Байанай өйдөбүлүн аан маҥнай олоххо киллэрэн бигэтиппит киһинэн Юрий Борисов буолар. Кини – булчуттарга уонна балыксыттарга аналлаах “Байанай” сурунаалы тэрийэн таһаарааччы, булчут ыттары иитээччилэр “Байанай” кулууптарын салайааччыта. Байанай сыла үүммүтүнэн, Юрий Петрович биһиги ааҕааччыларбытыгар санаатын тириэрдэригэр көрдөстүм.
-“Байанай” сурунаал бастакы нүөмэрэ, оччолорго “Туймаада-Нефть” хампаанньа генеральнай дириэктэринэн үлэлии олорор Иван Макаров көҕүлээһининэн, 2002 сыл муус устар ыйыгар тахсыбыта. Маҥнай сылга түөртэ эрэ тахсар эбит буоллаҕына, билигин ый аайы бэчээттэнэбит. Ити кэм устатыгар сурунаал өбүгэбит үгэһин тарҕатарга, бултааһын быраабылатын, сокуонун дьоҥҥо-сэргэҕэ киэҥник билиһиннэрэргэ-биллэрэргэ көдьүүстээҕин көрдөрдө.
Сурунаалы таһынан биһиги Арчы дьиэтигэр хас сэрэдэ ахсын булчут эр дьону мунньан, Байанай киэһэлэрин ыытарбыт. Ону тэҥэ билиҥҥэ диэри Саха араадьыйатыгар чэппиэргэ “Эр хоһуун” биэрии тахсар, “Саха Виктория” араадьыйаҕа эмиэ сэрэдэҕэ биэриилээхпит. Хомойуох иһин, “Саха” НКИХ биһиги көҕүлээн саҕалаабыт “Байанай” биэриибитин былырыыҥҥыттан тохтотон кэбиспитэ, эр дьон саамай сэргээн-кэрэхсээн көрөр биэриилэрин хампаанньа саҥа салалтата хаттаан сөргүтүө диэн эрэнэ күүтэбит.
Байанай – саха булчут эр дьонугар саамай чугас иччи. Биһиги маҥнайгы сылларбытыгар сурунаалбытын көрдөрөр-биллэрэр сыаллаах сурутуу ыытарбытыгар элбэх улуус нэһилиэктэрин кэрийэн, “Байанайдыын алтыһан” дьоро киэһэлэри тэрийэр этибит. Олорго ааҕааччыларбыт Байанай күнүн туруорсарбытыгар көрдөһөөччүлэр. “Байанай” сурунаал тула бар дьон баҕа санаата түмүллэн, кииннэнэн, муус устар бастакы субуотата Булчут күнүнэн биллэриллибитэ – биһиги, сурунаалы тэрийэн-оҥорон таһаарааччылар уонна ааҕааччылар, улахан ситиһиибит. Булчут күнүн билигин нэһилиэк барыта бэлиэтиир буолла.
-Өрөспүүбүлүкэ булчуттарын, балыксыттарын өссө туох-ханнык ньыманан түмүөххэ сөбүй?
-Биһиги үгүспүт булчуттар уопсастыбаларыгар иитиллибиппит. Кэлиҥҥи сылларга уопсастыбаннай тэриллиилэр оруоллара үрдээбитинэн, булчуттар уонна балыксыттар уопсастыбаларын сөргүтэргэ уолдьаста дии саныыбын. Мин эрэ буолуо дуо, саа тутан тыаҕа хаамар киһи үксэ маннык санаалаах. Булка лицензияны биэриинэн хонтуруоллуур-ирдиир тэрилтэ бэйэтэ дьарыктаныа суохтаах. Ол эбэтэр биир илиинэн биэрэн баран, иккис илиинэн былдьыыр, ыстарааптыыр, миэрэҕэ тардар — сүөргү. Кимиэхэ лицензияны биэрэри миэстэтигэр баар булт уопсастыбата быһаарыахтаах. Бултаныллар сирдэри эмиэ кини сүрүннүөхтээх.
Биллэрин курдук, кэлиҥҥи сылларга булка сыһыаннаах сокуон аакталарын ирдэбиллэрэ кытаатан иһэллэр. Онон, кэлтэйдии булт иниспиэктэригэр найылаабакка, уопсастыба хас биир чилиэнэ олорор түөлбэтигэр, бултуур түбэтигэр уопсастыбаннай иниспиэктэр оруолун толоруохтаах. Айылҕаттан аҥаардастыы ылар-бэриһиннэрэр эрэ туһунан толкуйдаабакка, сиэри тутуһан бултуохтаахпыт. Байанай аһара барары сөбүлээбэт. Дьыл кэмиттэн көрөн, кыылы-сүөлү аһатыахха, чөлүгэр түһэрин тэрийиэххэ. Уопсастыба маннык тэринэр-дьаһанар чилиэннэрин биһирээн көҕүлүөхтээх. Холобур, ыыраахтаах туйахтаах кыылы бултуурга билиэт биэриитин тэрийэн.
-Юрий Петрович, инникитин өссө туох былааннааххын?
-Булт суруллубатах сокуоннарын сурукка тиһэн үйэтитэр баҕалаахпын. Бултаммыт кыылы-көтөрү тэҥҥэ үллэстии – булт суруллубатах сокуона. Өбүгэбит олохтообут үйэлээх үтүө үгэстэриттэн биир дьоһуннаахтара. Аҕа дойду сэриитин содулугар бүтүн көлүөнэ ситимэ быста сылдьыбыта. Билигин аныгы көмпүүтэр-интэриниэт үйэтигэр ыччаппыт бултан-алтан тэйэ быһыытыйбыта кистэл буолбатах. Кыра эрдэҕиттэн төрөөбүт айылҕатынаан алтыспыт оҕоттон эрэ киһилии киһи, байанайдаах булчут тахсарын олохпут чахчыта туоһулуур. Булчут билиэттээх буоллуҥ эрэ сааны атыылыылларын биир бэйэм сөбүлээбэппин. Сотору кэминэн дойду үрдүнэн “булчут минимума” киллэриллээри турар. Эдэр дьону онно бэлэмнээн, булка сыһыаран, айылҕаҕа харыс сыһыаҥҥа иитэр сорук биһигиттэн, аҕа саастаах көлүөнэттэн, мүлчүрүйбэтин өйдүөх кэриҥнээхпит.
Василий НИКИФОРОВ, «Саха сирэ» хаһыат, edersaas.ru