Балаҕан ыйын 14 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай бибилэтиэкэтэ төрүттэммитэ 95 сыла буолла. Бибилэтиэкэ бэлиэ күнүгэр аналлаах тэрээһиннэр быйыл ахсынньыга диэри ыытыллыахтара.
Саха сирин саамай бөдөҥ бибилэтиэкэтэ, билии-көрүү биһигэ 1925 сыллаахха төрүттэммитэ. Ол курдук, Саха АССР Норуодунай хамыһаардарын сэбиэтин киэҥ ыҥырыылаах мунньаҕар Саха Национальнай бибилэтиэкэтин тэрийэр туһунан уураах таһаарыахтарыттан ыла номнуо үйэ кэриҥэ ааста.
Национальнай бибилэтиэкэ устуоруйатыттан кылгастык сырдатар буоллахха, бу курдук:
— Саха национальнай бибилэтиэкэтин тэрийэр туһунан дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэрии аан бастакытын “Автономная Якутия” диэн хаһыакка муус устар 25 күнүгэр 1925 сыллаахха тахсыбыта.
— Бибилэтиэкэ хаста да аата уларыйбыта: 1938 с. Саха Киин судаарыстыбаннай бибилэтиэкэтэ диэн этэ, 1942 с.
Саха АССР судаарыстыбаннай научнай бибилэтиэкэтэ дэнэрэ, ол кэннэ Александр Пушкин аатынан өрөспүүбүлүкэтээҕи научнай бибилэтиэкэ буолбута уонна 1990 сылтан күн бүгүҥҥэ диэри Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай бибилэтиэкэтэ диэн ааттанар.
— Бибилэтиэкэ маҥнайгы дириэктэринэн ССРС Наукаларын академиятын хамыыһыйатын ыҥырыытынан Наталья Николаевна Бурыкина үлэлээбит.
— 1928 сыл алтынньы 1 күнүгэр бибилэтиэкэҕэ икки тиэхиньиичэскэй үлэһит уонна сэбиэдиссэйи кытта барыта биэс киһи үлэлиирэ.
1928 сыллаахха Сибиир биллиилээх библиограба, Саха сиригэр библиография үлэтин төрүттээччи Н.Н. Грибановскай дириэктэринэн ананар. Кини кэлиэҕиттэн библиография сайдан барар, Саха сиригэр сыһыаннаах матырыйааллары хомуйаллар, “Саха сирэ” пуонданы тэрийэллэр. Ол эрээри 1929 сыл алтынньытыгар Грибановскай бэлитиичэскэй көрүүтүттэн сылтаан дуоһунаһыттан уһуллар. Грибановскай салайыытынан ааҕар саала уонна абонемент нөҥүө аан маҥнайгытын ааҕааччылары кытта үлэлэһэр буолаллар.
1949 сыллаахха бибилэтиэкэҕэ Александр Пушкин аата иҥэриллэр. 1950-1962 сс. дириэктэринэн Богдан Чижик үлэлиир.
1973 сыл атырдьах ыйын 1 күнүгэр бибилэтиэкэ саҥа дьиэтэ тутуллар. 2003 сыллаахха Национальнай бибилэтиэкэ историческай дьиэтигэр култуура уонна ускуустуба өйдөбүнньүгүн статуһа иҥэриллэр.
2015 сыллаахха СӨ Национальнай бибилэтиэкэтэ Арассыыйа 100 бастыҥ бибилэтиэкэтин иһигэр киирэр.
2019 сыллаахха СӨ Национальнай бибилэтиэкэтэ бибилэтиэкэ эйгэтигэр саҥаны киллэрии Бүтүн Арассыыйатааҕы үһүс күрэс кыайыылаахтарын кылгас испииһэгэр (шорт-лист) киирэр.
2019 сыллаахха Саха сирэ “Саамай ааҕар эрэгийиэн” диэн Бүтүн Арассыыйатааҕы күрэскэ үс бастыҥ иһигэр киирэр. Национальнай бибилэтиэкэ “Кинигэ күүһэ” диэн өрөспүүбүлүкэтээҕи аахсыйаны тэрийэн ыытан, өрөспүүбүлүкэбит бу улахан ситиһиигэ тиксэр.
1990 сылтан бибилэтиэкэ улуу поэт Пушкин аатын сүкпэтэр да, ааҕааччыларбыт билигин даҕаны “Пушкинка” диэн ааттыыллар.
