Бүгүн, бэс ыйын 8 күнүгэр, Арассыыйаҕа Социальнай үлэһит күнүн бэлиэтииллэр. Бу күн 2000 сыл алтынньытыгар РФ президенэ Владимир Путин ыйааҕа тахсыаҕыттан бэлиэтэнэр.
Ангелина ВАСИЛЬЕВА, “Саха сирэ» хаһыат, edersaas.ru
1701 сыл бэс ыйын 8 күнүгэр Петр I Сибэтиэй Патриархат иһинэн кырдьаҕастар, ыарыһахтар, кумалааннар олорор дьиэлэрин арыйар туһунан ыйаах таһаарбыта. Ол дьиэлэри “богадельнялар” диэн ааттаабыттара. Уон ыарыһахха биир доруобай киһи хаалан көмөлөһөр, көрөр-истэр соруктааҕа. Бу дьону социальнай үлэһиттэр оруолларын толорбуттара диэххэ сөп, оттон ыйаах судаарыстыбаннай социальнай көмүскэл систиэмэтин олугун уурбута. Ыраахтааҕылаах Арассыыйаҕа богадельнялары сэргэ приюттар, иитэр дьиэлэр, попечительскэй кэмитиэттэр бааллара.
Сэбиэскэй былаас олохтоноотун, Социальнай хааччыйыы норуодунай комиссариата баар буолбута. 1946 с. норуокка “собес” диэн ааттаммыт министиэристибэ тэриллибитэ.
Билигин бу систиэмэҕэ 630 тыһыынчаттан тахса киһи үлэлиир. Кинилэр өҥөлөрүнэн 226 мөлүйүөнтэн тахса киһи туһанар, ол иһигэр 15 мөлүйүөн кэриҥэ кырдьаҕастар уонна инбэлииттэр. Социальнай үлэһит идэтигэр 120 үрдүк үөрэх кыһата үөрэтэр.
Социальнай үлэһит күнэ – дьон кыһалҕатын бастакынан бэйэлэригэр ылынар, көмөлөһөр дьон бырааһынньыктара. Амарах дууһалаах, аһыныгас санаалаах, дьоҥҥо көмөлөһөр баҕалаах эрэ буоллаххына, маннык үлэҕэ тулуйан сылдьарыҥ биллэр. Ону тэҥэ, өй-санаа өттүнэн бөҕө, тулуурдаах буолуу эрэйиллэр.
Дьадайыыны аҕыйатар соруктаах
Саха сиригэр социальнай хааччыйыы систиэмэтэ 1920 сылга губерниятааҕы отдел арыллыбытыттан саҕаламмыта. Социальнай көмүскэл, үлэ, дьарыктаах буолуу министиэристибэтэ 1992 сыл тохсунньу 19 күнүгэр тэриллибитэ. Араас сылларга министиэристибэни Александр Акимов, Юлия Песковская, Николай Дегтярев, Алексей Дьячковскай, Александр Дружинин салайбыттара. Быйыл министиэристибэ тэриллибитэ 25 сылын бэлиэтээтэ. Бу сааскыттан миниистиринэн Александр Михеев ананан, үлэлээн эрэр.
Билигин социальнай көмүскэл – бырабыыталыстыба ыытар бэлиитикэтин биир тутаах хайысхата. Ордук ыарахан балаһыанньаҕа түбэспит, кыаммат, инбэлиит дьоҥҥо болҕомто ууруллар. Кэнники кэмҥэ үлэҕэ кэлим систиэмэ, саҥа көрүҥнэр, инновационнай ньымалар киирдилэр.
Сыллата мөлүйүөн аҥаарын кэриҥэ киһи социальнай көмөнү ылар, туһанар. Өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтин 4 тыһыынчаттан тахса үлэһиттээх 130 кэриҥэ социальнай тэрилтэ хааччыйар. Кэнники кэмҥэ социальнай хабааннаах үлэни толорор уопсастыбаннай түмсүүлэр элбээтилэр, аһымал санаа хамсааһына, волонтердар, “үһүс көлүөнэ оскуолалара” кыаҕыран иһэллэр.
Ааспыт сылга министиэристибэ хайысхатынан уопсай үбүлээһин 17,5 млрд солк. тэҥнэспитэ, итинтэн өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн – 13,5 млрд солк., федеральнай бүддьүөттэн – 3,9 млрд солк., Биэнсийэ фондатыттан – 2,2 млрд солк., РФ президенин резервнэй фондатыттан – 9,9 мөл. солк.
Дьэ, бу үп хайдах тыырыллыбытый? Социальнай өйөбүл быһыытынан – 11,3 млрд солк., социальнай хааччыйыыга – 3,2 млрд солк., дьарыктаах буолууга – 0,8 млрд солк., эпиэкэҕэ – 1,7 млрд солк., атын бырагыраамаларга – 0,5 млрд солк. барбыт.
Өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн 117,2 тыһ. киһи, федеральнай хааһынаттан 53,7 тыһ. киһи социальнай көмөнөн туһаммыт. 7347 кыаммат ыал тус аадырыстаммыт көмөнү ылан туһаммыттара. Дьиэлэри ититиигэ холбооһуҥҥа биирдэ бэриллэр көмөнү 1394 ыал ылбыта.
Биэстэн элбэх оҕолоох 71 ыал дьиэ ыларыгар, эбэтэр туттарыгар 150 мөл. солк. төлөммүтэ. 1145 кыаммат ыал социальнай хантараак быһыытынан, көмөнү ылбыттара. Ону тэҥэ, олус кыра дохуоттаах 5424 ыалга 214,7 мөл. солк. суумалаах көмө оҥоһуллубута.
Инбэлииттэр (барыта 57 730 киһи баар) сылдьалларыгар табыгастаах усулуобуйаны оҥорорго 101,2 мөл. солк. (итинтэн 49,0 мөл. солк. – федеральнай бүддьүөттэн) көрүллүбүтэ.
Бырабыыталыстыба дьадайыы таһымын намтатар, тус аадырыстаммыт көмөнү элбэтэр, инбэлииттэргэ хааччаҕа суох эйгэни олохтуур, социальнай өҥөнү оҥорууга судаарыстыбаннай-чааһынай бииргэ үлэлээһини киллэрэр соругу туруорар.
Ангелина ВАСИЛЬЕВА, “Саха сирэ» хаһыат, edersaas.ru