«Уус Алдан улууһун Бээрийэ нэһилиэгин олохтоохторо уруккуттан тутуһар үгэстээхпит. Ол, ханнык да тэрээһиҥҥэ, түмсүүгэ, туох эрэ наадалаахха бары муста түһэбит уонна бэйэ-бэйэбитигэр көмөлөһүспүтүнэн, өйөспүтүнэн барабыт», — диэн кэпсээнин нэһилиэк бибилэтиэкэрэ Туйаара Васильева саҕалыыр.
Ол курдук, соторутааҕыта Бээрийэ нэhилиэгин кыраайы үөрэтэр киинин 50 сыллаах үбүлүөйэ ураты истиҥник, сэргэхтик тэриллибит.
Улуустааҕы култуура управлениетын, кииннэммит бибилэтиэкэ тиһигин, Бээрийэ нэhилиэгин дьаһалтатын тэрийиилэринэн нэһилиэк ыаллара, тэрилтэлэрэ бу тэрээһиҥҥэ бука бары турунан көхтөөхтүк кыттыбыттар.
—Тэрээhини ОДьКХ Бээрийэтээҕи филиала, биир дойдулаахпыт, биллэр суруналыыс Валентина Прибыткина идиэйэтинэн, тэрийбит, турорбут кэриэстэбил чааhын Иван Васильев иилээн-саҕалаан ыытта. Манна таңара дьиэтин таhыгар көмүллүбүт нэhилиэк бас-көс дьонун — Үгэлээхтэн Аржаковтары, Бурнашевтары, Васильевтары, Заболоцкайдары, Мигалкин Андрейы, 1, 2 Лөгөйтөн Арсеньевтары, Бурнашевтары, Бурцевтары, Васильевтары, Готовцевтары, Дехтеревтары, Егоровтары, Е.С.Нашатыреваны, Охлопковтары, Тороевтары, Турантаевтары, Хаңаластан Атласовтары, Заболоцкайдары, Кондаковтары, Е.П.Находкины, Неустроевтары, Петровтары, Сергеевтары, Алексеевтары, Протопоповтары, Өнөртөн Д.С.Сыроватскайы, Түүлээхтэн К.С.Громовы, Е.К.Ушницкаяны, Чэриктэйтэн А.М.Гуляевы, 1 Өспөхтөн Оллоновтары, 1 Игидэйтэн М.С.Луковцеваны, аҕабыыт П.В.Никифоров оҕолорун, кинилэри таhынан репрессияҕа түбэспит дьоммутун – А.Я.Васильевы (Алексей Бэрияк аҕатын), И.Е.Васильевы – Моччууканы, И.Ф.Готовцевы, аҕабыыт П.В.Никифоровы, А.П.Охлопковы, И.С.Турантаев – Аадырыhы, Д.С.Турантаевы кэриэстээн, кинилэр ааттарыгар сүгүрүйэн чүмэчи уурдубут.
Салгыы «тыыннаах быыстапканы» оскуола, оҕо саадын кэлэктиибэ тэрийбит. Бастакы көрдөрөөччүлэри, сырдатааччылары төрүт культура учуутала Октябрина Охлопкова бэлэмнээбит. Туйаара Антоновна кэпсээбитинэн, хас биирдии хайысхаларынан эппиэтинэстээхтэр, туруорааччылар уонна кыттааччылар бааллара, көрөөччүлэри, ыалдьыттары улаханнык кэрэхсэппит.
Киин 50 сылыгар аналлаах быыстапканы Туйаара Васильева, Саргылаана Назарова туруорбуттар.
— Уопсайа биэс хайысханан сүрдээх интэриэһинэй, үчүгэй быыстапкалар туруоруллан болҕомтону улаханнык тартылар.
1968 сыллааҕы учуутал оруолун алын сүһүөх кылаас учуутала Ньургуйаана Атласова тэрийсэн, оскуола эдэр туристарын үһүс кылаас үөрэнээччилэрэ Роберт Васильев, Яша Охлопков, 7-с кылаас үөрэнээччилэрэ Ваня Васильев, Дайаана Турантаева толордулар. Оҕолор оскуола иhинэн, дириэктэр Иннокентий Кривошапкин көҕүлээhининэн, оччолорго учууталлар турунаннар, литературнай кыраайы үөрэтэр музей тэриллибитин, салгыы Иван Копырин ситиhиилээхтик салайбытын сырдаттылар. Ол музей кэлин өр сылларга үлэлээбэккэ туран баран, 1990-с сыллартан саҕалаан, музейы хат Роман Васильев тэрийбитин туhунан сүрдээх үчүгэйдик кэпсээтилэр.
