“Көрдөөхтөн күлүөххэ, дьээбэттэн тиллиэххэ” кинигэттэн
Арааһынай артыыстар
Дэриэбинэҕэ урукку сыллартан түөлбэлэринэн кулуупка испэктээк оонньоон куоталаһыы буолара. Оннугу сороҕор бостунуопка (постановка) диэн ааттыыллара. Ол оонньуулар үксүгэр ханнык эрэ темаҕа анаммыт буолааччылар.
Быйыл эмиэ түөлбэлэринэн испэктээх туруоруутугар күрэхтэһии буола турар. Оонньуулар анаммыт темалара: патриотическай сыаллаах-соруктаах. Бу урукку сэбиэскэй саҕанааҕы кэми санатар буолан, дьон-сэргэ сэргэхсийбитэ, туруммута сүрдээх. Саастаах дьоннор урут эдэрдэригэр оонньообут гражданскай сэрии саҕанааҕыны көрдөрөр, колхозтааһын кэмин сырдатар испэктээхтэри ааҕыы, оруолларынан үллэстэн үөрэтии бөҕөтө.
Театр искусствотыгар ыкса чугаһыан баҕалаах элбэх. Ким эдэригэр, онтон кэлин сааһыран да баран артыыстыан, ыллыан-туойуон баҕарбатаҕа баарай? Тыаҕа саһа сыттахтара эбээт арааһынай эҥинэ бэйэлээх талааннар. Үөннээх-күрдьэҕэлээх артыыс да ыһар буор курдук элбэх.
Бу оонньууларга дьэ араас дьээбэ-хообо көрүдьүөстэр тахсаннар, нэһилиэк олохтоохторо бэркэ сэргэхсийбиттэрэ.
Кулууп дьиэҕэ сцена иннигэр үөһэ кыһыл плакакка “Искусствоны норуокка аныахха!» диэн суруллубут.
Бастакы “Арҕаа Бас” түөлбэ С. Ефремов аатырбыт “Ини-бии” драматын көрдөрөр. Бу түөлбэҕэ саастаах дьон элбэх буолан, урут сэбиэскэй саҕана оонньообуттарын эргитэ санаан бу “Ини-биини” көрдөрө сырыттахтара.
Оонньуу син үчүгэйдик баран испитэ. Сорох артыыстар иллэҥнэрэ суох буолан тылларын үөрэппэтэхтэр, онон кумааҕыга бэчээттэммит тылларын остуол үрдүгэр кистээн ууран баран, артыыстаан илиилэрин араастаан даллаҥната-даллаҥната боччумуран аҕай туран, ааҕан добдугураталлар. Баай кулуба Егор Егорович ииппит уолун Коляны үрүҥнэргэ кыттыс диэн агитациялыырын оннугар алҕаһаан, кыһыл хамандыыр Бадин саҥарыахтаах дакылаатын ааҕан кэбиһэн, иккиэн буккулла сыһан, мээнэнэн утарыта көрсөн турбуттара. Онтон кулуба өйдөөх муҥутаан: “Дьэ, бу кыһыллар аҕытаассыйалара маннык буолар, эн онно киирэн биэримэ”, — диэн өссө үөрэтэрдии саҥараат иккиэн туох да буолбатаҕыныы сааларын-сэптэрин өрө тутан кыһыллары утары кыргыһа бараллар.
Сотору бырааттара кыһыл разведчик Михаил үрүҥнэртэн куотан киирэн, күкүүргэ саһабын диэн сценаны алҕас мүччү үктээн, куһаҕан тылы саҥарбытынан сцена иннигэр муостаҕа олорор оҕолор быыстарыгар аллараа түһэн хаалар. Оҕолор убайдарын өлөттөрүмээри соннорунан бүрүйэ охсоннор үрдүгэр олорунан кэбиһэллэр. Киһилэрэ онно разведчик уобараһыттан кыайан тахсан биэрбэккэ саһан сытар. Үрүҥнэр сахсараҥнаһан киирэннэр көрдүүллэр да булбаттар. Сценарий быһыытынан бандьыыттар Михаилы буланнар, тутан илдьэ барыахтаахтар этэ. Ол эрээри оҕолор убайдарын бандьыыттарга өлөттөрүмээри чөмөхтөһөн олороллор да олороллор. Сотору киһилэрэ аллараа сытан, салгына бүтэн, тыынын былдьаһан, өрө мөхсүбүтүнэн сүгүллэн туран кэлэр. Ону ханна баарын сэрэйэн билэн, кэтэһэн олорбут бандьыыттар үрдүгэр түһэн, кытарчы буспут кыһылы тутан илдьэ бараллар. Биир кыра быраат убайын аһыйан марылаччы ытыы хаалар.
Оонньуу итинник бэркэ ааһар.
