РФ бырабыыталыстыбата бэс ыйыгар биэнсийэҕэ тахсар сааһы уһатар туһунан сокуон барылын бигэргэппитэ, от ыйын 19 күнүгэр Госдума ону көрүөхтээх. Онуоха диэри көннөрүүлэри, эбии этиилэри киллэриэххэ сөп. Дьокутааттар ылыннахтарына, бу уларытыы 2019 сылтан саҕаланыахтаах уонна түһүмэхтэринэн барыахтаах.
Арассыыйаҕа эр дьоҥҥо 5 сыл, дьахталларга 8 сыл уһуур, ол аата 65 уонна 63 саастарыгар тахсаллар. Социальнай биэнсийэҕэ тахсааччылар (үлэ ыстааһын толорботохтор) дьахталлар 68, эр дьон 70 саастарыгар тахсар буолуохтара. Эрдэ тахсааччыларга эмиэ 8 сыл эбиллэр.
Оттон Саха сиригэр, биллэрин курдук, Уһук Хоту олорорбут быһыытынан, билигин эр дьон 55, дьахталлар 50 саастарыгар тахсаллар. Онтон бу уларыйыы чэрчитинэн, эр дьоҥҥо 5, дьахталларга 8 сыл эбиллэр. Онон эр дьон 60, дьахталлар 58 саастарыгар тахсар буолуохтара.
Уларыйыы социальнай хабааннаах страховой биэнсийэни ылар дьону (инбэлиит оҕону 8 сааһыгар диэри иитэр ийэни, биэстэн элбэх оҕону төрөппүт ийэни, хараҕынан 1 группалаах инбэлиити, ыарахан усулуобуйаҕа үлэлиир дьону, уо.д.а.) таарыйыа суохтаах. Ону тэҥэ хотугу ыстаастаах, 2 оҕолоох ийэлэр, булчуттар, табаһыттар, балыксыттар эрдэ тахсыахтара диэн “үөртүлэр”. Харчы кэмчилэммитин түмүгэр, биэнсийэлээхтэргэ ый аайы биирдии тыһыынча эбиллиэхтээх диэн уоскуталлар.
Орто саас уһаабыт
Сокуон барыла ситэ оҥоһулла илигэ көстөр. Уларытыыны киллэрээччилэр киһи орто сааһа үрдээбитин куоһур оҥостоллор. Эр дьон орто сааһа 59-тан 67-ҕэ, дьахталларга 72-тэн 77-ҕэ диэри уһаата диэн буолар. Биэнсийэлээх ахсаана үлэһит дьон ахсаанын куоһаран эрэр. Сэрии кэнниттэн олох тупсан, элбэх оҕо төрөөбүтэ. Билигин кинилэр биэнсийэҕэ тахсан олороллор. Оттон 90-с сылларга оҕо төрөөһүнэ аҕыйаабыта, бу саамай үлэлиир-хамсыыр саастаах дьон. Онон бу демографическай кыһалҕа эмиэ дьайар.
Билигин Биэнсийэ пуондата урукку мунньуллубут усунуостартан буолбакка, үлэлиир дьон биэрэр усунуостарыттан биэнсийэлэри төлүү олорор. Ол үрдүнэн иэһэ улаата турар. Иэһи саба тутар туһуттан, бүддьүөттэн үтүмэн үп-харчы наада.
Ону тэҥэ атын дойдуларга дьон биэнсийэҕэ хойут тахсаллар диэн этэллэр. Ол эрэн кинилэргэ орто саас уһунун, олох усулуобуйата үчүгэйин умнар сатаммат.
Биэнсийэ сааһын уһатыыга эдэр дьон түбэһэллэр. Кинилэр хас саастарыгар тахсыахтарай?
Оттон Саха сиригэр?