Бу үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ кыраайы үөрэтээччи, педагогическай үлэ ветерана 81 саастаах Марина Иннокентьевна Охлопкова Дьокуускай куораттан анаан-минээн кэлэн ахтыы оңорон бар дьонун улаханнык үөртэ. «Музейы тэрийсибит мин кылааhым оҕолоро бааргыт дуо?!..» — диэн ыйытарын кытта, саалаттан бэрт көхтөөхтүк, үөрэ-көтө «мин, мин…» — диэн хардарааччылар баар буоланнар, тэрээһини ордук көҕүлээн, сэргэхситэн биэрдилэр. Иннокентий Константинович туhунан оҕолоро Ираида, Игорь Кривошапкиннар, Роман Романович туhунан норуот эмчитэ, норуот маастара Варвара Тихоновна Васильева ис сүрэхтэриттэн аһыллан, киэн туттан кэпсээбиттэрин бары сэргээн иһиттибит.
Биология учуутала Елена Атастырова «Палеонтология», «Бээрийэ айылҕата», «Сирэ-уота» салааны эмиэ олус интэриэһинэйдик толкуйдаан туруорбут. Уhуйаан иитээччилэрэ Екатерина Васильева, Парасковья Васильева кыһанан-мүһэнэн киһи эрэ истэ олоруох кэпсээтилэр. Манна мамонт уңуохтара, тииhэ, кыыл чуучалалара көрдөрүүгэ туруоруллубуттара болҕомтону тарта. Ордук оҕо-аймах сэҥээрэн көрдө-иһиттэ. Злаковайдар араастарын сороҕун, маңан баҕа батаhа сибэккини, эдельвейс гербарийдары, олохтоох сирбитигэр-уоппутугар хаһааҥҥыта эрэ уос номоҕо буолбут үһүйээннэри кэпсээтилэр. Өссө нэһилиэкпит сирдэрин ааттара умнулла, сүтэ иликтэринэ, кимнээх олорбуттарын, бу сиргэ сыhыаннаах үhүйээннэр, төрүччүлэр хомуйуллалларын туһунан иһитиннэрбиттэрин, аҕам саастаахтар улаханнык кэрэхсээтилэр.
Үсүһүнэн, Акулина Никифорова, Ираида Лугинова таңара дьиэтин, ол иhинэн аhыллыбыт оскуола, бибилэтиэкэ историяларынан быыстапканы туруорбуттар. Манна Екатерина Васильева уонна 6-с кылаас үөрэнээччитэ Ваня Васильев ХХ үйэ саңатынааҕы интеллигент дьахтар уонна церковно-приходской оскуола үөрэнээччитин оруолларын ылыннарыылаахтык толордулар. Кинилэр историяны сиһилии, өйдөнүмтүө тылынан-өһүнэн кэпсээн сэҥээриини ыллылар. Бээрийэ нэhилиэгин сиригэр-уотугар Хаңалас нэhилиэгин Бөрөлөөхтөөҕү часовнята өссө Тандагы Сатаҕайыгар 19-с үйэ ортотугар баарын, Бээрийэ томторугар 1861 с. часовня, 1882 с. Лөгөй Троицкай таҥаратын дьиэлэрэ тутуллубуттара. Таҥара дьиэтин иhинэн 1890 сыллаахха оскуола аhыллыбытын, онно анаан 1892 сыллаахха дьиэ тутуллубутун, иhинэн 1905 сыллаахха аҕабыыт Максим Леонтьев, псаломщик Пантелеймон Никифоров көҕүлээhиннэринэн бибилэтиэкэ баар буолбутун, бастакы бибилэтиэкэҕэ 100 тахса араас кинигэ, сурунаал баарын, 1908 сыллаахха аҕабыыт Никифоров тутуллубутун, о.д.а. кэпсээтилэр.