Иккис “Хатыҥнаах” түөлбэ испэктээгэ Аҕа Дойду Улуу сэриитигэр анаммыт этэ. Бу түөлбэ хотуна Матайар Мааса: “Биһиги түөлбэбит артыыстара бары кэриэтэ талааннаах дьоннор, онон оонньууллара да норуодунай артыыстартан хаалсыбат,” — диэн дьоннорун уу иһэ-иһэ хайгыыр үһү.
Түөлбэ оонньуута уоттаах сэриигэ хорсуннук кыргыһан өлбүт саха саллаатыгар анаммыт эбит. Биһиги саллааттарбыт өстөөх тыылыгар разведкаҕа баран истэхтэринэ, саха саллаата икки фашиһы өлөрөн баран, ыараханнык бааһыран сытар, онтон өлөн хаалар. Атыттар салгыы бараннар, уонча өстөөҕү өлөрөннөр, немец эпписиэрин билиэн ыланнар төттөрү кэлэн иһэннэр, тыына быстыбыт доҕордорун көмөн, салют ытан барыахтаахтар эбит. Өлбүт саллааттара, Сэргиэйэп Мэхээлэ, тымныы муостаҕа сытан, дьоно хаһан сэриилэһэн эргийэн кэлэллэрин кэтэһэ сатаан баран, үнтү үлүйэн ыксаан, сцена кэннигэр турар түөлбэтин дьонуттан сытан эрэн ыйыталаһар: “Бу хаһан кэлэр дьонуй?! Муосталара тымныыта бэрт эбит. Мин көһүйэн эрэбин.
” “Тохтоо, кыратык сыта түс. Сотору кэлиэхтэрэ,” – дэһэллэр дьонноро бэрт холкутук анараа өттүттэн. Мэхээлэ балачча сыппахтыы түһэн баран: “Кэбис, артыыстаан уһун соннонуо суохпун. Манна сытан дьиҥнээхтии морбойон да хааллахпына, ким да тарбанан да көрүө суох…” — диэн уоһун иһигэр ботугуруу-ботугуруу сценаттан эрийэ-буруйа сыыллан тахсан баран хаалар. Сцена кэтэҕэр турбут түөлбэтин хотуна Матайар Мааса өрүтэ бардьыгыныыр: “Тоҕо эрдэ таҕыстыҥ? Төттөрү киир!” – дии-дии төттөрү анньа сатыыр. Артыыстара утары мордьойор: “Тымныы муостаҕа сытыараҥҥыт, хаҥас өттүбүнээҕи пневмониям көптө! Эһиги искусствоҕытын ыт сиэтин!”
Үһүс “Маҥан Сыыр” түөлбэ милиция хорсун үлэһиттэрин көрдөрөр.
Түөлбэҕэ үгүстэрэ эдэр саастаах ыччаттар олорон буоланнар, былыргы кыһыл-үрүҥ сэриитин туһунан билбэттэр, таах тыал тыаһын курдук истэллэр. Бу түөлбэҕэ дэҥ кэриэтэ бырааһынньыктарга бөтөстөр уҥа-хаҥас бэртэлэспит сурахтара иһиллээччи. Онон уолаттар билэрдии билиҥҥи кэмнээҕи баанданы утары охсуһуу туһунан оонньууну көрдөрөллөр.
Куораты хаанымсах халабырдьыттар баандалара буулуур. Хорсун милиционер уолу оонньуур физкультура учуутала Адаарап Рома ол баанданы арыйаары араастаан киирэн-тахсан албаһыран бандьыыттарга холбоһор. Ол эрээри сотору уол ис дьиҥин билэннэр, бандьыыттар киниэхэ саба түһэллэр. Сценарий быһыытынан уол ыттыйбыт түөкүттэргэ бэриммэккэ, бэйэлэрин охтортоон баран илиилэрин-атахтарын кэлгийиэхтээх уонна телефонунан дьоннорун ыҥыртыахтаах. Рома уруккута боксанан дьарыктаммыт буолан, үлүһүйэн хаалан дьоннорун олус күүскэ таарыйталаан кэбиһэр — икки бандьыыт дьиҥнээхтии таралыс гына түһэллэр. Онтон биирдэрэ Баппат Баанньа хаһан оннук кэбирэхтик бүтүн нэһилиэк дьонун иннигэр таралыйбыта баарай, ырдьыгынаабытынан ойон турар да, Романы сыҥаахха уоптарар. Күүстээх бэртэлэһии саҕаланар, тула өттүттэн милиционеры дьиҥнээхтии тэбиэлээһин-охсуолааһын – көрөөччүлэр ытыс тыаһа, ыһыы-хаһыы, күлсүү-салсыы бөҕөтө, бары бэйэлэрин дьонноругар ыалдьаннар хаһыытаһаллар, өссө тэптэрэн биэрэллэр. Кинилэр оонньуу бу маннык сценарийынан баран истэҕэ диэн ыраас манньыакка түһэрэн, көрөн олордохторо. Рома хаста да күүскэ харахха таптарда эрээри, милиция аатын түһэн биэримээри сценаҕа куота сылдьан, уҥа-хаҥас харса суох биэртэлэһэр. Баппат дьиккэр соруйан маҕыйа-маҕыйа, кыҥыы-кыҥыы харахха саайталыыр. Рома аҥаар хараҕа улаханнык көҕөрдө — балаһыанньа адьас хаахтыйаары гынна, кини манна тугуй – кырбанаары сценаҕа тахсыбыта дуо? Дьиэтиттэн аҕалан, артыыстаан абыранаары сценаҕа туруорбут остуола, ыскааба, хаптаһын быыһа барыта үнтү сынньылынна, туох да ордубата. Били илиилэрэ-атахтара кэлгиллиэхтээх дьонноро адьас тохтуур санаалара суоҕун көрөн, өссө иккитэ күүскэ харахха таптаран, кэнникинэн улаханнык ыксаан, уол жюри хамыыһыйатыгар эргиллэн куһаҕан куолаһынан сарылыыр:
—Тохтотуҥ эрэ бу дьону! Алыс кыыл бардылар!