Саха сиригэр билигин 273 тыһыынча биэнсийэлээх баар. 2017 сыл устата 2 356 киһинэн эбиллибит. Итинтэн 218 тыһыынчаттан тахсата – сааhынан страховой биэнсийэни ылар уонна 94 тыһ. кэриҥэ киһи — үлэлии сылдьар биэнсийэлээх.
Төһө да биэнсийэҕэ саҥа тахсар дьон аҕыйаабытын үрдүнэн, биэнсийэлээх ахсаана элбээн иһэр. Тэҥнээтэххэ, 2015 сылга 19,2 тыһ. киһи, 2016 сылга 18,8 тыһ. киһи биэнсийэҕэ тахсыбыт.
Сыыппаралары ылан көрдөххө, 2012 сылга биэнсийэлээх уопсай ахсаана 253 тыһ. киһи эбит. Ити кэмтэн биллэр эбиллии көстөр. Ити эппиэтэ – киһи үйэтэ уһаабыта буолар.
Кэнники 5 сыл иһигэр өрөспүүбүлүкэҕэ киһи олоҕун орто уһуна 3 сылынан уһаан, 71 сылга тэҥнэспит, дьахталларга – 76, эр дьоҥҥо — 65,8.
Норуот долгуйда
Биэнсийэ реформатын Арассыыйа олохтоохторун баһыйар аҥардара утарда. Бастакынан идэлээх сойуустар бу сокуон барылын утаралларын биллэрдилэр.
“Бу биэнсийэ реформата мөлүйүөнүнэн дьон социальнай уонна экэнэмиичэскэй балаһыанньаларын мөлтөтүө, дойдуга дьадайыыны, тэҥэ суох буолууну, долгуйууну таһаарыа. Бу уларытыы РФ Конституциятын кэһэр. Ордук Уһук Хоту ыарахан усулуобуйаҕа олорор, кылгас олохтоох нэһилиэнньэҕэ куһаҕаннык дьайар. Боппуруоһу быһаарыах иннинэ, Арассыыйаҕа бүтүн норуот быһаарар референдумун ыытары туруорсабыт”, — диэн профсойуустар суруктарыгар этиллэр.
Ону тэҥэ атын баартыйалар утаралларын биллэрдилэр. 2 мөлүйүөнтэн тахса киһи утарарын туһунан петицияҕа илии баттаабыта. Петицияҕа этиллэринэн, 62 региоҥҥа эр дьон олоҕун орто уһуна — 65 сыл, үс региоҥҥа 60 сыл. Оттон Биэнсийэ пуондатыгар харчы тиийбэтин дьиҥ биричиинэтэ – 77 мөл. үлэлиир кыахтаах нэһилиэнньэттэн 43,5 мөл. үлэһит эрэ страховой усунуоһун төлүүр. Атыттар хамнастарын кэмбиэргэ ылаллар, усунуоһу да, нолуогу да төлөөбөттөр. Онон 2 трлн. солк. кэриҥэ үп пуондаҕа киирбэккэ хаалар. Петицияҕа биэнсийэ систиэмэтин бэрээдэктиир туһунан этиллэр.
Кырдьык, урут реформа курдук киллэрбит баалынан ааҕыы систиэмэтиттэн билигин кэлэн, аккаастаныах курдуктар. Ону тэҥэ биэнсийэ мунньуллар чааһын туһунан сокуон барылын оҥоро сылдьаллар, күһүн биллиэхтээх. Ол туһунан РФ вице-премьерэ Татьяна Голикова этэн турар.
Туох содуллаах буолуой?
Өскөтүн биэнсийэ сааһын уһатыы маннык ылылыннаҕына, туох кыһалҕалар күөрэйиэхтэрэй? Арассыыйаҕа эр дьон орто сааһа 67 буоллаҕына, үйэтин тухары мунньан баран (хамнаһыттан 22% ый аайы барар турар), биир-икки эрэ сыл биэнсийэтин ыларыгар тиийэр. Оттон эр дьон аҥардара бу сааска тиийиэхтэрэ да суоҕа.