Төрдүһүнэн, «Тэрилтэлэр историялара» диэн быыстапканы математика учуутала Надежда Васильева туруорда. Кини 1891 сыллаахха аhыллыбыт экономическай маҕаhыыны, «Холбос» потребительскай обществоны биhиги биир дойдулаахпыт Иван Васильев – Моччуука тэрийбитин кэпсээтэ. Моччуука Күлүмнүүрдээҕи кытта алтыспыта. 1917с. «Саха аймах» культурнай-просветительскай обществоны, Саха сиригэр Земство тэрийиитигэр кыттыспыта. 1921 сыллаахха олунньутааҕы саагыбарга түбэhэн ытыллыбыта.
Тыа хаhаайыстыбатын артыалларын туhунан сиhилии Айталина Непомнящая, сэбиэт тэриллиитин туhунан Ираида Лугинова, колхознай кулууп тэриллиитин Октябрина Охлопкова сырдаттылар. Ираида Александровна 1926 сыллаахха таңара дьиэтин эргин олорооччулар манна туспа нэhилиэк оңоттороору көрдөhөн сурук түhэрбиттэрин, онон Бээрийэ диэн туспа нэhилиэк баар буолбутун, саңа тэриллибит нэhилиэккэ ханнык сиртэн-уоттан холбоспуттарын кэпсээтилэр. Нэhилиэк сэбиэтин бастакы бэрэссэдээтэлэ Игнатий Илларионович Васильев 1924 сыллаахха Саха сирин Сэбиэттэрин сийиэhигэр кыттыбытын, былааска кутталлаах бандьыыттары тутуталаабытын иhин 1925 сыллаахха анал суруктаах бинтиэпкэнэн наҕараадаламмытын истэн киэн туттуу, хайҕааһын да баар буолла.
Айталина Андреевна бастакы «Куурупчу» уонна «Тандагы» тыа хаhаайыстыбатын артыаллара 1929 сылга тэриллибиттэрин, колхуостар 1941 сылга диэри тэриллиилэрин, холбоhууларын кэпсээтэ. Октябрина Кирилловна 1937 сыллаахха колхуос кулууба тэриллибитигэр сэбиэдиссэйинэн Иван Васильев ананан сүрдээх таһаарыылаахтык үлэлээбитин сырдатта. Маны сэргэ, 1938 сыллаахха Москваҕа культура үлэhиттэрин бүтүн сойуустааҕы мунньаҕар биир дойдулаахпыт Илларион Охлопков кыттыбытын, Илларион Петрович Надежда Крупская приемугар сылдьыбытын уонна хаартыскаҕа түсүhэр чиэскэ тиксибитин истэн наһаа сэргээтилэр.
«Бээрийэ сэрии сылларыгар» быыстапка саалаҕа толору мустан олорооччулар дууһаларын улаханнык долгутта. Быыстапка туһунан информатика учуутала Василий Васильев кэпсээтэ. Кини бэйэтэ саллаат оруолун толордо уонна 1939 сыллаахха 600-н тахса нэhилиэнньэлээх Бээрийэ сэрии кэнниттэн, 1946 сыллаахха ахсаана 354-кэ тиийэ аҕыйаабытын, 93 киhи сэриигэ барбытыттан 39-hа сэрии толоонугар дьоруойдуу охтубутун, бу сылларга тыылга 100-н тахса киhи өлбүтүн туһунан иһитиннэрдэ.
«Үлэ Кыhыл Знамята» уордьан, «Килбиэннээх үлэтин иhин» мэтээл кавалердара, РФ үтүөлээх экономиhа, Саха АССР норуотун хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ Степан Степанович Аржаков, 3 кылааска үөрэнэ сылдьан, 1941 сыллаахха үчүгэй үөрэҕин иhин «Артек» лааҕырга барар путевканан наҕараадаламмытын уонна бэс ыйын 22 күнүгэр аҕатынаан
бөhүөлэккэ киирбиттэрин туhунан ахтыы суруйан хаалларбыта. Кини оҕочоон сааһын санатар, пионер оруолун 7-с кылаас үөрэнээччитэ Алеша Охлопков итэҕэтиилээхтик толордо. Ахтыытын долгуйа аахпытын биир да тылын сыыска-буорга түһэрбэккэ болҕойон иһиттилэр.