1925 сылтан үйэ кэриҥэ ааста. Ону кытта бибилэтиэкэ эмиэ олоҕу кытта тэҥҥэ хардыылаан иһэр. Бибилэтиэкэ үлэтэ кинигэни уларсарынан муҥурдаммат, манна араас сэргэх тэрээһиннэр, өрөспүүбүлүкэ таһымнаах аахсыйалар, күрэстэр ыытыллаллар.
СӨ, Хоту, Сибиир уонна Уһук Илин аҕыйах ахсааннаах норуоттарын докумуонунан баайын эрэгийиэннээҕи киинэ
Ааҕааччылары кыраайы үөрэтэргэ билиилэрин хаҥатар, Саха сирин туһунан матырыйаалларынан хааччыйар сыаллаах бу киин үлэлиир.
Ону таһынан, бибилэтиэкэ үлэһиттэрэ Саха сирин төрүт уонна аҕыйах ахсааннаах норуоттарын кинигэлэрин нууччалыы, сахалыы, долганныы, чукчалыы, эбэҥкилии, эбээннии уонна юкагирдыы тылынан таһаарарга үлэлэһэллэр. Бибилэтиэкэ иһинэн кыраайы үөрэтии Николай Грибановскай аатын кытта ыкса ситимнээх. “Саха сирин библиографията” диэн Грибановскай фундаментальнай үлэтин бибилэтиэкэ саҥардар, чөлүгэр түһэрэр биир улахан соруктаах.
Билигин СӨ Национальнай бибилэтиэкэтэ элбэх туомнаах “Саха сирин библиографията (1932-
2022 сс.)” диэн научнай-библиографическай ыйынньыгы оҥорорго бэлэмниир. Ол курдук, Саха сирин култууратыгар, литературатыгар, педагогикаҕа, устуоруйаҕа, этнографияҕа, тылы үөрэтиигэ, үөрэхтээһиҥҥэ туомнары бэлэмнииллэр. Улахан, сыралаах үлэ түмүгэр 2018 сыллаахха “Саха сирин библиографията (1932-2022 сс.)” маҥнайгы туома: «Саха тыла (1692-1957)» иккис чааһа: «Саха тыла (1958-2010)» таҕыста.
Үрдүк таһымнаах кыраайы үөрэтээччилээх-библиографтардаах буолан, бибилэтиэкэ элбэх ситиһиилэрдээх. Ол курдук, быйыл “Авторский знак” диэн бибилэтиэкэлэр Бүтүн Арассыыйатааҕы кыраайы үөрэтии таһаарыыларын күрэстэригэр “Саха сирин суруйааччылара” библиографическай ыйынньык (хомуйан оҥорооччу В.Н. Павлова) үрдүк сыанабылы ылбыта.
Национальнай уонна кыраайы үөрэтэр пуонда салаата
Национальнай уонна кыраайы үөрэтэр пуонда салаата ааҕааччылары кытта үлэлэһэр. Манна научнай, научнай-популярнай, справочнай-библиографическай уонна уус-уран литературалар бааллар.
Кыраайы үөрэтэр пуондаҕа билигин 120 тыһыынча кэриҥэ докумуон баар, ол иһигэр сахалыы – 80-ча тыһыынча, хотугу норуоттар тылларынан – 3 тыһыынча кэриҥэ, дойду тас өттүгэр бэчээттэммиттэр – балтараа тыһыынчаттан тахса, атын пуондаҕа харалла сытара – 24 тыһыынча.
Бибилэтиэкэҕэ 2018 сылтан “Алаас уран тарбахтаахтара” бырайыак тэриллибитэ. Бу бырайыак нөҥүө национальнай уонна кыраайы үөрэтэр литература пропагандаланар. Быыстапкалар, биллэн турар, ааҕааччы болҕомтотун тардаллар. Онон бу бырайыак көмөтүнэн устуоруйа, этнография, фольклор уонна ускуустуба кинигэлэригэр интэриэс улаатар. Национальнай-кыраайы үөрэтэр пуонда саалатыгар норуот маастардарын олус кэрэхсэбиллээх 11 быыстапката турбута. Бу үлэ түмүгэр 2019 сылга “Алаас маастардара” диэн электроннай барыйаанынан альбом таҥыллан тахсыбыта.