Аны туран, үлэ миэстэтэ тиийбэт кыһалҕата тириэҕэ. Биллэн турар, 60-лаах дьон үлэ миэстэтин туран биэримээри хачымахтаһыахтара эрээри, үлэни биэрээччилэр эдэрдэри ыла сатыахтара. Оччоҕо сааһырбыт, доруобуйалара алларыйбыт дьон үлэтэ да, биэнсийэтэ да суох хаалар кутталлаахтар. Бу ордук үлэ миэстэтэ аҕыйах тыа сиригэр охсуулаах буолуо. Кистэл буолбатах, билигин үгүстэр хаһаайыстыбаларын сэргэ биэнсийэнэн аһаан-таҥнан олороллор. Онон үлэ ырыынага хайдах буолуохтааҕын эрдэттэн үөрэтэн көрүөхтээх этилэр.
Түмүккэ
Арассыыйа уонунан куораттарыгар биэнсийэҕэ тахсар сааһы уһатары утарар миитиннэр буоллулар. Бырабыыталыстыба сокуон барылын оҥорон баран, дьон хайдах быһыыланарын ыраахтан кэтээн көрөр курдук. Онуоха Владимир Путин бу боппуруоска сыһыана суох курдук туттар.
Сорохтор сабаҕалыылларынан, норуот бүттүүн утарбытын кэннэ, бэрэсидьиэн бу реформаны тохтотобут, эбэтэр, сымнатабыт диэн этиэн сөп. Оччоҕо кини рейтинэ үрдүү түһэр. Хаһан эрэ кини этэн турар: “Мин бэрэсидьиэн эрдэхпинэ, биэнсийэ сааһа уһуо суоҕа”. Дьон кини оннук этэрин кэтэһэр.
Ол эрээри, бу уларытыы син биир олоххо киирэр кэриҥнээх. Арай, сокуон барылын кыратык уларытан биэриэхтэрэ.
Ангелина ВАСИЛЬЕВА, «Саха сирэ» хаһыат, edersaas.ru
Салайааччы санаата
Аҥардастыы утарар сатаммат
Георгий Степанов, Биэнсийэ пуондатын Саха сиринээҕи отделениетын салайааччы:
—Сокуон барылын сүрүн сыала — биэнсийэнэн хааччыйыы таһымын (кээмэйин) үрдэтии буолар. Билиҥҥи экономика усулуобуйатыгар аҥардастыы утарар сыыһа. Сокуон барылыгар уларытыылары, этиилэри киллэрэргэ үлэлиэххэ наада.
Хотугу чэпчэтиилэр оннунан хааллылар. Саха сиригэр 58 уонна 60 саастарыгар тахсар буолуохтара. Медицинскэй, педагогическай, айар үлэһиттэри, хотугу ыстаастаах 2 оҕолоох ийэлэри, табаһыттары, булчуттары бу уларыйыы таарыйбат. Холобур, педагогтарга 25 сыллаах ыстаас ирдэнэр.
2010 сыллаах биэрэпис көрдөрөрүнэн, 263 тыһ. дьахтар иккиттэн элбэх оҕолоох. Эр дьон 20%-ра эмиэ эрдэ тахсыахтара – бу булчуттар, табаһыттар, балыксыттар, шахтердар.
Ыанньыксыттар, сылгыһыттар эрдэ тахсыахтаахтар
Ольга Балабкина, вице-премьер:
— 50-60 саастаах дьон биэнсийэни эбии харчы курдук көрөллөр, үлэлэриттэн тохтооботтор. Бырабыыталыстыба сокуон барылыгар этиилэри киллэрэргэ үлэлэһэр. Холобур, чуум үлэһиттэрэ, сылгыһыттар, ыанньыксыттар эмиэ эрдэ тахсалларын курдук, этиилэри киллэриэхпит.