Кыыс оҕо барахсан орто дойдуга кэлэн олоҕу олоруута араастаах буоллаҕа. Оттон биһиги аймахха ытык кырдьаҕаспыт, 90 хаарыгар үктэммит Елена Алексеевна Филиппова (бэйэбит икки ардыбытыгар ааттыырбытынан Дьэлиэнэ) бу олорон кэлбит олоҕунан олус астынар, дуоһуйар буолуохтаах.
Кини 1929 сыллаахха тохсунньу 10 күнүгэр Ньурба оройуонун ырыаҕа ылланыах, хоһооҥҥо хоһуйуллуох олус кэрэ айылҕалаах I Малдьаҕар нэһилиэгэр холкуостаах дьиэ кэргэҥҥэ күн сырдыгын көрбүтэ. Онтон төрөөбүтэ биир ыйын да кыайа илигинэ Алексей Григорьевич уонна Мария Николаевна Максимовтар диэн оҕото суох ыал ииттэ ылбыттар. Бу олус көнө, сытыары-сымнаҕас майгылаах дьон кыысчааннарын маанылаан, таптаан иитэллэр.
Дьэлиэнэ эрдэҕэс оҕо сааһа Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии сылларыгар ааһан, ол суостаах дьыллар ыарахаттарын этинэн-хаанынан билэн улааппыта. Кини билигин оччотооҕу кэм туһунан маннык ахтан-санаан аһарар:
– 13–15 саастаахпар холкуос туруу үлэһитэ этим. Оччолорго тыраахтар, массыына суох этэ. Холкуос бурдугун сиэрпэнэн илиибитинэн быһарбыт, от мунньарбыт, кээһэрбит. Сортировкаҕа бурдугу куулунан кутан илиигинэн эрийэҕин, куһаҕана бурдук атаҕа диэн аатырара, үчүгэйин сиэмэҕэ уураллара. Сиэрпэҕэ илиибин быспыт чэрдэрим билигин да бааллар.
Тууйас оҕотугар суорат кутан ыһыктанаҕын, бурдук ас суох. Оо, киэһэ тугу эмит аһаан тот хоммут киһи диэн толкуйдаах буоларбыт. Сэрии сылларыгар Эмиэрикэттэн көмөҕө кэлэр бурдук икки маҥан куулун булан, дьонум солуурга кыһыл хатырыгы кытта өр соҕус оргутан, дөлүһүөн сэбирдэҕин курдук өҥнөөх ырбаахы тикпиттэрин ыһыахха кэтэн үөрбүппүн-көппүппүн, ол саҕа үчүгэй таҥаһы таҥныбыппын билиҥҥэ диэри өйдөөбөппүн.
Туруу үлэһиттэр
Сэрии бүтэн, олох-дьаһах арыый тупсан барар. Үлэ үөһүгэр сыл-хонук биллибэккэ устан ааһар. Дьэлиэнэ кыыс мааныта буолан ситэн-хотон, эргэ тахсар сааһа тиийэн кэлэр. 1949 сыллаахха Никифор Васильевич Филиппов диэн бэйэтиттэн үс сыл аҕа биир дойдулааҕа уолга кэргэн тахсар. Эдэр ыал бастакы оҕолоро төрөөбүтүн кэннэ, аҕалара 1951 сыллаахха Дьокуускайга эргиэн оскуолатын иһинэн аһыллыбыт буҕаалтыр биир сыллаах кууруһугар үөрэнэ киирэр.
Никифор Васильевич бу идэтинэн 1952 сылтан 1982 сылга диэри “Холбос” респотребсойуус ситимигэр Ньурба, Дьааҥы, Горнай, Орджоникидзевскай оройуоннарыгар райпо, райсойуус старшай, кылаабынай буҕаалтырдарынан үлэлиир. Үп-харчы өттүнэн уустук турукка киирбит үгүс тэрилтэни өрө тардыталаабыт дириҥ билиилээх, үрдүк эппиэтинэстээх, ирдэбиллээх финансист “Эргиэн туйгуна” түөскэ анньынар бэлиэнэн, уонунан ааҕыллар Бочуоттаах грамоталарынан наҕараадаланар.
