Устуоруйаттан
Саҥа Сэбиэскэй былаас Эйэ уонна Сир туһунан дэкириэттэрин кэнниттэн, 1918 с. бэс ыйын 13 күнүгэр, племенной үлэ туһунан дэкириэти таһаарбыта. Дойдуну аһынан-үөлүнэн хааччыйарга сүөһүттэн бородууксуйаны ылыы суолтатын чорботор бу дьаһалга Владимир Ильич Ленин илии баттаабыта.
edersaas.ru.
Саха сиригэр 1929 с. Архангельскайтан холмогор ынахтар аҕалыллан, Дьокуускайга племенной хаһаайыстыба тэриллибитэ итиэннэ ууһаппыт боруода тыһаҕастарын хаһаайыстыбаларга тарҕаппыта. 1934 с. Уус Алдаҥҥа, Мэҥэ Хаҥаласка симментал ынахтар аҕалыллыбыттара. Ирдэбилгэ эппиэттиир племенной сулууспа 1951 сылтан тэриллибитэ. Төҥүлүтээҕи племрассадниктан 1951-1957 сс. барыта 246 боруода сүөһү хаһаайыстыбаларга тарҕатыллыбыта. 1971 с. “Судаарыстыбаннай племенной холбоһук” тэриллибитэ. Систиэмэлээх үлэ түмүгэр, ыаһыҥҥа үрдүк көрдөрүүлэр ситиһиллибиттэрэ. Ол курдук, Павел Шарин ынаҕын ахсыттан 6072 кг., Петр Яковлев 5432 кг үүтү ыабыттара.
Кэлии сүөһүлэр
Киһи бэйэтэ ууһатан таһаарбыт (собуот боруода) ийэ сүөһүтэ 15-20 сыл буола-буола, тупсарыллан иһиэхтээх. Ити иһин, 1964-1990 сс. өрөспүүбүлүкэ тас өттүттэн 26 тыһ. 655 племенной сүөһү (15 тыһ. 730 симменталь, 9 тыһ. 378 холмогор) сүөһү аҕалыллыбыта. Сопхуостар эстиэхтэриттэн сүөһүнү аҕалыы тохтуу сылдьан баран, 2007 сылтан сөргүтүллэн, 3 тыһ. 683 племенной сүөһү, ол иһигэр 1 тыһ. 306 эт боруода (калмык уонна герефорд) сүөһү аҕалылынна. Ханнык баҕарар боруода сүөһү дойдутуттан атын усулуобуйаҕа, аһылыкка үөрэнэригэр бириэмэ, сөптөөх көрүү-истии наада. Хас биирдии боруода үчүгэй да, мөлтөх да өрүттэрдээх. Биһиги айылҕабыт уратытын учуоттаан, араас боруода сүөһүнү иитэ сатааһынтан туттунар ордук. Билигин өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн ынах сүөһүгэ сэттэ (саха сүөһүтэ, симменталь, холмогор, кыһыл истиэп боруодата, хара эриэн, кыһыл эриэн уонна калмык), табаҕа үс (эбээн, эбэҥки, чукча), сылгыга үс (төрүт саха, Мэгэдьэк, Өлүөнэ боруодалара), сибиинньэҕэ үс боруодалар иитиллэллэр.
Племенной үлэ туруга
Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбатын 2017 сыл тохсунньу 11 күнүнээҕи дьаһалынан, племенной үлэни тэрийии уонна сүрүннээһин “Сахаагроплем” судаарыстыбаннай бүддьүөт тэрилтэтигэр сүктэриллибитэ. Бу тэрилтэ Арассыыйа племенной регистригэр киллэриллибит 34 племенной хаһаайыстыбаны, 33 племеннойга хандьыдаат хаһаайыстыбаны уонна үс сервиснэй тэрилтэни кытары үлэлиир. Маны таһынан, “Сахаплемхолбоһук” АУо, ТХНЧИ, СГТХА истэринэн племенной үлэни тэрийэр уон икки тэрилтэ (ипподром, эрэгийиэннээҕи силиэксийэ киинэ, молекулярнай-генетическэй уонна иммуногенетическэй эспэртиисэ лабораториялара, үүт хаачыстыбатын силиэксийэлиир хонтуруол лабораторията уо.д.а.) бааллар.
2017 сыл түмүгүнэн ыаһыҥҥа племенной хаһаайыстыбалар көрдөрүүлэрэ өрөспүүбүлүкэ орто көрдөрүүтүттэн (2 тыһ. 187 кг) үрдүк, 3 тыһ. 695 кг тэҥнэһэр. Искусственнай буоһатыыга эппиэттээх “Сахаплемхолбоһук” ААУо былырыын 30 тыһ. ынаҕы сиэмэлээн, былаанын 76,4 % толорбута. Быйыл 32 тыһ. ынаҕы хабар сорудаҕын 61 % толорон иһэр.
Үбүлээһин
2017 сыллаах племүлэ түмүгүнэн, федеральнай бүддьүөттэн 79,5 мөл., өрөспүүбүлүкэттэн 6,9 мөл. солк. көрүллэн, племхаһаайыстыбаларга тиэрдиллиэҕэ. Биир племенной ынахха (биэҕэ, тыһы табаҕа, сибиинньэҕэ) 8 тыһ. 162 солк., “Сахаплемхолбоһук” искусственнайдык буоһатар ыстаансыйатын биир атыыр оҕуһугар 180 тыһ. солк. көрүллэр. Сыл устата племүлэ тэрээһинигэр 286,4 мөл., ол иһигэр 79,5 мөл. солк. федерацияттан кэлэр. Ынаҕы искусственнайдык буоһатыыга 101,3 мөл. солк. көрүлүннэ.
Арассыыйаҕа селекциялыыр-племенной үлэҕэ үчүгэй дьаһаллар ылыллан эрэллэр. Бастатан туран, атыыр оҕус сиэмэлэрин тас дойдулартан киллэриини аччатар уонна олохтоох боруодалары кытары үлэни күүһүрдэр сорук турда. Онон төрүт олохтоох, аҕыйах ахсааннаах эстэн эрэр боруода сүөһүлэргэ бырагыраама оҥоһулла сылдьар. Биһиги министиэристибэбит бу бырагыраамаҕа саха сүөһүтүн киллэрэргэ үлэлэһэр. Кэлэр сылтан төрүт сүөһүбүт федеральнай бырагыраамаҕа киирсэн, үбүлээһиҥҥэ хабылларыгар эрэнэбит.
Галина Осипова, ТХМ сүөһүнү иитиигэ уонна племенной дьыалаҕа департаменын сүрүннүүр исписэлииһэ, биология наукатын хандьыдаата, “Саха сирэ” edersaas.ru. сайтка анаан.