Биhиги биир дойдулаахпыт, сэриигэ тылламмытын хараҕа мөлтөх буолан ылбатахтара. Бу кэмҥэ кини Якутгосиздательствоҕа эппиэттиир редакторынан, сэрии сылларыгар киhи тиийбэт буолан «Хотугу сулус» сурунаалы соҕотоҕун кэриэтэ үлэлэппит Алексей Бэрияк туhунан суруйааччы Анастасия Сыромятникова маннык ахтан суруйбуттаах:
«Сэрии саҕана Өлөксөй суруналыыс, суруйааччы, редактор быhыытынан күнүстэри-түүннэри үлэлээбитэ. Тостор тымныыга туос аччык, мөлтөх таңастаах-саптаах, көлөнөн оройуоннарга тахсан, уочарка суруйа охсон киирэрэ. «Хотугу сулуhу» суос-соҕотоҕун редакциялаан оңорон таhаарара. Оччолорго соҕотох эр киhи кини мөхсөрө, мыраантан мас кэрдэн киллэрэн, кэнсэлээрийэтин оhоҕун бэйэтэ отто-отто үлэлиирэ…»
Кини 1941 сыллаахха суруйбут «Бардыбыт бойобуой похуодка» диэн хоhоонугар ырыата саха сирин үрдүнэн түргэнник тарҕаммыта. Алексей Бэрияк бу хоhоонун 8-с кылаас үөрэнээччитэ Игорь Сивцев олус үчүгэйдик, киһини долгутардыы аахта.
Сэрии сылларыгар 11-12 саастаах оҕо, билигин педагогическай үлэ, спорт бэтэрээнэ, «Үлэҕэ килбиэнин иhин» мэтээл кавалера, СӨ спордун маастара Иван Семенович Васильев сут-кураан ыарахан сылларын туһунан суруйбут ахтыытын 9-с кылаас үөрэнээччитэ Миша Васильев сүрэҕэр чугастык ылынан, ис иһиттэн долгуйан туран аахпытын саала иһэ уу чуумпутук олорон иһиттэ.
Бу күн улуустааҕы бибилэтиэкэ кииннэммит тиhигэ төгүрүк остуол тэрийдэ. Төгүрүк остуолу Феврония Федорова салайан ыытта. Манна икки тиэмэ көрүлүннэ. Бастакытынан, билиҥҥи интэриниэт, араас киэң информация, технология сайдыытыгар үгэспитин, культурабытын, историябытын тыыннаах хаалларыы, үөрэтии суолтатын дьоңңо тиэрдии, бу тула биир санааҕа түмүү, киллэрии. Иккиһинэн, Бээрийэтээҕи кыраайы үөрэтэр киин кыhалҕаларын, былааннарын тула кэпсэтии.
Улуустааҕы культура управлениетын начаалынньыга Иннокентий Аммосов бүддьүөт кырыымчыгынан нэhилиэктэргэ кыраайы үөрэтэр туспа музейдары тэрийэр, онно туспа үбүлээhини көрөр уустугун, ол эрээри, музейдар суолталарын, хас биирдии нэhилиэккэ баар буолуохтаахтарын биhириирин эттэ. Бибилэтиэкэ-музейдары эбэтэр бибилэтиэкэ иhинэн кииннэр баар буолалларын өйүүрүн биллэрдэ.
Салгыы улуустааҕы бибилэтиэкэттэн Ольга Павлова, Розалия Колодезникова, Бороҕон музейыттан Зоя Заболоцкая, И.П. Готовцев аатынан Тандатааҕы музейтан Ефросиния Колодезникова төрүччүнү үөрэтии суолтатын, архыып матырыйаалларын оцифровкатын туhунан билиһиннэрдилэр. Музей суолтатын, ханнык граннар баалларын эттилэр.
Төгүрүк остуол иккис чааhыгар нэhилиэк баhылыга Петр Васильев кыраайы үөрэтэр киин үлэтин сырдаппыт. Бибилэтиэкэ сэбиэдиссэйигэр Туйаара Васильеваҕа үлэтин таhынан бу киини сатабыллаахтык салайа олороругар махтаммыт. Итиэннэ нэhилиэк тумус дьонун ааттарын үйэтитиигэ бэйэтин санаатын эппит.
