҥа урбаанньыттар баар буоллулар, холобур, ким эрэ алюминий бааҥкаларын, ким эрэ пластиковай пакеттары тутар. Бу түмсэммит, биир сыл иһигэр элбэҕи оҥордубут дии саныыбын.
“Киһи дьылҕатын бэйэтэ оҥостор”
— Ситиһиилээх буоларга туох нааданый? Дьол диэн тугуй? Киһи бэйэтэ дьылҕатын оҥостор дуо?
— Күүстээх баҕа санаа наада быһыылаах уонна бэйэҥ тугу баҕарарыҥ чопчу буолуохтаах. Ол төрөппүтэриҥ эппиттэр дуу, эбэтэр уопсастыба оннук баҕарар диэнинэн сирдэтиммэккэ, бэйэҥ дьиҥ тугу баҕараргын үчүгэйдик толкуйдаан, сыал туруоран баран, ол диэки бастакы хардыылары оҥорон, хамсыаххын эрэ наада. Ону-маны кэтэспэккэ, кимиэхэ да эрэммэккэ!
Күннээҕи олоххо сөбүлүүр дьыалаҕынан дьарыктанар буоллаххына, мин санаабар, ол – дьол. Хас биирдии киһиэхэ дьол өйдөбүлэ атын. Кимиэхэ эрэ үп-харчы, байылыат олох буолуо, кимиэхэ эрэ киэҥ эйгэҕэ биллии. Киһи бэйэтэ дьылҕатын оҥорор бөҕө буоллаҕа. Эппитим курдук, күн аайы бэйэҥ сыалгар хардыылары оҥоруоххун наада. Холобур, доруобай буолуоххун баҕарар буоллаххына, күн аайы дьарыктанаҕын, үчүгэйдик аһыыгын.
Ол курдук, ханнык баҕарар эйгэҕэ итинник хамсааһын наада. Оҕолоргун сайыннарыаххын баҕардаххына – күн аайы дьарыктыыгын, бизнеһи арыйыаххын саныыгын – бэйэҕин сайыннараҕын, элбэх кинигэ ааҕаҕын, үөрэнэҕин, бизнесмен дьону кытта алтыһаҕын.
“Кыргыттарбытын үс тылынан иитэбит”
— Оҕолоргутун иитэргэ ханнык бириинсиби тутуһаҕыт?
— Биһиги кыргыттарбытын “Олоххун бэйэҥ оҥороҕун” диэн бириинсибинэн иитэбит. Ол иһин кыра эрдэхтэриттэн сатабылга үөрэтэбин. Киһи сатыырын тоҕо сатыаҥ суоҕай диэн. Холобур, орто кыыһым этэр: “Ийээ, мин бэрэскини сатаан оҥорбоппун дии”. Ону мин: “Элбэхтик оҥор ээ, хайаан да табыллыа” диибин уонна көрдөрөбүн. Оҕом хаста да оҥорор уонна табылларыттан, сатыырыттан үөрэр. Наһаа үчүгэй бэрэскилэри оҥорон биэрэр. “Бириэмэҕин уонна болҕомтоҕун уурдаххына, туохха барытыгар үөрэниэххэ сөп”, — диэн куруук этэбин.
Иккиһинэн, кыра эрдэхтэриттэн бары өттүнэн сайыннара сатыыбыт. Икки тылынан: сахалыы уонна английскайдыы анаан кэпсэтэбит, нуучча тылын бэйэлэрэ син биир билэллэр. Сахалыы, английскайдыы мультиктары көрдөрөбүт. Ити аата билингвизм диэн буолар, оҕо мэйиитигэр наһаа үчүгэйдик дьайарын билэбин. Дьоҥҥо кэпсии сатыыбын, оҕолоргутун төрөөбүт тылгытынан үөрэтиҥ, кэпсэтиҥ диэн. Оҕону ити өттүнэн булгуччу дьарыктаабатахха, кэлин ылыныа суоҕа. Ону тэҥэ, кыра эрдэхтэриттэн спордунан дьарыктаналлар.
— Ситиһииттэн ситиһиигэ туох хамсатарый?
— Тугу эрэ ситистэхпинэ, дьол күүстээх иэйиитин билэбин, ол иһин наар ону эккирэтэр курдукпун. Салгыы туох эрэ улаханы, үчүгэйи оҥоруохпун, тулалыыр дьонум эмиэ уларыйыахтарын, үчүгэйгэ тардыһыахтарын баҕаран кэлэбин. Ол иһин дьоҥҥо олоҕум бириинсиптэрин тиэрдэ сатыыбын. Эппиэтинэстээх буолуохха, тулалыыр эйгэбитин харыстыахха, бэйэни сайыннарыахха диэн. Ким эрэ ону истэн, олоҕун уларыппыт буоллаҕына, наһаа астынабын. Ол миигин тугу эрэ оҥорорго, ситиһэргэ көҕүлүүр.
Ангелина Васильева, «Саха сирэ» хаһыат, edersaas.ru
Хаартыска: суруйуу дьоруойун дьиэтээҕи архыыбыттан.