Аҕыйах ахсааннаах норуоттар докумуоннарын киинэ
1975 сыллаахха Хотугу норуоттар литератураларын саалата аһыллыбыта. 2013 сыл алтынньытыгар СӨ Национальнай бибилэтиэкэтигэр Хоту, Сибиир уонна Уһук Илин төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттар докумуоннарын киинэ тэриллибитэ.
Бу киин Арассыыйа эрэгийиэннэрин бибилэтиэкэлэрэ тэҥҥэ үлэлэһэллэрин ыйар-кэрдэр, аҕыйах ахсааннаах норуоттар тылларынан уонна нууччалыы тылынан докумуоннары харайар сыаллаах. Билиҥҥи туругунан, 24 тылынан
5 898 докумуон баара биллэр. Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар тылларынан 3 тыһыынча кэриҥэ кинигэ баар. Сылга ортотунан 12 араас докумуон, кинигэ киирэр.
Хотугу норуоттар тылларынан тахсыбыт сорох кинигэлэр электроннай барыйааҥҥа көһөрүллэн, Национальнай бибилэтиэкэ Электроннай библиотекатыгар “Книгакан” диэн анал мунньуутугар киирдилэр. Бу манна эбээннии, эбэҥкилии, юкагирдыы, долганныы уонна чукчалыы литературалар киирдилэр.
ОҔО ААҔЫЫТЫН КИИНЭ
СӨ Национальнай бибилэтиэкэтин Оҕо ааҕыытын киинэ кырачаан ааҕааччылара сайдалларыгар, билии ылалларыгар төһө кыалларынан күүс-көмө буолар. Төһө даҕаны интэриниэт үйэтэ сайыннар, кинигэни ааҕыы оҕо сайдыытыгар төһүү күүс буолар.
1941 сыл ахсынньы 15 күнүгэр Саха судаарыстыбаннай бибилэтиэкэтигэр оҕо филиала аһыллыбыта. 1966 сыл алтынньытыгар өрөспүүбүлүкэтээҕи оҕо бибилэтиэкэтэ тэриллэн, Саха сирин оҕо бибилэтиэкэлэрин үлэлэрин салайар, ыйар-кэрдэр киинэ буолбута. 2000 сыллаахха Национальнай бибилэтиэкэҕэ Оҕо киинэ тэриллибитэ. 2020 сыллаахха бу киин Оҕо ааҕыытын киинэ диэн аата уларыйбыта.
Оҕо бибилэтиэкэлэрэ хас биирдии кырачаан ааҕааччыны кытта тэҥҥэ үлэлэһэр уратылаах. Онон Оҕо ааҕыытын киинин бибилэтиэкэрдэрэ литератураны эндэппэккэ билэллэр, ханнык саҥа кинигэлэр тахсалларын куруутун кэтииллэр. Үлэһиттэр оҕо уйулҕатын, майгытын, тугу ааҕыан, билиэн-көрүөн баҕарарын билэр буолан, бибилэтиэкэ тэрээһиннэрин олус сэргэхтик, кэрэхсэбиллээхтик ыыталлар. Ол курдук. Кииҥҥэ куруук литературнай чаастар, ааҕыы кэмпириэнсийэлэрэ, бэсиэдэлэр, кэпсэтиилэр, кинигэлэри ырытыһыы, билиһиннэрии быыстала суох ыытыллаллар.
ХАҺЫАТ
Национальнай бибилэтиэкэ өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарын мунньан иһэр. Алдьаммыт лиистэрин бибилэтиэкэ пуондатын харыстыыр киин абырахтыыр, ыраастыыр. Чөлүгэр түспүт докумуоннары “Сандалы Бичик” национальнай докумуон пуондатыгар харайыыга ыыталлар.
Билигин толору суруктаах-бичиктээх хаһыат баазатын оҥорор сорук турар. Ол курдук, Электроннай бибилэтиэкэҕэ “Саха сирин периодическай таһаарыылара” диэн кэллиэксийэ баар. Онон ааҕааччылар өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи кэмтэн саҕалаан 1970-с сылларга диэри өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарын нууччалыы уонна сахалыы тылынан ааҕыахтарын сөп. Билиҥҥи кэмҥэ Саха сирин хаһыатын архыыбыттан 20%-на сыыппараҕа көстө.