Дьэлиэнэлээх Ньикииппэр сыллата кэриэтэ алта оҕолоноллор: түөрт кыыс, икки уол. Дьиэ иһэ оҕо саҥатынан чугдаарар, ону тэҥэ ыалдьыт, хоноһо мэлдьи кэриэтэ баар буолара.
Дьэлиэнэ төһө да дьиэ иһинээҕи бүппэт элбэх түбүккэ сырыттар, быыс булан, тэрилтэҕэ үлэлиир. Ньурбаҕа олорон оҕо балыыһатыгар санитаркалыыр, Дьааҥыга, Горнайга атыыһыттыыр. Эрдэҕэс оҕо сааһыттан араас ыарахан үлэҕэ эриллибит-мускуллубут киһи сүрэх-бэлэс бөҕө буоллаҕа. Ханна үлэлээбит сиригэр барытыгар сирдэрбэт, хайҕалга эрэ сылдьар. Ол туоһута – уонунан ааҕыллар Бочуоттаах грамота, “Тыыл бэтэрээнэ”, “Үлэ бэтэрээнэ” бэлиэлэр. Итини тэҥэ “Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар килбиэннээх үлэтин иһин” уонна да араас суруктаах уонтан тахса мэтээл кини оҕо сааһыттан туруу үлэһит эбитин туоһулууллар.
Биир бэйэтэ 60-ча ыччаттаах
“Сыл–хонук” диэбиккэ дылы, оҕолор улаатан, оскуолаларын бүтэрэн, идэни баһылыыр үөрэхтэргэ киирии саҕаламмытынан барар. Улахан кыыс Людмила Благовещенскайга тыа хаһаайыстыбатын институтугар, Маргарита Дьокуускайга кооперативнай техникумҥа, Василий Краснодарга физкултуура институтугар, Володя Дьокуускайга медучилищеҕа, оһоҕос түгэҕэ оҕолоро Надя Дьокуускайдааҕы пединститукка киирэн, бары үөрэхтэрин ситиһиилээхтик бүтэрэн, ылбыт идэлэринэн үлэлииллэр. Ити алта оҕоттон Зоя эрэ, оскуола кэнниттэн сонно ыал буолан, субуруччу оҕолонон, үөрэммэккэ хаалар. Ол оннугар оҕолоро бэһиэн үрдүк үөрэхтэнэннэр, ийэлэрэ ситиспэтэҕин кинилэр ситиһэллэр.
Елена Алексеевна оҕолорун таҥара биэрбит бэлэҕинэн, туохха да тэҥнэммэт сүдү дьолунан ааҕар. Билигин кинилэр бары, талбыт курдук, хастыы эмэ ыччаттаахтар, бэйэлэрэ эбээ, эһээ буоллулар, сорох биэнсийэҕэ тахсан олорор, сорох салгыы үлэлии сылдьар.
Дьэлиэнэ оҕолорунан да, сиэннэринэн да киэн туттуон туттар. “Алта уонтан тахса киһи кэлэн эйигин ийээ, эбээ” диэн ыҥыраллара, оо, үчүгэйиэн!” – диэн үөрүүтүн үллэстэр. Сиэннэр үөрэххэ тардыһыылара эмиэ күүстээ. Ол курдук, кинилэр ортолоругар хас да быраас, учуутал, тимир суол инженерэ, норуот хаһаайыстыбатын араас салаатыгар ситиһиилээхтик үлэлии сылдьар уо.д.а. идэлээхтэр бааллар. Сорох ыраах омук сиригэр, холобур, Харбиҥҥа, Прагаҕа, тиийэн үөрэннэ, сорох англичаннар, дьоппуоннар тылларын баһылаата. Дьэ, итинник үлэҕэ, үөрэххэ ылбаҕай эдэр көлүөнэ кэккэтэ кэлэр өттүгэр өссө хаҥыа турдаҕа.
