Былыргы дьыллар мындааларыгар: нуучча улуу суруйааччыта Иван Гончаров Саха сиригэр сырыыта
Арассыыйа улуу суруйааччыларыттан биирдэстэрэ Иван Александрович Гончаров 1854 сыллаахха Саха сиригэр кэлэ сылдьыбытын, саха дьонун, айылҕатын туһунан аатырбыт кинигэтигэр суруйбутун билэҕит дуо? Кини ыраах Саха сиригэр хайдах кэлбитэй?
Арассыыйа уонна Уһук Илин ситимэ
XVII үйэҕэ Саха сирин нуучча дойдутугар холбооһун — улахан сайдыыны түстүүр дьоллоох түгэн буолбута. Арассыыйа састаабыгар улаҕата көстүбэт киэҥ сирдэри тайаан сытар улахан территория киирбитэ. Саха сирин олохтоохторо — сахалар, эбэҥкилэр, эбээннэр уо.д.а. омуктар Арассыыйа импиэрийэтин биир кэлим дойдутугар олорор буолбуттара. Былыр-былыргаттан бултанар күндү түүлээх, балык, сиртэн хостонор баай — барыта муҥур ыраахтааҕы бас билиитигэр киирбитэ.
Саха сирин суола-ииһэ суоҕа, уһун тымныы кыһына, киэҥ-куоҥ хара тыата хайдахтарын да иһин, судаарыстыбаҕа Уһук Илин сирдэрин чинчийэргэ уонна Америкаҕа байҕалынан сылдьарга суол арыйар кытаанах ирдэбил турбута. Ол курдук, буоста сибээһэ олохтоноро наада буолбута. 1730-1770 сыллардаахха үлэ бөҕөтүн ыытан, Дьокуускайтан Охотскайга тиийэр почта тракта аһыллыбыта. Оттон кэлин, XIX үйэ ортотугар, Охотскай суолун оннугар ордук табыгастаах, сурукка-бичиккэ киирбит аатырбыт Айаан тракта үлэтин саҕалаабыта. Бу суолунан улуу дьоннор айаннаабыттара.
Оҕо саас ыра санаата уонна «Паллада» фрегат
Саас-сааһынан кэпсээтэххэ, Иван Гончаров 1812 сыллаахха Симбирскэй куоракка кыахтаах атыыһыт ыалыгар төрөөбүтэ. Уол кыра эрдэҕиттэн сурукка-бичиккэ сыстаҕас этэ. 1834 с. Москва университетын бүтэрбитэ уонна сэкирэтээринэн, тылбаасчытынан үлэлии сылдьан хоһооннору, кэпсээннэри суруйбута.
Иван оҕо эрдэҕинэ аҕатын доҕоро Н.Н. Трегубов диэн муора эпиһиэрэ киниэхэ уулай далай, ыраах айаннар тустарынан элбэхтик кэпсиирэ. Ол кэпсээннэр уол өйүгэр-санаатыгар дириҥник иҥмиттэрэ. Ол курдук, 1852 с. Иван Гончаров адмирал Е.В. Путяниҥҥа сэкирэтээрдии сылдьан, оҕо эрдэҕинээҕи баҕа санаата туолан, байыаннай хараабылынан — «Паллада» фрегатынан аан дойдуну эргийэ ыраах айаҥҥа туруммута.
Икки сылы быһа Европа, Азия, Африка дойдуларынан айаннаан баран, экспедиция 1854 сыллаахха атырдьах ыйыгар Уһук Илиҥҥэ, Айаан пуордугар кэлэн тохтообута. Крым сэриитэ саҕаламмыт буолан, муоранан айан табыллыбатаҕа, онон хамаанда сорҕото Петербург куоракка сиринэн төннөргө күһэллибитэ.
Суруйааччы Саха сирин устун айана
1854 сыл күһүнүгэр Иван Гончаров Айаан трагынан айаннаан, Уус-Маайа улууһун нөҥүөлээн Дьокуускай куораты булбута.
Хап-халыҥ хара тыа устун, куһаҕан суолунан атынан айаннааһын Петербург сымнаҕас олоҕор үөрэммит, хайы-сах 40 сааһын ааспыт суруйааччыга олус ыарахан этэ. Ол эрээри, кини Саха сирин айылҕатын уонна олохтоох дьонун олус сэргээбитэ. Кини бэйэтин аатырбыт «Фрегат «Паллада» диэн айан кинигэтигэр саха дьонун туһунан олус истиҥник суруйан хаалларбыта.
Гончаров сахалар ыалдьытымсахтарын, холку майгыларын, айылҕа ыарахан усулуобуйатыгар тулуурдарын сөхпүтэ. Улуу суруйааччы саха аттарын бөҕө-таҕа тутулларын, хайдахтаах курдук ыарахан айаны тулуйалларын туһунан үрдүктүк сыаналаабыта. Дьокуускайга кэлэн баран, куорат олоҕун, дьонун-сэргэтин билсибитэ уонна салгыы Иркутскай диэки айанын салҕаабыта. Иван Гончаров Саха сирин нөҥүөлээн ааспыт айана нуучча литературатыгар умнуллубат суолу хаалларбыта. Кини суруйуулара билигин даҕаны XIX үйэтээҕи Саха сирин олоҕун үөрэтэргэ биир сүрүн историческай источнигынан буолаллар.
Сайыына Местникова, ХИФУ устудьуона