— Бээрийэ культура киинигэр хоровой искусствоны аар саарга аатырдыбыт, Саха АССР үтүөлээх үлэhитин Семен Гаврильевич Васильев, фельдшерскэй-акушерскай пууңңа медицина наукатын дуоктарын, профессор, Бээрийэттэн төрүттээх Егор Петрович Васильев ааттарын иңэриигэ былааннарын билиhиннэрдэ. Манна даҕатан эттэххэ, Бээрийэ нэhилиэгиттэн сэттэ норуот эмчитэ тахсыбыта. Кинилэргэ анаан сквер оңоруутугар Тиит-Арыыттан Агафья Бысыина санаатын тиэртэ.
Киин салайааччыта, бибилэтиэкэ сэбиэдиссэйэ Туйаара Васильева киин бырайыактарын билиhиннэрбитин этэр. Салгыы ХИФУ биология салаатын 2 кууруһун устудьуона Аля Назарова сайын оҕолору кытта үүнээйилэри хомуйууга үлэлэспиттэрин видесибээһинэн кэпсээтэ. Салгыы «Арчы» культура киинин дириэктэрэ Константин Васильев бөhүөлэккэ турар таңара дьиэлэрэ олох эргэрэн суулла иликтэринэ сөргүтүөххэ диэн этии киллэрбит. 7-с кылаас үөрэнээччитэ Алеша Охлопков Күлүмнүүрдээҕи кытта алтыспыт И.Е.Васильев – Моччуука туhунан дакылаат оңорбут. Аhаҕас кэпсэтиигэ «Куорат бээрийэлэрэ» түмсүү салайааччыта, СӨ культуратын туйгуна Люция Старостина, суруйааччы, бэйиэт Анатолий Старостин – Сиэн Кынат бэйэлэрин санааларын үллэстибиттэр. Төгүрүк остуол түмүгүнэн кыраайы үөрэтэр киин бэпэчиитэлискэй сэбиэтигэр аҕыс киһини куоластаан киллэрбиттэр.
—Нэhилиэккэ кэнсиэри «Арчы» культура киинэ үрдүк таhымнаахтык тэрийэр. Сценарийдары Надежда Москвитина толкуйдуур, бэлэмниир. Ураты үңкүүлэри хореограф Анастасия Васильева туруорар. Бу сырыыга «Билии баараҕай акыйаан тэҥэ» — диэн литературнай хореографическай композицияны биһирии көрдүбүт. Ону тэңэ «Үлэhит дьахталлар», Петр Тобуруокап «Биэс сурук» диэн хоhоонунан туруоруллубут хореографическай композиция, «Туос тойуга», «Отчуттар» уолаттар үңкүүлэрэ ытыс тыаһынан арыалланнылар.
Ырыалары «Кэскил» устуудьуйаны салайар Михаил Васильев куруук олус үчүгэйдик бэлэмниир. Үбүлүөй кэнсиэригэр «Бээрийэ», «Оhуокай» диэн урукку «Мичээр» ВИА ырыаларын квартет толордо. Уhуйаан иитиллээччилэрэ Алексей Бэрияк «Оскуолаҕа киирээччи ырыата» диэн хоhоонугар ыллаатылар. Михаил «Кэскил» ВИАҕа киирэн баран бастаан ыллаабыт «Японский журавлик» диэн ырыатын 6-с кылаас үөрэнээччитэ Слава Никифоров чаҕылхайдык толордо. 8-с кылаас үөрэнээччитэ Алина Васильева А.Бэрияк «Өрт уота» диэн революцияны хоhуйан суруйбут хоhоонун ис сүрэҕиттэн ааҕан долгутта.
Үбүлүөй кэмигэр түөлбэлэр остуол хотойорунан ас тардыбыттар, сыананы киэргэтиигэ Анна Чемезова, быыстапка туруоруутугар эдэр ыччаттар Илья Васильев, Афанасий Назаров, Евгений Сивцев, Владимир Назаров, о.д.а. ис сүрэхтэриттэн кыһаллан, турунан көмөлөспүттэр. Бу курдук бэйэ-бэйэлэрин куруук өйөһөр, барыга көхтөөх бээрийэлэр нэһилиэктэрин аатын ааттата, үлэлэрин сайыннара олороллор.
Биһиги корр., «Саха сирэ» хаһыат, edersaas.ru
Аркадий Охлопков, Октябрина Бережнева, Туйаара Васильева хаартыскаларга түhэриилэрэ
+1
+1
+1
+1
+1
+1
+1