Хамыыһыйалар кэнникинэн балаһыанньа, кырдьык, хонтуруолтан лаппа тахсыбытын дьэ өйдөөннөр, сценаҕа ойон тахсаннар, аҕылаан бөтүөхтэһэ-бөтүөхтэһэ бөтүүк курдук өрүтэ түсүһэ сылдьар, кыыллара турбут “артыыстары» тохтотон абыраатылар.
Милиция үлэһитэ Рома төһө да соҕотох буоллар, дьиҥнээхтии кыыллыйбыт баандаҕа кыайтарбата, онон оонньуу табылынна диэххэ сөп.
Төрдүс “Хоту бас” түөлбэ дэриэбинэҕэ саамай элбэх киһилээҕинэн биллэр. Онон “маассабас өттүнэн, элбэх артыыһы хото киллэрэммит кыайыахпыт,” — диэн түөлбэ кырдьаҕастара суоттаналлар үһү.
Кинилэр Саха Сиригэр сэбиэскэй былаас олохтонуутун көрдөрөллөр.
Бостунуопка үһүс бүтэһик көстүүтүгэр сценаҕа боростуой дьадаҥы дьон мустубут. Бандьыыт атамаана ол дьон иннигэр киирэн маҥан сиидэс таҥаһы, табаҕы, чэйи көрдөрө-көрдөрө бэксэллэн туран: “Мин этэрээппэр саллаатынан киириҥ, ыраахтааҕы дьоллоох былааһын көмүскээҥ!” диэн ол табаарынан ымсыырдан тылыгар киллэрэ сатыыр. Хас да кэнэн, хараҥа киһи чэйгэ, табахха ымсыыран, этэрээккэ киирээри чугуруҥнаһар.
Ол кэмҥэ инники икки көстүүгэ комсомолка буолан тыыллыбыт-хабыллыбыт актыбыыска кыыс Дуунньа ойон тахсан, бу кэнэн дьону сыыһа суолга киллэримээри сэбиэскэй былааһы аҕытаассыйалаан уоттаах-төлөннөөх тыллары этэр.
Онтон уордайан бандьыыт кыыһы бэстилиэтинэн ытан өлөрөр. Уу чуумпу буолар, дьадаҥылар ытаһаллар. Эмискэ кыһыл саллааттар ойон киирэннэр өлөрүөхсүтү тутаннар, кэдэрги кэлгийэннэр илдьэ бараллар. Траурнай, бохоруоннай музыка тыаһаан сыналыйар, бары саҥата суох санаарҕаан тураллар. Кыыс ийэлээх аҕата барахсаттар кэлэннэр, умса туттан тураннар харахтарын уутун соттоллор, ытаһаллар.
Кыһыл саллаат буолбут Бэтиэхэ Хаанньа үс киһини кытта киирэннэр, Дуунньа барахсаны түөрт өттүттэн сэрэнэн ыланнар, көтөҕөн сценаттан таһаараллар. Ол истэхтэринэ, кэм да Бэтиэхэ Хаанньа иһин үөнэ көбүөхтээн сүгүн иһиэ дуо, көтөҕөн иһэн актыбыысканы сымнаҕас буутуттан кымаахтыыр. Герой өлүүтүнэн өлбүт актыбыыска куһаҕаннык часкыйаат, өндөс гынаат Хаанньаны икки хараҕын ыккардыгар чаҕылыннарар.
Ити киэһэ дириҥ патриотическай ис хоһоонноох пьесаны буортулаабытын иһин Бэтиэхэ Хаанньаны түөлбэ оонньуутуттан муустаах ураҕаһынан үүрбүттэрэ: “Эн патриот буолбатаххын, эн манньыйаак буолуон сөптөөх киһи эбиккин!»— диэннэр.
Константин Эверстов,
“Көрдөөхтөн күлүөххэ, дьээбэттэн тиллиэххэ” кинигэттэн