ЭЛЕКТРОННАЙ БИБИЛЭТИЭКЭ
Көмпүүтэр, интэриниэт балысхан үйэтигэр билигин Электроннай бибилэтиэкэни дьон баһылаата. Күҥҥэ 12-20 тыһыынчалыы кинигэни көмпүүтэринэн, төлөпүөнүнэн ааҕаллар.
Кинигэни буларга табыгастаах буоллун диэн, кинигэлэр Электроннай бибилэтиэкэҕэ тиэмэлэринэн наарданаллар, араас кэллиэксийэлэр тахсаллар, араас хайысхаларынан арахсыбыт литературалар эмиэ бааллар.
2017 сылтан Электроннай бибилэтиэкэҕэ оскуола оҕолоругар уонна учууталларга аналлаах маҥнайгы хайысха баар буолбута (“Оскуола” диэн). Ааспыт үс сыл иһигэр “Оҕо төрүөҕүттэн ааҕабыт”, “Наука”, “Книгакан”, “Электроннай таһаарыы” диэннэр баар буоллулар.
“Оҕо төрүөҕүттэн ааҕабыт” диэҥҥэ оҕо уһуйаанын иитээччилэригэр, оскуола иннинээҕи оҕолорго уонна төрөппүттэргэ аналлаах кинигэлэр киирдилэр. Уус-уран, оҕо сайдыытыгар туһалаах литературалары булуохха сөп.
“Оскуолаҕа” 6 тыһыынча кэриҥэ докумуон баар. Бу оскуола оҕолоругар, учууталларга, төрөппүттэргэ аналлаах. Үөрэх босуобуйаларын, кылаас таһынааҕы ааҕыы кинигэлэрин, үөрэх кинигэлэрин киирэн ааҕаллар.
“Наука” диэн салаа, аата да этэрин курдук, наука үлэһиттэригэр туһалаах.
”Электроннай таһаарыы”. Бу бэйэлэрин таһаарыан баҕалаахтарга аналлаах. Урут тахсыбатах айымньылары электроннай барыйаанынан манна таһаарыахха сөп.
“Книгакан” диэҥҥэ хотугу норуоттарга сыһыаннаах таһаарыылар киирдилэр, ол курдук, этнографияҕа, устуоруйаҕа, култуураҕа сыһыаннаах литературалары булуохха сөп.
Ону таһынан, быйыл Кыайыы 75 сылыгар “Кыайыы 75 сыла” диэн саҥа хайысха баар буолбута, Аҕа дойду Улуу сэриитигэр сыһыаннаах матырыйааллар киирдилэр.
Бибилэтиэкэ үлэтэ итинэн бүппэт. Ол курдук, быйылгыттан “Киһи быһыытынан сайдыы оскуолата” (“Школа развития личности”) диэн бырайыак үлэтин саҕалаабыта. Бу оскуола бырагыраамата улахан кылаастарга ананар, араас маастар-кылаастар, лиэксийэлэр ыытыллыбыттара. Олунньуга “Я – якутянин” диэн маҥнайгы лиэксийэни СӨ Конституционнай суутун бэрэссэдээтэлэ Александр Ким-Кимэн ыыппыта.
Ыам ыйын 27 күнүгэр Бүтүн Арассыыйатааҕы бибилэтиэкэлэр күннэрин чэрчитинэн Национальнай бибилэтиэкэ “Кинигэ күүһэ” диэн биир улахан аахсыйата быйыл иккиһин ыытылынна. 2019 сыллаахха аахсыйаҕа 6 тыһыынча кэриҥэ киһи кыттыбыта. Өрөспүүбүлүкэ, улуус, нэһилиэнньэлээх пуун салайааччылара оҕолорго кинигэ ааҕан иһитиннэрбиттэрэ. Быйыл тэрээһин уларыйан, Саха сирин бибилэтиэкэлэригэр интэриниэт нөҥүө ыытылынна. Национальнай бибилэтиэкэҕэ мэдиссиинэ наукатын дуоктара, РФ үтүөлээх бырааһа, биллэр кардиохирург Петр Иванович Захаров Zoom, Instagram нөҥүө оҕолорго айымньыттан быһа тардан ааҕан иһитиннэрбитэ.
Национальнай бибилэтиэкэ өссө да элбэх улахан бырайыактары үлэлэтэр, инникитин өссө сайдан иһиэ турдаҕа.
«Саха сирэ» хаһыат, edersaas.ru саайтка анаан Сайыына Кларова