62 сыл бииргэ
Елена Алексеевна элбэх тапталлаах оҕо, сиэн, хос сиэн ортотугар сырыттар, 62 сыл устата бииргэ олорон ааспыт күндү кэргэнин, 2011 сыллаахха олохтон туораабыт Ньикииппэрин, ахтан-санаан ааспатах күнэ диэн суоҕа буолуо. Дэлэҕэ даҕаны: “Оҕонньорум барахсаны оҕо да солбуйбат, сиэн да ситэрбэт эбит. Иллэрээ эрэ күн кыһыл көмүс, бэҕэһээ бриллиант сыбаайбабыт буолбут курдук этэ. Эн-мин дэһэн, өрө-таҥнары мөккүһэн, эйэ дэмнээхтик кэпсэтэн, чэй иһэ олорорбут, ама, туохха тэҥнэһиэй, хайдах умнуллуой, кинитэ суох биир сылым 62 сылбынааҕар уһаата!” – диэхтиэ дуо… Итиччэ уһуннук олорбут тапталлаах кэргэнин күннэтэ суохтуу, саныы сылдьара баа буоллаҕай.
Дьэлиэнэ иитиллибит ийэтэ эмиэ уһун, дьоллоох олоҕу олорбута, 100 сааһын томточчу туолбут ытык кырдьаҕас сылаас-сымнаҕас илиигэ көрүллэ сытан, анараа дойдуга аттаммыта. Оттон эһэтэ Бөһүүкэ оҕонньор 100-н лаппа ааһан баран өлбүтэ. Онон уһун үйэлэнии кинилэргэ удьуордааһын да буолуон сөп.
“Болуоссат кыыһа”
Елена Алексеевна бэйэтин сааһыгар хоп курдук сылдьар, Зоятыгар олорор. Физкултуура, спорт эйгэтигэр сыһыаннаах оҕото Василий сүбэтинэн, сарсыарда аайы оронугар сытан эрэ араас хамсаныыны оҥорон, этин-сиинин эрчийэр. Ону тэҥэ Дьэлиэнэ биир улаханнык сөбүлүүр дьарыктаах: сытан-олорон хаалбакка, күннэтэ таһырдьа тахсан, ыраас салгыҥҥа дьаарбайар, ол сылдьан ханна эмэ олоро түһэн, дьону кытта билсэн, атах тэпсэн олорон сэһэргэһэр. Дьыл сылаас кэмигэр дьиэтин аттынааҕы Орджоникидзе болуоссатыгар тахсан олороро үгүс буолан, дэлэҕэ даҕаны кинини “болуоссат кыыһа” диэн ааттыахтара дуо…
Дьэлиэнэ кинигэ, хаһыат ааҕарын олус сөбүлүүр. Хас нэдиэлэ төрдүс күнэ буолла да, Главпочтамҥа тахсан сахалыы хаһыаттары атыылаһан киирэр, “бичиктэр” кинигэлэрин эмиэ мэлдьи ылар.
Дьэ ити курдук, ытык кырдьаҕаспыт Елена Алексеевна тапталлаах кэргэнин кытта толору 62 сыл бииргэ олорон, биир бэйэтэ ыччат бөҕөтүн тэнитэн, бу сүүрбэ биирис үйэҕэ тэтимнээхтик сайдар олох араас сонуннарын кэрэхсии, дьону-сэргэни кытта ирэ-хоро кэпсэтэ, оҕолорун, сиэннэрин, хос сиэннэрин, истиҥ-иһирэх кийииттэрин, күндү күтүөттэрин сылаас-сымнаҕас сыһыаннарыгар, итии тапталларыгар бигэнэ, бэйэтин дьылҕатыгар махтана, сарсыҥҥы күнүгэр бигэ эрэллээх сэргэхтик, дьоллоохтук олорор.
Мария АНАСТАТОВА, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, үөрэх, бэчээт туйгуна.
«Саха сирэ» хаһыат, edersaas.ru саайтыгар анаан